Αρχαίο ελληνικό (και όχι ρωμαϊκό) νεκροταφείο βρέθηκε στην Νάπολι Καμπανίας Μεγάλης Ελλάδος, με ζωγραφισμένους τάφους, σαν τους μακεδονικούς! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Τα «ρωμαϊκά» ερείπια του Ηρακλείου (κοινώς γνωστά παραφρασμένα ως Ερκολάνο) είναι παγκοσμίως γνωστά, όπως και της Πομπηίας, που καταστράφηκαν από την έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ. Αλλά το τελευταίο ευρεθέν νεκροταφείο – και πλέον τουριστικό αξιοθέατο στην Νεάπολη, λέει κάτι άλλο: Είναι ελληνικό – και όχι ρωμαϊκό!

Πρόκειται για το Υπόγειο (εδώ λέγεται… Ipogeo) dei Cristallini – Υπόγειο της οδού Cristallini – στον 40ό παράλληλο [40.85769915730603, 14.253917808593078], που ανοίγει τον Ιούνιο, μόλις 1,8 χλμ. από το λιμάνι!

Η είσοδος…

Ευρίσκεται ακριβώς έξω από τα τείχη της Νεαπολεως. Και αποτελεί ένα απο τα σημαντικότερα τουριστικα αξιοθεατα ελληνικού ενδιαφέροντος στην Νάπολι…

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΝΕΑΠΟΛΕΩΣ, ΕΔΩ.

Φλεγραιος καμπος – Φλεγραιο πεδιο: Βαιαι, Μισηνος, Νεσις, Δικαιαρχια, Αστρονη, Γαυρος, Κυμη, Παυσιλυπο, Μεγαρις, Παλαιοπολις, Νεαπολις, ταφος Βιργιλιου

Το νεκροταφείο είναι όχι μόνον περισσότερο από 400 χρόνια αρχαιότερο από τα ερείπια της Πομπηίας και των άλλων ρωμαϊκών πόλεων, οι οποίες ευρίσκονται κατά μήκος του Κόλπου της Νάπολης, αλλά δεν είναι καθόλου… «ρωμαϊκό». Στην πραγματικότητα, εκτίσθη από τους αρχαίους Έλληνες [εκ Κύμης Ευβοίας και Ρόδου Δωδεκανήσων(*)], οι οποίοι ίδρυσαν την Νάπολι[1], (αρχικώς ως Παρθενόπη, από την 3^η χιλιετία π.Χ. – υπήρχε μυκηναϊκός οικισμός στο νυν Καστέλ ντελ’Όβο – επισήμως τον 9^ο αιώνα π.Χ.) και την διατήρησαν ως μια πλήρως ελληνική πόλη, ακόμη και όταν τέθηκε υπό ρωμαϊκό έλεγχο πολλούς αιώνες αργότερα!

Είναι ένα νέο εύρημα, που αλλάζει τα δεδομένα, σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, που υπόσχεται να αλλάξει τον τρόπο που σκεπτόμαστε την Νάπολι, την Μεσόγειο στην αρχαιότητα, ακόμη και την ελληνική τέχνη.

Ο χώρος αποτελείται από 4 τάφους και το αρχικό μονοπάτι της νεκρόπολης.

Στα 12 μ. κάτω από τον κήπο ενός παλλατιού του 19ου αιώνα, στην περιοχή που νυν καλείται Sanità της πόλεως, μια απότομη σκάλα που κατεβαίνει κάτω από το έδαφος, οδηγεί σε τέσσερις τάφους.

Ο καθ’ ένας με την δική του μεγάλη είσοδο – ο ένας έχει ακόμη και ιωνικούς κίονες (παρακάτω φωτ.) σκαλισμένους στην πρόσοψή του – ανοίγει προς το μονοπάτι, που θα ακολουθούσαν οι πενθούντες.

Αυτό είναι μόνο ένα μικρό μέρος της αρχικής νεκρόπολης, ή νεκροταφείου, που χτίστηκε από τους Έλληνες. Τον 4ο αιώνα π.Χ., όταν, μάλλον, κτίστηκαν οι τάφοι, δεκάδες τέτοιοι θα έπρεπε να είχαν σκαφτεί στους λόφους έξω από τα τείχη της πόλης, λέει ο κ. L. la Rocca, ο οποίος είναι υπεύθυνος για την αρχαιολογική κληρονομιά της πόλης.

Οι αρχαίοι Έλληνες κατασκεύαζαν τάφους με δύο θαλάμους – έναν άνω θάλαμο, όπου λέγονταν οι προσευχές, και έναν κάτω, όπου θα ταφούν τα σώματα – σκάβοντας τον μαλακό βράχο, από τόφφο (ηφαιστειακό υλικό), σαν να έφτιαχναν μια σπηλιά. Αλλά αυτά τα δωμάτια, δεν είναι απλές σπηλιές. Οι θάλαμοι έχουν σμιλευτεί ώστε να μοιάζουν με πραγματικά έργα τέχνης: Δωμάτια, με ψεύτικες δοκούς οροφής, πάγκους, σκάλες, ακόμη και «κρεβάτια» με ψηλά στρώματα – σαρκοφάγους, μέσα στα οποία αναπαύονταν πολλά σώματα. Και αυτά δεν σμιλεύτηκαν έξω και στην συνέχεια μεταφέρθηκαν μέσα. Κάθε λεπτομέρεια – μέχρι και τα τέλεια παχουλά «μαξιλάρια» (παρακάτω φωτ.) σε αυτά τα νεκροκρεβατα – έχει σκαλιστεί από την αρχική επιφάνεια του βράχου!

Τα προσκεφάλια (“μαξιλάρια”) για τους νεκρούς, τα συναντάμε στην Μακεδονία και την Κάσο Δωδεκανήσων(*)! Άλλωστε η Νάπολι ανήκει στην περιοχή που ονομάζεται Καμπανία, από την Καμπανία της Δυτικής Μακεδονίας…

Αν και τώρα βρίσκονται υπόγεια, οι είσοδοί τους θα ήταν αρχικως στο επίπεδο του δρόμου – εξ ου και αυτές οι επιβλητικές ιωνικές κολώνες, που υποδηλώνουν την αριστοκρατία των κατοίκων της.

Μόνο ο κάτω θάλαμος θα ήταν υπόγειος.

Αλλά αιώνες κατολισθήσεων λάσπης, που κατέστρεφαν τακτικά την περιοχή και που έληξαν μόνον την δεκαετία του 1960, όταν ανακαινίστηκε το αποχετευτικό σύστημα, έθαψαν τους τάφους λίγους αιώνες μετά την κατασκευή τους.

Αυτό σημαίνει ότι το επίπεδο διατήρησής τους είναι εξαιρετικό, σύμφωνα με τους αρχαιολόγους. Το πιο σημαντικό είναι ότι εξακολουθούν να διατηρούν τις ζωντανές τοιχογραφίες τους. «Η ελληνική ζωγραφική έχει σχεδόν χαθεί εντελώς – ακόμη και στην Ελλάδα δεν έχει απομείνει σχεδόν τίποτε από ζωγραφική, αν και γνωρίζουμε από πηγές ότι ήταν σημαντική», εδήλωσε η κ. Φ. Τζιακομίνι, η οποία τον τελευταίο χρόνο επιβλέπει την παρακολούθηση του χώρου για το ICR (Κεντρικό Ινστιτούτο Συντήρησης) της Ιταλίας. «Δεν έχει απομείνει σχεδόν τίποτε από όποιο ζωγραφισμένο ξύλο ή έπιπλο, και υπάρχουν πολύ λίγες τοιχογραφίες – κυρίως μακεδονικοί τάφοι, που διατηρούν σημαντικές εικονογραφικές τοιχογραφίες, αλλά είναι λίγες. «Έχουμε πολλή ρωμαϊκή ζωγραφική, αλλά πολύ λιγότερη ελληνική. Επομένως, αυτό που βρήκαμε εδώ, είναι κάτι σπάνιο και πολύτιμο».

Αναπαρασταση των αρχαίων ελληνικών τάφων της Νεαπολεως…

Οι ζωγραφισμένοι τάφοι δίνουν μια πολύ διαφορετική εντύπωση της ελληνικής τέχνης από εκείνα τα κατάλευκα γλυπτά και κτηρια (τα οποία, επίσης, θα ήταν αρχικως χρωματισμένα). Ένας τάφος έχει σκαλοπάτια βαμμένα με κόκκινο χρώμα, που οδηγούν σε ένα κόκκινο δάπεδο από ψεύτικο μάρμαρο.

Τα πέτρινα προσκεφάλια – τυρκουάζ με κίτρινες ρίγες – έχουν κόκκινες γραμμώσεις στο πλάι, μιμούμενα σταυροβελονιά, που δένουν τα υφάσματα μεταξύ τους.

Οι τοίχοι είναι πλούσια διακοσμημένοι με τοιχογραφίες: Πλούσιες γιρλάντες, που κρέμονται από κίονες… δεν έχουμε πένθος, έχουμε γιορτή…

…φλεγόμενα κηροπήγια / καντήλια…

…αγγεία και πιάτα που χρησιμοποιούνταν σε ταφικές τελετουργίες, ακόμη και δύο ανθρώπινες φιγούρες, που πιστεύεται ότι είναι ο θεός Διόνυσος με την Αριάδνη…

…την γυναίκα στην οποία χάρισε την αθάνατη ζωή. Με την προσδοκία να πράξει το ίδιο ο θεός και για την θαμμένη γυναίκα εδώ…

Υπάρχει ακόμη και μια γλυπτή Γοργώ / Μέδουσα / γοργόνα – παραπάνω φωτ. – το μυθολογικό θηρίο με το κεφάλι μιας γυναίκας, αλλά φίδια αντί για μαλλιά, που στρίβουν και κουλουριάζονται γύρω από το όμορφο πρόσωπό της. Είναι το μόνο στοιχείο και από τους 4 τάφους που είναι γλυπτό και έχει προσαρτηθεί, αντί να έχει σκαφτεί στην πλαγιά του λόφου.

Τα γλυπτά χείλη της είναι τόσο ζωντανά, που λες και αναπνέει ακόμη…

Στους τοίχους, εν τω μεταξύ, υπάρχουν γραμμένα ονόματα στα αρχαία ελληνικά: Λίστες με όσους είναι θαμμένοι μέσα!

Στατια Μαμαρκου, Δικα Βιβιου…

Οι άλλοι τρεις τάφοι είναι εξ ίσου ενδιαφέροντες, αν και όχι τόσο εντυπωσιακοί. Ο ένας ήταν επίσης διακοσμημένος με τοιχογραφίες, αν και οι ζωγραφιές έχουν υποστεί ζημιές – ελπίζεται ότι η μελλοντική αποκατάσταση θα τους φέρει ξανά στο φως.

Κι άλλο αποτροπαϊκό γλυπτό…

Σε ένα άλλο σημείο βρίσκονται 6 ταφόπλακες, αφιερωμένες στους νεκρούς. Κάθε μία αναγράφει το όνομα του νεκρού και υπογράφει με την επιγραφή «ΧΑΙΡΕ» – έναν αρχαίο ελληνικό χαιρετισμό, παρόμοιο με το «ciao», που χρησιμοποιούν οι σύγχρονοι Ναπολιτάνοι.

Οι τάφοι έχουν ακόμη και κόγχες (παραπάνω φωτ.) σκαλισμένες από τους Ρωμαίους, οι οποίοι τις επαναχρησιμοποίησαν για να θάψουν τους δικούς τους νεκρούς, μετά τον θάνατο των αρχικών ελληνικών δυναστειών. Συνολικως, η νεκρόπολη ήταν σε χρήση από τα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. έως τις αρχές του 1ου αιώνα μ.Χ. πριν θαφτεί από κατολισθήσεις λάσπης.

Αλλού υπάρχουν γλυπτά ανθρώπων και ίχνη πορτραίτων – πιθανώς νεκρών προγόνων, σύμφωνα με τον κ. P. Giulierini, διευθυντή του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου της Νάπολης, το οποίο στεγάζει εκατοντάδες ευρήματα από τους τάφους, όπως γλυπτά, αγγεία και σκαλιστά συμβόλα ανάστασης, όπως ρόδια και αυγά.

Αυτοί δεν είναι οι μόνοι τάφοι της αρχαίας νεκρόπολης που έχουν βρεθεί. Η κ. la Rocca λέει ότι περίπου 20 έχουν εντοπιστεί κάτω από κτηρια στην περιοχή Sanità, η οποία κτίστηκε τον 16ο μ.Χ. αιώνα. Μερικοί από αυτούς διατηρούν ζωγραφιές και ο αρχαιολόγος κ. C. Leggieri ηγείται επισκέψεων / ξεναγήσεων σε 5 από αυτούς – συμπεριλαμβανομένων τριών τμηματικά τοιχογραφημένων τάφων και ενός άλλου με λείψανα ενός γλυπτού πάνθηρα (σύμβολο του Διονύσου). Αλλά, λέει ο κ. Giulierini, αυτοί της οδού Cristallini φαίνονται να είναι οι πιο σημαντικοί – μέχρι στιγμής.

Οι τάφοι καταστραφηκαν από οικοδομικές εργασίες το 1700. Επανανακαλύφθηκαν επισημως το 1899. Αλλά ήταν πάντα κλειστοί για το κοινό – μέχρι τώρα.

• Οι αρχαιολόγοι παρακολουθούν το περιβάλλον από τον Μάιο του 2021 για να κατανοήσουν πιθανούς κινδύνους. Μόλις ολοκληρώσουν την παρακολούθηση ενός έτους, οι τάφοι θα πρέπει να ανοίξουν για περιορισμένες επισκέψεις όσο ξεκινούν οι εργασίες αποκατάστασης. Οι επισκέπτες θα μπορούν να δουν τους τάφους όπως είναι τώρα – σε μεγάλο βαθμό όπως ήταν όταν ανακαλύφθηκαν – και να είναι παρόντες καθώς σταδιακά θα επανέρχονται στην ζωή.

Ο κ. Giacomini το αποκαλεί «μαρτυρία ενός πολιτισμού, από τον οποίο έχουμε εξαιρετικά λίγα ίχνη. Απόδειξη της υψηλής φήμης που κατείχε κάποτε η Νέα Πόλη στην αρχαία Μεσόγειο. Οι τάφοι μοιάζουν περισσότερο με εκείνους που βρέθηκαν στην Μακεδονία. Αυτό δείχνει ότι η Νεάπολις είχε ένα τεράστιο διεθνές αποτύπωμα, ήταν η κορυφαία πολιτιστική πρωτεύουσα της εποχής»!

Στην πραγματικότητα, λέει, ενώ οι πολίτες της Πομπηίας διοργάνωναν αιμοδιψείς αγώνες μονομάχων, οι κάτοικοι της Νεαπολεως φιλοξενούσαν μια πιο εκλεπτυσμένη ζωή, όπως μια εκδοχή των ελληνικών Ολυμπίων (Ολυμπιακών Αγώνων), που ξεκίνησε ο αυτοκράτορας Αύγουστος. Ένας άλλος αυτοκράτωρ, ο Νέρων, ήρθε να εμφανιστεί στην σκηνή της Νεάπολης, πριν αργότερα περιοδεύσει στην κυρίως Ελλάδα. Και, φυσικά, έθαβαν εδώ και αιώνες τους νεκρούς τους σε μεγαλοπρεπείς ζωγραφισμένους θαλάμους σκαμμένους στην πλαγιά του λόφου.

«Η Νάπολη είναι κάτι περισσότερο από αρχαία, αλλά δεν θεωρείται συχνάκις ως αρχαιολογική πόλη. Η πόλη θα πρέπει να αφηγείται τα αρχαιολογικά της ευρήματα. Αλλά αυτά είναι γνωστά μόνο στους επαγγελματίες. Δυστυχώς, πολλά μνημεία δεν είναι ανοικτά στο κοινό».

• Το Ipogeo dei Cristallini θα ανοίξει για περιορισμένες επισκέψεις τον Ιούνιο.
• Για ξεναγήσεις του C. Leggieri στους άλλους τάφους: στο email: [email protected].

ΠΗΓΗ: «Naples’ new tourist site rewrites ancient history», CNN, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 18.1.2022, φωτ. Archivio dell’arte, Pedicini fotografi / Γ. Λεκάκης.

• Γ. Λεκάκης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”.

ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:

[1] Νεάπολις > Νάπολι > Napoli‎‎, Napule: H τρίτη μεγαλύτερη πόλη της Ιταλίας!

αρχαιο ελληνικο ρωμαικο νεκροταφειο Ναπολι Καμπανιας Μεγαλης Ελλαδος, ζωγραφισμενος αρχαιος ταφος, μακεδονικος ρωμαικα ερειπια Ηρακλειο παραφραση Ερκολανο Πομπηια καταστροφη εκρηξη ηφαιστειο Βεζουβιος 1ος αιωνας 79 μΧ ευρημα νεκροταφεια τουριστικο αξιοθεατο Νεαπολη, Νεαπολις υπογειο Ipogeo dei Cristallini οδος Cristallini τειχη αρχαιοτερο ρωμαικες αρχαιες ελληνικες πολεις Κολπος Ναπολης, αρχαιοι ελληνες Κυμη Ευβοια Ροδος δωδεκανησα Παρθενοπη, 3^η χιλιετια πΧ μυκηναικος οικισμος καστελι καστρο Καστελ ντελ οβο 9^ος ρωμαιοι αρχαιολογια Μεσογειος αρχαιοτητα, ελληνικη τεχνη μονοπατι νεκροπολη κηπος παλατι παλλατι 19ος σανιτα Sanita σκαλα κλιμακα εισοδος ιωνικος κιονας σκαλισμενος προσοψη μονοπατια διαδρομη διαδρομες πεζοπορια πεζοποριες πεζοπορικη πεζοπορικες πενθος 4ος λοφος αρχαιολογικη κληρονομια κατασκευη θαλαμος προσευχη σωμα μαλακος βραχος, τοφφο τοφο ηφαιστειακο υλικο σπηλια δωματια, σπηλαιο εργο τεχνης ψευτικη δοκος οροφης, παγκος, κρεβατι ψηλο στρωμα σαρκοφαγος, σωματα σμιλη παχυ μαξιλαρι νεκροκρεβατο προσκεφαλι υπογεια, ιωνικη κολωνα αριστοκρατια κατοικοι κατολισθηση λασπη 1960, ανακαινιση αποχετευτικο συστημα, διατηρηση εξαιρετικος τοιχογραφια ζωγραφικη Ελλας συντηρηση Ιταλιας τοιχογραφιες μακεδονικοι ταφοι, εικονογραφια σπανιο πολυτιμο καταλευκα γλυπτα κτηριο χρωματισμενο σκαλοπατι κοκκινο χρωμα, δαπεδο ψευτικο μαρμαρο ψευδομαρμαρο πετρινα μαξιλαρια – τυρκουαζ κιτρινη ριγα κοκκινη γραμμη μιμηση σταυροβελονια υφασμα τοιχοι διακοσμηση γιρλαντα κηροπηγιο καντηλι καντηλα αγγειο πιατο ταφικη τελετουργια ανθρωπινες φιγουρες, θεος Διονυσος αριαδνη, γυναικα αθανατη ζωη αθανασια γλυπτη γοργονα μυθολογικο θηριο κεφαλι φιδι μαλλι ομορφο προσωπο γλυπτα προσαρτηση σκαψιμο τοιχος, γραμμενα ονοματα ελληνικα λιστα θαμμενοι εντυπωσιακος διακοσμημενος ζωγραφια ζημια αποκατασταση ταφοπλακα νεκροι ονοματα επιγραφη ΧΑΙΡΕ αρχαιος ελληνικος χαιρετισμος ciao τσαο τσιαο Ναπολιτανοι κογχη χρηση θανατος δυναστεια νεκροπολις κατολισθηση γλυπτα αποτροπαικα αποτροπαικο πορτραιτο νεκροι προγονοι εθνικο Αρχαιολογικο Μουσειο Ναπολης, ευρηματα γλυπτα σκαλιστα συμβολο ανασταση ροδι αυγο κτηριο 16ος αρχαιολογος επισκεψη ξεναγηση τοιχογραφημενος λειψανα γλυπτος πανθηρας συμβολα Διονυσου καταστραμμενοι οικοδομη 18ος 1700, επανανακαλυψη 1899, κλειστος περιβαλλον 2021 κατανοηση επισκεψεις Νεα Πολη Μακεδονια πολιτιστικη πρωτευουσα καμπανια πολιτες αγωνας μονομαχια Ολυμπια Ολυμπιακοι Αγωνες αυτοκρατορας Αυγουστος αυτοκρατωρ Νερων, νερωνας μεγαλοπρεπης σκαμμενος αρχαιολογικα μνημειο μεγαλυτερη