Τα 7 εμβληματικά κειμήλια από το Χιλανδάρι Αγίου Όρους που πήγαν στο Βελιγράδι – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Παρουσία της Υπουργου Πολιτισμού Λ. Μενδώνη και του Σέρβου ομολόγου της, N. Selaković, πραγματοποιήθηκε στο αεροδρόμιο του Βελιγραδίου η επίσημη τελετή υποδοχής 7 εμβληματικών κειμηλίων από την Ιερά Μονή Χιλανδαρίου[1] του Αγίου Όρους Χαλκιδικής Μακεδονίας. Τα έργα μεταφέρθηκαν στην σερβική πρωτεύουσα, προκειμένου να αποτελέσουν τον κεντρικό πυρήνα της μεγάλης έκθεσης για τα 850 χρόνια από την γέννηση του αγίου Σάββα[2], είναι:

• η σπάνια ψηφιδωτή εικόνα της Παναγίας Οδηγήτριας[3] (12ου αι.) – παρακάτω φωτ.,

• οι εικόνες του Χριστού Παντοκράτορα και της Παναγίας Οδηγήτριας (13ου αιώνα)[4] – σ.σ.: Ο Χριστός Παντοκράτωρ στο τέμπλο της πρώην εκκλησίας των Εισοδίων της Θεοτόκου Χιλανδαρίου. Τα Εισόδια της Θεοτόκου (του 1320), τυπική εικόνα της Παλαιολόγειας Αναγέννησης (1261 – 1453). Έχει μεγάλη καλλιτεχνική αξία. Και επιρροή από αρχαία πρότυπα.
• η εικόνα των Αγίων Σάββα και Συμεών (17ου αι.),
• το χειρόγραφο ειλητάριο του 1199, με το Τυπικό των Καρυών[5] του Αγίου Σάββα, ιδιαίτερης ιστορικής σημασίας,
• ένα αντίγραφο του σκήπτρου του αυτοκράτορα Αλεξίου Γ’ Αγγέλου και
• ένα αντίγραφο της ράβδου[6] του αγίου Σάββα.

Μετά την τελετή παράδοσης των κειμηλίων, η Υπουργος Πολιτισμού Λ. Μενδώνη δήλωσε: «Αισθάνομαι ιδιαίτερη τιμή και ευλογία που παρευρίσκομαι σήμερα στην υποδοχή αυτών των ανεκτίμητων κειμηλίων στο Βελιγράδι. Οι σχέσεις της Ελλάδας και της Σερβίας είναι διαχρονικά φιλικές, σφυρηλατημένες με ισχυρούς ιστορικούς και πολιτιστικούς δεσμούς, με κοινό θεμέλιο την Ορθοδοξία. Η μορφή του Αγίου Σάββα είναι καθοριστική για την Εκκλησία της Σερβίας και σημαντική για τους απανταχού Ορθοδόξους. Το Υπουργείο Πολιτισμού της Ελληνικής Δημοκρατίας με μεγάλη χαρά έδωσε την άδεια για τον δανεισμό αυτών των θησαυρών της Μονής Χιλανδαρίου, αναγνωρίζοντας ότι η έκθεση αυτή αποτελεί ένα κορυφαίο πολιτιστικό γεγονός που αφορά όλες τις ορθόδοξες χώρες της περιοχής μας».

Από την πλευρά του, ο Υπουργός Πολιτισμού της Σερβίας Nikola Selaković, τόνισε: «Η σημερινή ημέρα σηματοδοτεί μια ιστορική στιγμή για τον λαό μας, καθώς υποδεχόμαστε μερικά από τα σημαντικότερα κειμήλια που φυλάσσονται στην Ιερά Μονή Χιλανδαρίου. Αντανακλούν τη χρυσή εποχή της μεσαιωνικής Σερβίας και τη συγκρότηση της κρατικής και πνευματικής μας οντότητας. Ο Άγιος Στέφανος και ο Άγιος Σάββας έθεσαν τις βάσεις της κυβέρνησης και του τρόπου ζωής μας, κληροδοτώντας μας αξίες που παραμένουν ζωντανές μέχρι σήμερα. Ευχαριστούμε θερμά την ελληνική πλευρά για αυτή τη χειρονομία αδελφοσύνης, που επιτρέπει στο σερβικό κοινό να έρθει σε επαφή με τις πηγές της εθνικής του ταυτότητας και της ορθόδοξης πίστης».

Η έκθεση «Άγιος Σάββας» στην Πινακοθήκη του Βελιγραδίου

Η έκθεση με τίτλο «Άγιος Σάββας» φιλοξενείται στην Πινακοθήκη της Σερβικής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών, στο Βελιγράδι, και αποτελεί έναν σταθμό πνευματικού αναστοχασμού με αφορμή την συμπλήρωση 850 ετών από την γέννηση του αγίου. Πρόκειται για μια πολυδιάστατη προσέγγιση της εμβληματικής προσωπικότητας του ιδρυτή της Αυτοκεφάλου Σερβικής Εκκλησίας, ο οποίος ως δάσκαλος, νομοθέτης[7], διπλωμάτης και κτήτορας, θεμελίωσε την πολιτισμική και εθνική ταυτότητα του σερβικού λαού. Η διοργάνωση αναδεικνύει τη βαθειά ιστορική διασύνδεση Ελλάδας και Σερβίας, εστιάζοντας στην Μονή Χιλανδαρίου του Αγίου Όρους.

Τα επτά έργα από το Άγιον Όρος πλαισιώνονται από πλήθος εκθεμάτων από μουσεία και εκκλησιαστικά ιδρύματα της Σερβίας, της Ρωσίας, της Κροατίας, της Τσεχίας και της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης. Η συμμετοχή τόσων διεθνών φορέων υπογραμμίζει την οικουμενική ακτινοβολία του Αγίου Σάββα και μετατρέπει την έκθεση σε μια γέφυρα πολιτιστικής διπλωματίας και εμπιστοσύνης.

ΠΗΓΗ: ΥΠΠΟΑ, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 13.5.2026.

Την Υπουργό συνόδευσαν η Πρέσβης της Ελλάδας στη Σερβία Μ. Λεβαντή, η Διευθύντρια Ευρωπαϊκού Κέντρου Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Μνημείων και Γενική Διευθύντρια του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού Φλ. Καραγιάννη και υπηρεσιακά στελέχη του Υπουργείου Πολιτισμού.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Γ. Λεκάκη:

[1] Η Ιερά Πατριαρχική και Σταυροπηγιακή Μονή Χιλανδαρίου κείται στα ΒΑ. του Αγίου Όρους. Το Χιλανδάρι είναι το 4ο πιο σημαντικό μοναστήρι στην ιεραρχία του Αγίου Όρους. Βρίσκεται στον κατάλογο της παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO από το 1988, μαζί με άλλες 19 Μονές του Αγίου Όρους.

Το όνομα της προήλθε:

• από τον Έλληνα Αγιορείτη μοναχό Γεώργιο Χιλανδάριο, ιδρυτή και κτήτορα της προγενέστερης Μονής (του 11ου αιώνα – σωζώμενα μέρη της μέχρι σήμερα υπάρχουν στην ΝΔ. πλευρά, ο πύργος του Αγιου Γεωργίου, το νότιο και δυτικό εξωτερικό αμυντικό τείχος, που στην εσωτερική τους πλευρά κτίσθηκαν αργότερα ξενώνες (κονάκια) και η τραπεζαρία (τράπεζα) της Μονής, ή
• από το βυζαντινο πλοίο «χελάνδιο», ο καπετάνιος του οποίου ονομάζεται χελανδάρης. – ΠΗΓΗ: Zivković T. «Καταστατικά των Σέρβων ηγεμόνων, που σχετίζονται με το Κοσσυφοπέδιο και τα Μετόχια».

Ο καθεδρικός ναός της είναι αφιερωμένος στα Εισόδια της Υπεραγίας Θεοτόκου.

[2] Ο άγιος Σάββας (1169 ή 1174 ή 1175 ή 1176 – 1235 ή 1236), γνωστός ως «Διαφωτιστής», ήταν Σέρβος πρίγκηψ και ορθόδοξος μοναχός, ο πρώτος Αρχιεπίσκοπος (1219) της Αυτοκέφαλης Σερβικής Εκκλησίας (από το Οικουμενικό Πατριαρχείο), μεταφραστής, θεμελιωτής της σερβικής νομοθεσίας, διπλωμάτης και ιδρυτής της σερβικής μεσαιωνικής λογοτεχνίας. Το κοσμικό του όνομα ήταν Ράστκο Νεμάνιτς. Ήταν ο νεότερος υιος του Σέρβου Μεγάλου Πρίγκηπα Στέφανου Νεμάνια (αργότερα οσίου Συμεών(*), ιδρυτή της δυναστείας των Nεμάνιτς). Κυβέρνησε την Χουμ και έφυγε για το Άγιον Όρος, όπου εισήλθε αρχικώς στην ρωσική ΙΜ Αγίου Παντελεήμονος (όπου έλαβε το μοναστικό όνομα Σάββας, με πνευματικό καθοδηγητής έναν Ρώσο μοναχό, κατά την παράδοση), και στη συνέχεια εμόνασε 7 χρόνια στην ελληνική Μονή Βατοπεδίου, ώσπου, με σύμφωνη γνώμη της ιεραρχίας του Αγίου Όρους, του προσφέρθηκε η εγκαταλειμμένη ΙΜ Αγ. Γεωργίου, ως αιώνιο δώρο στους Σέρβους, επί της οποίας ίδρυσε την ΙΜ Χιλανδαρίου, και η οποία κατέστη ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά και θρησκευτικά κέντρα του σερβικού λαού.

Οι μουσουλμάνοι σέβονται τον τάφο του αγίου Σάββα και τον φοβόντουσαν – ΠΗΓΗ: Ζ. Σεσνώ (1547), Κ. Ζεν (1550). Οι Τούρκοι και οι εβραίοι έκαναν περισσότερες αγαθοεργίες στην ΙΜ Μιλέσεβα από τους Σέρβους – ΠΗΓΗ: Μπ. Ραμπέρτι (1553).

Τιμάται από την Σερβική Ορθόδοξη Εκκλησία στις 27 Ιανουαρίου του Γρηγοριανού ή 14 Ιανουαρίου του Ιουλιανού ημερολόγιου. Την ημέρα της εορτής του εορτάζουν όλα τα σχολεία και όλα τα εκπαιδευτικά ιδρύματα της χώρας.

(*) Ο μοναχός Συμεών πέθανε στις 13.2.1199. Ενταφιάστηκε σε ασημένια λάρνακα και παρέμεινε για λίγα χρόνια στην ΙΜ Χιλανδαρίου, στον παλαιό ναό της Μονής Αγ. Γεωργίου. Κατά την παράδοση, από τον τάφο του αγίου Συμεών βγαίνει κλήμα (έως σήμερα) του οποίου τα σταφύλια θεωρούνται θαυματουργά, στην στειρότητα γυναικών!

[3] Με καλλιτεχνική και ιστορική αξία: Είναι η παλαιότερη εικόνα που φυλάσσεται στο θησαυροφυλάκιο της μονής! Εκτός αυτής στην ΙΜ Χιλανδαρίου αναφέρεται ότι υπάρχουν:

• Δύο σταυροί με Τίμιο Ξύλο,
• κομμάτια από το ακάνθινο στεφάνι και το καλάμι του Ιησού,
• ίχνη αίματος του Ιησού,
• το Άγιο Μανδήλιο του Ιησού,
• μέρος από το σάβανο του Ιησού,
• άγιο μύρο του Ιησού,
• μικρές πέτρες του Γολγοθά,
• το λιβάνι και η σμύρνα που πρόσφεραν οι Μάγοι στον Ιησού,
• ιερά λείψανα αγίων (Γεωργίου, Ιουστίνης, Παρασκευής, Ονούφριου, Ιωάννη Προδρόμου, Βαρβάρας, Συμεών στυλίτη, Γρηγορίου Θεολόγου, Παντελεήμονος, Ευστρατίου, Μαρίνας, Ευτύχιου, Νικηφόρου, Προφήτη Ησαΐα),
• 8 θαυματουργές εικόνες της Παναγίας [οι πιο γνωστές, πλην της προαναφερομένης, της Τριχερούσας, από τις πιο διάσημες, (κατά την παράδοση) του 8^ου αιώνα, που θεράπευσε τον άγιο Ιωάννη τον Δαμασκηνό – ευρίσκεται στον Καθεδρικό Ναό), της Αβραμιώτισσας],
• κεντητά άμφια και υφάσματα,
• το δίπτυχο με τις 24 μικρογραφίες,
• πολυθρόνες κοσμημένες με φίλντισι.
• Στην βιβλιοθήκη του μοναστηριού υπάρχουν 181 ελληνικοί και 809 σλαβικοί κώδικες / χειρόγραφα, τουλάχιστον 20.000 έντυπα βιβλία εκ των οποίων 3.000 είναι ελληνικά, καθώς επίσης και 400 έγγραφα διαφόρων γλωσσών.

[4] Πλην αυτών στο Χιλανδάρι υπάρχουν οι εικόνες:

• 14ου αι: οι τρεις εικόνες: Άγιου Αρχάγγελου Γαβριήλ, Άγιου Ευαγγελιστή Ματθαίος, Άγιου Ευαγγελιστή Λουκά.
• 17^ου: Οι εικόνες του Αγίου Μηνά, των Αγίων Βίκτωρα και Βικεντίου, της Αγίας Πέτκας, του Αγίου Σάββα και του Αγίου Συμεών του Σέρβου, και των Αγίων Πρίγκηπα Λαζάρου και Αγίου Γεωργίου του Νέου.
• 18^ου: Του Αγίου Δημητρίου (1763) με βυζαντινά πρότυπα.

[5] Από τα πρώτα έργα του Σάββα ήταν το Τυπικό των Καρυών και το Χιλανδαρινό Τυπικό, δηλ. εκκλησιαστικοί νόμοι, με ερμηνείες και ανεξάρτητα παραρτήματα. Αλλά δεν ήταν ο συγγραφέας τους, απλώς ο μεταφραστής τους.

Το Τυπικό των Καρυών, γράφηκε για τα κελλιά των Καρυών το 1199. Πρόκειται για μετάφραση από ένα πρότυπο ελληνικό ασκητικό τυπικό και αποτέλεσε πρότυπο για το σερβικό μοναχικό ή ερημιτικό μοναχισμό και έξω από το Αγιονόρος.

Το Χιλανδαρινό Τυπικό, γραμμένο για την Μονή Χιλανδαρίου (επίσης το 1199). Επίσης μετάφραση και προσαρμογή του εισαγωγικού μέρους του ελληνικού τυπικού της ΙΜ Παναγίας Ευεργέτιδος Κωνσταντινούπολης της οποίας, ο πατέρας του ήταν δωρητές και ο Σάββας διέμενε εκεί όταν πήγαινε στην Κωνσταντινούπολη. Αυτό έγινε ο γενικός κανόνας λειτουργίας και για άλλα σερβικά μοναστήρια. Περιέχει κανονισμούς για την πνευματική ζωή στο μοναστήρι και την οργάνωση διαφόρων υπηρεσιών της μοναστικής κοινότητας (οπστέζιτσα). Με μικρές τροποποιήσεις ο Σάββας έγραψε και το Τυπικό της Στουδενιτσα / Στουτνένιτσα (1208). Το γνήσιο χειρόγραφο του πρώτου «Καταστατικού της Μονής Χιλανδαρίου» εφυλάσετο έως τις 6.4.1941 στην Εθνική Βιβλιοθήκη Βελιγραδίου, η οποία κατεστράφη από τους βομβαρδισμούς στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο! Κατ’ άλλους, το καταστατικό χάθηκε κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν λεηλατήθηκε – ΠΗΓΗ: Subasic B. «Τι συνέβη με την ιδρυτική πράξη του σερβικού έθνους;», Vecernje Novosti, 31.1.2021.

[6] Στις Καρυές η ΙΜ Χιλανδαρίου έχει το ιστορικότερο, ίσως, ησυχαστήριον του Αγίου Όρους, το Τυπικαριό. Σε αυτό ο άγιος Σάββας (πάντα κατά παράδοση), έφερε από την Λαύρα του Αγίου Σάββα στην Παλαιστίνη την σωζόμενη (ακόμα και σήμερα) εικόνα της Θεοτόκου της Γαλακτοτροφούσας και την πατερίτσα του αγίου Σάββα του Ηγιασμένου.

[7] Το 1219 συνέγραψε Νομοκανόνα, το παλαιότερο γνωστό σύνταγμα της Σερβίας, γνωστό ως Ζακονοπράβιλο. Εξασφαλισε έτσι στην Σερβία, πλήρη ανεξαρτησία, θρησκευτική και πολιτική.

Για το εκκλησιαστικό δίκαιο χρησιμοποίησε: Την Σύνοψη του Στεφάνου της Εφέσου, τον Νομοκανόνα του Ιωάννη Σχολαστικού, τους κανόνες των Αγίων Αποστόλων, και των Αγίων Πατέρων, τις αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων και τον Μωσαϊκό Νόμο (3ο και 5ο βιβλίο του Μωυσή).

Για το Αστικό Δίκαιο χρησιμοποίησε: Αποσπάσματα από των κώδικα Νόμων του Ιουστινιανού «Νεαραί» κ.ά. κώδικες της Ιουστινιάνιας Νομοθεσίας, την Επιτομή Νόμων του Ιωάννη Σχολαστικού, την Collectio tripartita, το «Πρόχειρον» (αστικοί νόμοι) του 879 μ.Χ. και την Επιτομή Βυζαντινών Νόμων, που αφορούσαν το αστικό και Ποινικό Δίκαιο.

Και τους λειτουργικούς του κανονισμούς που περιλαμβάνουν επίσης Οδηγίες για την σωστή χρήση του Ψαλτηρίου (Ούσταβ ζα ντρζάνιε Ψάλτιρα), τους μετέφρασε από την ελληνική γλώσσα. Ήταν μόνον ο εμπνευστής, οργανωτής και ο επιβλέπων της μετάφρασης.

Οι νομικές ρυθμίσεις της Σερβικής Εκκλησίας συγκροτήθηκαν σε κώδικα με ένα νέα, ανεξάρτητο έργο του Σάβα, τον Νομοκανόνα ή Κρίμτσια. Έτσι, η Σερβία, στις αρχές του 13^ου αιώνα έγινε «κράτος δικαίου», με βάση κυρίως την ελληνική νομική κληρονομιά.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Λεκάκης Γ. «Τάματα και αναθήματα». Γ. Λεκάκης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”.
• «Ο άγιος Σάββας Σερβίας», Μουσείο Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης».

εμβληματικα κειμηλια Χιλανδαρι Αγιου ορους αγιος σαββας Βελιγραδι Λεκακης