Περί της ΕΛΛΕΙΨΕΩΣ ΛΗΜΜΑΤΟΣ (αθέμιτου πλουτισμού) στους ΚΟΣΜΟΥΣ της ΔΩΡΙΚΗΣ ΚΡΗΤΗΣ

Του Ιωάννου Μ. Μαρκάκη, αν. δικαστικού – ΜSc ιστορικού

ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ

Σύμφωνα με τις μαρτυρίες των Αρχαίων Συγγραφέων και τις επιγραφές των κρητικών πόλεων-κρατών, οι κόσμοι, ανήκοντες στα εντός των κυριάρχων φυλών της δωρικής Κρήτης τινά γένη (Αριστοτέλους «Πολιτικά» 1272a35), ήτοι τους ολίγους οικονομικώς και κοινωνικώς ισχυρούς οικογενειακούς οίκους (οικογενειακές ομάδες), αποτελούσαν κατά την αρχαϊκή έως την ελληνιστική περίοδο (περί τον 7^ο π.Χ. αιώνα έως την κατάκτηση της Κρήτης από τους Ρωμαίους το 67 π.Χ.) τους ολιγάριθμους ανώτατους άρχοντες των πόλεων-κρατών της δωρικής Κρήτης, των οποίων τα πολιτεύματα, παρά τις επί μέρους διαφορές τους, παρουσίαζαν ομοιότητα κατά τα ουσιώδη δομικά στοιχεία τους, ώστε να θεωρηθεί από τους Αρχαίους Συγγραφείς η ύπαρξη ενός ενιαίου (κοινού) στην δωρική Κρήτη πολιτεύματος, η Κρητική πολιτεία (κρητικό πολίτευμα)[1].

Ειδικότερα, οι κόσμοι ασκούσαν σημαντικότατες αρμοδιότητες (ατομικώς ή συλλογικώς), κυρίως ηγούντο του στρατεύματος (κρητικα σταρτού) και ασκούσαν την πολιτική-κυβερνητική εξουσία, ενώ, επιπροσθέτως, συνέπρατταν στην νομοθετική διαδικασία μετά των ετέρων βασικών πολιτειακών οργάνων των κρητικών πόλεων-κρατών, ήτοι αφ’ ενός με την βουλήν (δωριστί βουλά ή βολά), της οποίας τα μέλη ισόβια και αναδειχθέντα από τους ευδοκίμως διατελέσαντες κόσμους, και αφ’ ετέρου με τον δήμον (δωριστί δάμος) ή εκκλησίαν, ήτοι την συνέλευση των πολιτών την απαρτιζομένη από τα μέλη των κυριάρχων φυλών, επί πλέον δε κατείχαν και δικαστικές αρμοδιότητες^. προκειμένου να αποφευχθεί η διασάλευση της πολιτικής κοινότητας και η εγκαθίδρυση τυραννίας, οι κόσμοι είχαν χρονικώς περιορισμένη θητεία (ετήσια) και ανήκαν στα μέλη μίας μόνο ορισμένης φυλής (εκ των κυριάρχων ανά κρητική πόλη-κράτος), μετά δε την λήξη της θητείας τους διαδέχοντο αυτούς κόσμοι (με ισόχρονη θητεία) ανήκοντες στα μέλη άλλης, δικαιουμένης στην διαδοχή των κόσμων, φυλής (εκ των κυριάρχων), ούτως ώστε στο αξίωμα του κόσμου μετείχαν εναλλάξ τα μέλη όλων των κυριάρχων φυλών (εκ περιτροπής εναλλαγή των κυριάρχων φυλών στην ανάδειξη των κόσμων), ενώ, επιπροσθέτως, υφίστατο χρονικό κώλυμα επανεκλογής τους (επανεκλογή τους στο αξίωμα αυτό μόνο μετά την παρέλευση αρκετού χρονικού διαστήματος από την λήξη της προηγουμένης θητείας τους) και ευθύνοντο κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, υποκείμενοι σε έλεγχο από ποικίλα, ανά πόλη-κράτος, ελεγκτικά όργανα (τους τίτας, την βουλήν κ.ά.)^[2].

Η πολιτειακή θέση των κόσμων δύναται να προσομοιωθεί μ’ αυτήν των εφόρων της επίσης δωρικής Σπάρτης, παρά τις μεταξύ τους διαφορές, σύμφωνα με τις σχετικές μαρτυρίες των Αριστοτέλους και Στράβωνος («Πολιτικά» 1271b-1272a, «Γεωγραφικά» Χ.4.18, αντιστοίχως), στο πλαίσιο της γενικώς μαρτυρουμένης από τους Αρχαίους Συγγραφείς (εξαιρέσει του Πολυβίου) αναλογικότητος μεταξύ του σπαρτιατικού πολιτεύματος και του κρητικού πολιτεύματος.

 Η προκειμένη μαρτυρία και το εύρος της

Ιδιαιτέρως σημαντική, παρ’ ότι όλως συνοπτική, χωρίς δε να έχει ερευνηθεί επισταμένως^[3], είναι η μαρτυρία του Αριστοτέλους στα «Πολιτικά» του (1272a42, 1272b1) ουδέν γαρ λήμμα έστι τοις κόσμοις ώσπερ τοις εφόροις, πόρρω γ’ αποικούσιν εν νήσω των διαφθερούντων. Δηλαδή, οι κόσμοι δεν ελάμβαναν λήμμα, όπως οι έφοροι, κατοικούν μάλιστα σε νησί απομακρυσμένο των διαφθερούντων, ήτοι όσων επιδιώκουν την οικονομική διαφθορά τους.

Η ανωτέρω μαρτυρία δεν αναιρείται από άλλες μαρτυρίες του Αριστοτέλους ή από μαρτυρίες των λοιπών Αρχαίων Συγγραφέων αλλ’ ούτε και από επιγραφικές μαρτυρίες, πρέπει δε να θεωρηθεί ακριβής, εν όψει και του κατ’ αρχήν αξιόπιστου των μαρτυριών του Αριστοτέλους^[4].

• Λήμμα γενικώς σημαίνει το οποιοδήποτε εισόδημα και κέρδος, η πάσης φύσεως χρηματική πρόσοδος ή απολαβή[5].

Εν όψει του εννοιολογικού αυτού εύρους της λέξεως λήμμα, η διαπιστούμενη από τον Αριστοτέλη έλλειψη στους κόσμους γενικώς λήμματος, άνευ ειδικότερου προσδιορισμού του στην προκειμένη μαρτυρία, δυνητικώς καταλαμβάνει, κατ’ αρχάς, λήμμα υπό την έννοια της δωροδοκίας των κόσμων από τους επισημαινομένους στην μαρτυρία έξωθεν της Κρήτης διαφθερούντες, ήτοι κράτη ή πολιτικά πρόσωπα ή ομάδες συμφερόντων ευρισκόμενα εκτός Κρήτης και επιδιώκοντα την δωροδοκία των κόσμων, με μνεία και της γεωγραφικής θέσεως της Κρήτης, μακράν κειμένης των ανωτέρω διαφθερούντων· συναφώς και λήμμα υπό την ίδια έννοια αλλά από διαφθερούντες έσωθεν της Κρήτης, ήτοι διαφθερούντες τους κόσμους μίας συγκεκριμένης κρητικής πόλεως-κράτους που είναι δυνατόν να προέρχονται είτε απ’ αυτήν την ίδια κρητική πόλη-κράτος είτε από άλλες κρητικές πόλεις-κράτη · επιπροσθέτως, λήμμα υπό την έννοια του σφετερισμού από τους κόσμους του δημοσίου χρήματος και, γενικότερα, της δημοσίας περιουσίας (ένεκα, ιδίως, του κλέπτεσθαι τα κοινά – βλ. «Πολιτικά» 1309a) ή της διασπαθίσεως της δημοσίας περιουσίας από τους κόσμους προς ίδιο όφελος, λόγω καταχρηστικής ασκήσεως της εξουσίας τους.

Δύναται, επίσης, να θεωρηθεί ότι η έλλειψη στους κόσμους λήμματος, καταλαμβάνει και λήμμα υπό την έννοια της κρατικής μισθοδοσίας των κόσμων, εν όψει και της γενικώς κρατούσης στην Αρχαία Ελλάδα αρχής του αμίσθου των δημοσίων αξιωμάτων, αν και με εξαιρέσεις^[6], λαμβανομένης, επιπροσθέτως, υπ’ όψιν της συγκεκριμένης οικονομικής καταστάσεως των κόσμων, μη εχόντων, λόγω της ευπορίας τους (βλ. υπό Ι και κάτωθι υπό ΙΙΙ), ανάγκη κρατικής μισθοδοσίας.

Δεν φαίνεται, όμως, πιθανό ότι η έλλειψη λήμματος των κόσμων καταλαμβάνει και λήμμα υπό την έννοια της αποκτήσεως απ’ αυτούς εσόδων εκ των οικονομικών δραστηριοτήτων τους που συνάπτονται αποκλειστικώς με τα αστικά τους δικαιώματα (γαιοκτησία κ.ά.), διότι τούτο θα συνεπάγετο την υπονόμευση της ισχυρής οικονομικής-κοινωνικής καταστάσεως των κόσμων και, συνακολούθως, της εντάξεώς τους στα προεκτεθέντα (υπό Ι) οικονομικώς-κοινωνικώς ισχυρά τινά γένη, τα μόνα θεσμοθετηθέντα εκλόγιμα στο αξίωμα του κόσμου. Εξ άλλου, όπως θα εκτεθεί εν συνεχεία (υπό ΙΙΙ), η αποστέρηση των κόσμων από λήμματα τοιούτου είδους θα τους καθιστούσε μη ευπόρους και, ως εκ τούτου, επιρρεπείς σε αθέμιτα λήμματα, των οποίων, όμως, την ανυπαρξία βεβαιώνει ο Αριστοτέλης στην προκειμένη μαρτυρία του.

Επομένως, η εξεταζομένη μαρτυρία μάς πληροφορεί ότι οι κόσμοι, κατά την αναφερομένη από τον Αριστοτέλη εποχή και εν αντιθέσει προς τους εφόρους, ουδέν αθέμιτο ή παράνομο λήμμα οποιασδήποτε προελεύσεως αποκτούσαν κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, ενώ, επιπλέον, δεν είχαν κρατική μισθοδοσία.

 Τα αίτια της ελλείψεως αθεμίτου λήμματος

 Ο Αριστοτέλης αρκείται στην διαπίστωση ελλείψεως στους κόσμους του προεκτεθέντος, αθεμίτου εν γένει, λήμματος, χωρίς να παραθέτει την αιτία (ή τις αιτίες) της ελλείψεώς του. Εξ άλλου, η μνεία στην προκειμένη μαρτυρία της γεωγραφικής θέσεως της Κρήτης ειδικώς όσον αφορά στην περίπτωση των έξωθεν της Κρήτης διαφθερούντων τέθηκε προς υποδήλωση ότι αυτή (γεωγραφική θέση της Κρήτης) απλώς επικουρεί – αντικειμενικώς – στην μη δωροδοκία των κόσμων από τους εν λόγω διαφθερούντες και όχι ότι συνιστά την γενεσιουργό αιτία της απ’ αυτούς μη δωροδοκίας τους, καθ’ όσον η σχετική πρόταση (πόρρω γ’ αποικούσιν εν νήσω των διαφθερούντων) δεν εισάγεται με κάποιον αιτιολογικό σύνδεσμο, ώστε να μην είναι αιτιολογική της αμέσως προηγουμένης προτάσεως (ουδέν γαρ λήμμα έστι τοις κόσμοις ώσπερ τοις εφόροις).

Διερευνώντας τα αίτια της ελλείψεως στους κόσμους αθεμίτου λήμματος, θα μπορούσαμε, κατ’ αρχάς, να θεωρήσουμε, με βάση τα προκύπτοντα από τις μαρτυρίες των Αρχαίων Συγγραφέων και τις επιγραφές των κρητικών πόλεων-κρατών, ότι αιτιολογικοί παράγοντες συνιστούν:

• α) Η ευθύνη των κόσμων κατά την άσκηση της εξουσίας τους, υποκείμενοι σε κυρώσεις για διαπραττόμενες απ’ αυτούς παραβάσεις από ποικίλα, ανά πόλη-κράτος, ελεγκτικά όργανα (την βουλήν, τους τίτας κ.ά.), το οποίο αναμενόμενο ήταν ότι θα τους απέτρεπε από οικονομικές ατασθαλίες.
• β) Η χρονικώς περιορισμένη θητεία των κόσμων (ετήσια και με κώλυμα αμέσου επανεκλογής), διότι ευνόητο και ιστορικώς διαπιστωμένο είναι ότι το χρονικώς περιορισμένο της εξουσίας των κυβερνώντων δεν συμβάλλει στην οικονομική (όπως και ηθική) διαφθορά τους.
• γ) Το ισχυρότατο στην κρητική-δωρική κοινωνία αξιακό πλαίσιο της φιλοτιμίας, υπό την έννοια και του πόθου για κοινωνική υπόληψη, καταξίωση και ευφημία, η οποία θα αναιρείτο από έναν αθέμιτο πλουτισμό, ιδίως κατά την άσκηση ενός ανωτάτου κρατικού λειτουργήματος, όπως του κόσμου.

Αλλά και οι ανωτέρω παράγοντες, εκτιμώμενοι αυτοτελώς ή και σε συνδυασμό τους, δεν δύναται να θεωρηθούν επαρκείς για την αιτιολόγηση της ελλείψεως αθεμίτου λήμματος στους κόσμους, δοθέντος ότι παρά το ότι οι ίδιοι παράγοντες συνέτρεχαν (σε μικρό ή μεγάλο βαθμό) και στους εφόρους της Σπάρτης, της οποίας οι πολιτειακοί θεσμοί συγγενικοί μ’ αυτούς της δωρικής Κρήτης στο πλαίσιο ενός κοινού, εν πολλοίς, αξιακού υποβάθρου, αυτοί, αντιθέτως προς τους κόσμους, ελάμβαναν λήμμα και γενικώς χρηματίζοντο, όπως σαφώς προκύπτει από άλλη μαρτυρία του Αριστοτέλους («Πολιτικά» 1270b6-10), ευθέως αναφερομένη στους εφόρους της Σπάρτης. Σύμφωνα με την μαρτυρία αυτή… και τα περί την εφορείαν έχει φαύλως… γίνονται δ’ εκ του δήμου παντός, ώστε πολλάκις εμπίπτουσιν άνθρωποι σφόδρα πένητες εις το αρχείον, οι δια την απορίαν ώνιοι ήσαν, δηλαδή, ο θεσμός των εφόρων έχει σοβαρά ελαττώματα, διότι εκλόγιμοι στο αξίωμα του εφόρου είναι όλοι οι πολίτες, με συνέπεια πολλές φορές το αξίωμα τούτο να κατέχουν πολύ πτωχοί άνθρωποι, οι οποίοι λόγω της απορίας τους καθίστανται ώνιοι (εξαγοράσιμοι).

Ανακύπτει, επομένως, το ερώτημα: Ποιά είναι η ως προς το κρίσιμο αυτό ζήτημα ειδοποιός διαφορά μεταξύ κόσμων και εφόρων, ποιός, δηλαδή, είναι ο καθοριστικός παράγων ο υφιστάμενος μόνο ως προς τους κόσμους και επιφέρων την έλλειψη σ’ αυτούς αθεμίτου λήμματος εν αντιθέσει προς τους εφόρους ;

Η απάντηση δίδεται, νομίζω, από την αμέσως προηγουμένως εκτεθείσα, αναφερομένη στους εφόρους, μαρτυρία του Αριστοτέλους. Συγκεκριμένα, λαμβανομένου υπ’ όψιν ότι κατά την μαρτυρία αυτήν οι έφοροι ήταν σφόδρα πένητες και, ως εκ τούτου, καθίσταντο ώνιοι, ώστε να υφίστατο σ’ αυτούς αθέμιτο λήμμα, οι κόσμοι, εξ αντιδιαστολής, όχι μόνο δεν ήταν σφόδρα πένητες αλλά, αντιθέτως, όλοι λίαν εύποροι οικονομικώς ως ανήκοντες στα οικονομικώς-κοινωνικώς ισχυρά τινά γένη (βλ. τμήμα Ι), ώστε να μην είναι επιρρεπείς σε οικονομική διαφθορά και, συναφώς, ευάλωτοι σε τοιούτο λήμμα καθότι μη έχοντες χρεία του. Τούτο, άλλωστε, συνάδει προς το αρχαιοελληνικό πολιτειακό πρόταγμα αδύνατον γαρ τον απορούντα καλώς άρχειν («Πολιτικά» 1273a και 1318b/βλ. και Πλάτωνος «Πολιτεία» 521a), που προϋποθέτει για το καλώς άρχειν την έλλειψη χρηματισμού. Επομένως, η εύπορη οικονομική κατάσταση των κόσμων δύναται να θεωρηθεί ως το βασικό αίτιο της ελλείψεως σ’ αυτούς αθεμίτου λήμματος.

Παρατηρείται, εν όψει τούτων, ότι ο αποκλεισμός στην δωρική Κρήτη των πολλών, μη ευπόρων, πολιτών από το ανώτατο αξίωμα του κόσμου, θεσμικώς νεμόμενο μόνο από τα μέλη των ολίγων ισχυρών τινών γενών, αυτό το εντόνως ολιγαρχικό (υπό την αρχαιοελληνική έννοια) μειονέκτημα του κρητικού πολιτεύματος, επισημαινόμενο από τον Αριστοτέλη ως η αμαρτία του («Πολιτικά» 1272b), εν αντιθέσει προς το σπαρτιατικό πολίτευμα, είχε, εν προκειμένω, θετική επίδραση, ήτοι την μη επιρρέπεια των κόσμων σε αθέμιτο λήμμα και, γενικότερα, το ανέφικτο ή, πάντως, δυσχερές της οικονομικής τους διαφθοράς, τελικώς δε το καλώς (άνευ λήμματος) άρχειν, ήτοι το ακερδώς άρχειν («Πολιτικά» 1309a), δυνάμενο να δικαιολογήσει και την ονομασία που προσδόθηκε στο αξίωμα αυτό (εκ του του κοσμέω-κοσμώ υπό την έννοια του διακοσμώ, στολίζω, καλλωπίζω, θέτω σε τάξη, διευθετώ), δηλαδή ως ένα κόσμημα για τις κρητικές-πόλεις κράτη λόγω της χρηστής εξουσίας-ευταξίας των κόσμων.

Οι πολιτικές συνέπειες

Ο Αριστοτέλης διαπιστώνει στα «Πολιτικά» του (1272α40-42) το δ’ ησυχάζειν μη μετέχοντα τον δήμον ουδέν σημείον του τετάχθαι καλώς, δηλαδή το γεγονός ότι οι πολίτες (ενν. στην δωρική Κρήτη) δεν αντιδρούν, αν και δεν μετέχουν όλοι (ενν. στα ανώτατα αξιώματα), δεν είναι απόδειξη ότι οι κρητικοί πολιτειακοί θεσμοί είναι άρτια συγκροτημένοι. Η μαρτυρία μάλιστα αυτή τίθεται αμέσως προηγουμένως της εξεταζομένης μαρτυρίας, ώστε να συνάγεται ότι η τελευταία αυτή μαρτυρία τέθηκε προς αιτιολόγηση του ησυχάζειν τον δήμον, ως συνέπειας, επομένως, της ελλείψεως αθεμίτου λήμματος των κόσμων.

Πράγματι, η έλλειψη λήμματος συνετέλεσε στο ησυχάζειν τον δήμον σε σημαντικότατο βαθμό ^. διότι, με δεδομένο ότι οι κόσμοι ασκούσαν την εξουσία τους όχι με σκοπό τον πλουτισμό τους και σε βάρος των πολλών (του απλού λαού, μεγαλύτερου μέρους του δήμου) αλλά για το συμφέρον της πολιτικής κοινότητας (της πόλεως), κατ’ ανάγκην για το συμφέρον των πολλών, ήτοι το αριστοτελικό κοινόν συμφέρον, κριτήριο υπαγωγής των πολιτευμάτων στην κατηγορία των ορθών κατά την αριστοτελική πολιτειακή διδασκαλία («Πολιτικά» 1279a, 1279b/βλ. και Πλάτωνος «Πολιτεία» 347d), δεν υπήρχε πρόσφορο έδαφος ή έρεισμα για να αγανακτήσουν ή δυσανασχετήσουν οι πολλοί κατά των κόσμων ούτε για να διεκδικήσουν την συμμετοχή τους στα ύπατα αξιώματα του κόσμου και, συνακολούθως, του μέλους της βουλής, παρ’ ότι θεσμικώς αποκλεισμένοι από τα ύπατα αυτά αξιώματα (βλ. υπό Ι), με συνέπεια το να ανέχονται ή να υπομένουν αδιαμαρτύρητα την καθεστηκυία τάξη και, κατ’ ουσίαν, την εξουσία των ολίγων τινών γενών, τελικώς να ησυχάζουν.

Όπως, άλλωστε, έχει επισημανθεί το πρώτον από τον Αριστοτέλη στα «Πολιτικά» του, οι πολλοί δεν αγανακτούν επειδή εμποδίζονται να κατέχουν αξιώματα (τας τιμάς) αλλά, αντιθέτως, χαίρονται να ασχολούνται αμέριμνοι με τις υποθέσεις των, εκτός, εάν αντιληφθούν ότι οι άρχοντες κλέβουν το δημόσιο χρήμα, διότι τότε δυσφορούν για την μη συμμετοχή των τόσο στην εξουσία όσο και στα κέρδη (1308b34-38), και, επίσης, ότι οι άποροι (οι πολλοί) δεν ενδιαφέρονται για το άρχειν εάν τούτο δεν αποφέρει λήμματα, καθ’ όσον ορέγονται περισσότερο του κέρδους, ώστε να ανέχονται τα ολιγαρχικά πολιτεύματα εφ’ όσον δεν εμποδίζονται στην εργασία τους ή δεν αφαιρείται κάτι από την περιουσία τους, ενώ οι εύποροι (οι ολίγοι), μη έχοντες ανάγκη λημμάτων εκ του άρχειν, δύνανται να νέμονται απερίσπαστα την εξουσία (1309a4-7 και 1318b15-19).

Κατά τον Εμμ. Μικρογιαννάκη (1996 σ. 166), «… Επειδή οι πολιτικοί γενικώς δεν είναι κρείσσονες χρημάτων… πρέπει να λαμβάνεται σοβαρότατη μέριμνα να μην κερδίζουν οι άρχοντες (ώστε να μη είναι τας αρχάς κερδαίνειν). Αυτό ιδιαιτέρως σε ολιγαρχίες. Οι πολλοί δεν ενδιαφέρονται για το άρχειν ^. αντιθέτως μάλιστα είναι ικανοποιημένοι που δίδονται απερίσπαστοι στην εργασίαν των. Εξοργίζονται όμως όταν μάθουν ότι οι πολιτικοί διασπαθίζουν το δημόσιο χρήμα (και είναι τόσο καθολικό φαινόμενο). Τώρα οργίζονται και για τα δύο ^. δεν άρχουν και δεν κερδίζουν ^. διπλή απώλεια…».

Σύνοψη

 Η έλλειψη αθεμίτου λήμματος (πλουτισμού) των κόσμων συνετέλεσε στην άμβλυνση του ολιγαρχικού μειονεκτήματος του κρητικού πολιτεύματος, της κατά τον Αριστοτέλη αμαρτίας του, ήτοι του αποκλεισμού των πολλών από τα ύπατα αξιώματα των κρητικών πόλεων-κρατών (του κόσμου και του μέλους της βουλής), αποδυναμώνοντας ή αδρανοποιώντας την εκ τούτου ελλοχεύουσα δυσφορία των πολλών και ματαιώνοντας την επιδίωξη συμμετοχής τους στην νομή της ύπατης εξουσίας, γενικότερα δε συνέβαλε στην ευνομία και ευστάθεια του πολιτεύματος αυτού.

Η έλλειψη αθεμίτου λήμματος των κόσμων συνιστούσε μια σταθερή αξία της κρητικής-δωρικής κοινωνίας, που διαπότιζε για αιώνες τον βίο των Κρητών. Οφείλουμε να έχουμε μνήμη τούτου σήμερα, εποχή δωροφάγων^[7], κατά το μάλλον ή ήττον, αρχόντων.

ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 8.5.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Andrewes A. (1999), Aρχαία Ελληνική Κοινωνία, Αθήνα, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης.
• Chaniotis Α. (1996), Die Verträge zwischen kretischen Poleis in der hellenistischen Zeit, Stuttgart, Franz Steiner Verlag.
• Chaniotis Α. (2005), «The Great Inscription, its Political and Social Institutions, and the Common Institutions of the Cretans», E. Greco – M. Lombardo (επιμ.), La Grande Inscrizione di Gortyna. Centoventi anni dopo la scoperta. Atti del I Convegno Internazionale di Studi sulla Messara: Scuola Archaeologica Italia di Atene: Atene-Haghii Deka 25-28 Maggio 2004, Atene, Scuola Archeologica Italiana di Atene,175-194.
• Gagarin Μ.-Perlman P. (2016), The Laws of Ancient Crete c. 650–400, Oxford, Oxford University Press.
• Gehrke H.-J. (1997), «Gewalt und Gesetz. Die soziale und politische Ordnung Kretas in der archaischen und klassischen Zeit», Klio 79, 23-68.
• Γιούνη Μ. (2011), Η γένεση του νόμου στη δωρική Κρήτη, Θεσσαλονίκη, Βάνιας.
• Guarducci M. (1935), Inscriptiones Creticae opera et consilio F. Halbherr collectae I. Tituli Cretae Μediane praeter Gortynios, Rome.
• Guarducci M. (1939), Inscriptiones Creticae II. Tituli Cretae Occidentalis, Rome.
• Guarducci M. (1942), Inscriptiones Creticae III. Tituli Cretae Orientalis, Rome.
• Guarducci M. (1950), Inscriptiones Creticae IV. Tituli Gortynii, Rome.
• Jones N.F. (1987), Public Organisation in Ancient Greece: A documentary study, Philadelphia, American Philosophical Society.
• Kirsten E. (1942), Das dorische Kreta I. Die Insel Kreta im fünften und vierten Jahrhundert, Würzburg, K. Triltsch Verlag.
• Λαούρδας Β. (1948), «”Η Κρητική Πολιτεία” τοῦ Αριστοτέλους», Κρητικά Χρονικά, τ. 3.
• Link S. (1994), Das griechische Kreta. Untersuchungen zu seiner staatlichen und gesellschaftlichen Entwicklung vom 6. bis zym 4. Jahrhundert v. Chr., Stuttgart, Franz Steiner Verlag.
• Μανδαλάκη A. (2004), Κοινωνία και Οικονομία στην Κρήτη κατά την αρχαϊκή και κλασική εποχή, Ηράκλειο, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη.
• Μαρκάκης I. (2014), αδ’ έfαδε πόλι. Η κρητική-δωρική πολιτειακή τάξις, Αθήνα, Νομική Βιβλιοθήκη / Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Ελευθέριος Βενιζέλος / Δικηγορικός Σύλλογος Χανίων.
• Μικρογιαννάκης Εμμ. (1996), Παθολογία Πολιτευμάτων στην Αρχαιότητα, Αθήνα, Καρδαμίτσα.
• Παναγόπουλος Α. (1995), Αριστοτέλης και Κρήτη, Αθήνα, Αίολος.
• Παπαμανουσάκης Σ., «Το Κρητικό Δίκαιο στους Αρχαίους Έλληνες Συγγραφείς», Πεπραγμένα του Θ΄ Διεθνούς Κρητολογικού Συνεδρίου, Ελούντα, 2001.
• Perlman P. (1992), «One Hundred-Citied Crete and the “Cretan Politeia”», Classical Philology 87, 193-205.
• Χανιώτης Α. (1987), «Κλασική και Ελληνιστική Κρήτη», Νικ. Παναγιωτάκης (επιμ.), Κρήτη: Ιστορία και πολιτισμός, Ηράκλειο, Σύνδεσμος Τοπικών Ενώσεων Δήμων και Κοινοτήτων Κρήτης-Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη.
• Van Effenterre H.- Ruzé F. (1994), Nomima. Recueil d’inscriptions politiques et juridiques de l’archaisme Grec. I, Rome.
• Van Effenterre H.- Ruzé F. (1995), Nomima. Recueil d’inscriptions politiques et juridiques de l’ archaisme Grec. II, Rome.
• Willetts R.F. (1955), Aristocratic Society in Ancient Crete, London, Routledge and Kegan Paul.
• Willetts R.F. (1965), Ancient Crete. A Social History from Early Times until the Roman Occupation, London, Routledge and Kegan Paul.
• Ψιλάκης Β. (1909), Ιστορία της Κρήτης από της απωτάτης αρχαιότητος μέχρι των καθ’ ημάς χρόνων εις τόμους 3, Εν Χανίοις εκ του τυπ. «Νέας Ερεύνης».

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

1. Με την χρήση του όρου Κρητική πολιτεία από τους Αρχαίους Συγγραφείς δεν υποδηλούται μια καθολική ταύτιση των πολιτευμάτων των κρητικών πόλεων-κρατών, όπως εσφαλμένα εκλαμβάνεται και λόγω του οποίου αμφισβητείται η αξιοπιστία του όρου αυτού (βλ. Perlman 1992), αλλά μόνο η κατά τα ουσιώδη (θεμελιώδη) δομικά στοιχεία ομοιότητά τους. Η πολιτειακή αυτή ομοιότητα των κρητικών πόλεων-κρατών δύναται να προσομοιωθεί με την κοινή, κατά τα ουσιώδη, πολιτειακή βάση των συγχρόνων ευρωπαϊκών κρατών παρά τις επί μέρους διαφορές τους.
2. Περί της πολιτειακής οργανώσεως των πόλεων-κρατών της δωρικής Κρήτης και, ειδικότερα, των αρμοδιοτήτων των κόσμων βλ. ενδεικτικώς (κατά χρονολογική σειρά) Kirsten (1942), Λαούρδας (1948), Willetts (1955, 1965), Χανιώτης (1987) Link (1994), Chaniotis (1996), Gehrke (1997), Μανδαλάκη (2004), Chaniotis (2005), Γιούνη (2011), Μαρκάκης (2014) κ.ά.
3. Μόνη αναφορά σε Μαρκάκης (2014).

4. Βλ. Παναγόπουλος (1995), Παπαμανουσάκης (2001) κ.ά.
5. Βλ. Λεξικό Liddell Scott.
6. Βλ. Andrewes (1999) κ.ά. (βλ. και «Πολιτικά» 1317b35-38).
7. Ο Ησίοδος στο «Έργα και Ημέραι» χαρακτηρίζει ως δωροφάγους (άπληστους για δώρα) τους άρχοντες της εποχής του στην Βοιωτία (7^ος αιώνας π.Χ.) λόγω της συχνότατης δωροδοκίας τους, ιδίως όταν δίκαζαν.

Περι της ΕΛΛΕΙΨΕΩΣ ΛΗΜΜΑΤΟΣ ΚΟΣΜΟΙ ΔΩΡΙΚΗ ΚΡΗΤΗ αθεμιτος πλουτισμος ΕΛΛΕΙΨΙΣ ΛΗΜΜΑΤΟΣ Μαρκακης, αρχαιοι Συγγραφεις επιγραφες κρητικες πολεις κρατη κοσμοι, φυλη δωρικη Κρητη γενη Αριστοτελους Αριστοτελη Πολιτικα ολιγοι οικονομικως κοινωνικως ισχυρους οικογενειακοι οικοι οικογενειακες ομαδες αρχαικη εποχη ελληνιστικη περιοδο 7^ος πΧ αιωνας κατακτηση Κρητης Ρωμαιοι 1ος 67 πΧ ανωτατοι αρχοντες πολη κρατος δωρικη πολιτευμα δομικα στοιχεια κοινο Κρητικη πολιτεια κρητικο πολιτευμα κοσμος αρμοδιοτητα ατομικη συλλογικη στρατευμα κρητικα σταρτος στρατος πολιτικη κυβερνητικη εξουσια, νομοθετικη διαδικασια πολιτειακα οργανα βουλη δωριστι βουλα βολα μελη ισοβια ευδοκιμως διατελεσαντες δημο δωριστι δαμος εκκλησια συνελευση πολιτων φυλες δικαστικες αρμοδιοτητα κοινοτητα τυραννια θητεια ετησια ισοχρονη διαδοχη αξιωμα εναλλαξ εκ περιτροπης εναλλαγη χρονικο κωλυμα επανεκλογη ασκηση ελεγχος ελεγκτικα οργανα τιτας, τιτης πολιτειακη θεση εφορος Σπαρτη διαφορα Αριστοτελης Στραβωνος Πολυβιος αναλογικοτητα σπαρτιατικο κοσμοις εφοροι αποικια νησος διαφθορα κατοικια νησι απομακρυσμενο διαφθερουντες οικονομικη διαφθορα επιγραφες εισοδημα κερδος, χρηματικη προσοδος απολαβη δωροδοκια εξωθεν πολιτικα προσωπα ομαδες συμφεροντα σφετερισμος δημοσιο χρημα δημοσια περιουσια κλεπτεσθαι τα κοινα κλοπη διασπαθιση ιδιον οφελος, καταχρηστικη ασκησις εξουσιας καταχρηση κρατικη μισθοδοσια αρχαια Ελλαδα αρχη αμισθος δημοσιο αξιωμα οικονομικη κατασταση ευπορια μισθος ελλειψη λημματος αποκτηση εσοδα οικονομια αστικα δικαιωματα γαιοκτησια οικονομικα κοινωνικα ισχυρα γενη, θεσμος εκλογιμα αξιωμα κοσμου αποστερηση ευπορος επιρρεπεις αθεμιτα λημματα, αθεμιτο παρανομο λημμα προελευση αποκτημα αιτια αιτιες γεωγραφικη θεση πορρω αποικουσιν ευθυνη κυρωσεις παραβαση ελεγκτικα οργανα οικονομικες ατασθαλιες κωλυμα αμεση επανεκλογη ιστορια οικονομικη ηθικη διαφθορακοινωνια αξιακο πλαισιο φιλοτιμια ποθος κοινωνικη υποληψη, καταξιωση ευφημια, λειτουργημα παραγοντες, πολιτειακοι θεσμοι υποβαθρο χρηματισμος εφορεια φαυλως φαυλα δημος ανθρωποι σφοδρα πενητες αρχειον, αποριαν ωνιοι ελαττωμα εκλογιμοι πολιτης, πτωχοι ανθρωπος, απορια ωνιος ωνια εξαγορασιμος πενητας πτωχος φτωχος φτωχοι φτωχεια λιαν ευποροι γενος επιρρεπης χρεια αρχαιοελληνικο πολιτειακο προταγμα αδυνατον απορουντας καλως αρχειν Πλατωνας αρχω χρηματισμου ευπορη οικονομικη κατασταση πλατων αποκλεισμος μη ευποροι ολιγαρχια ολιγαρχικο αρχαιοελληνικη μειονεκτημα αμαρτια θετικη επιδραση, επιρρεπεια ανεφικτο δυσχερες αρχη ακερδως αρχειν κοσμεω κοσμω διακοσμω, στολιζω, καλλωπιζω, ταξη, διευθετω κοσμημα χρηστη εξουσια ευταξιαα πολιτικες συνεπειες σημειον αντιδραση συμμετοχη κρητικοι πολιτειακοι θεσμοι αρτια συγκροτημενοι ησυχαζειν ησυχασμος λαος συμφερον πολις αναγκη αριστοτελικο κοινον κοινο συμφερον, πολιτευματα ορθο αριστοτελικη πολιτειακη διδασκαλια Πλατωνα αγανακτηση δυσανασχετηση υπατα υπομονη καθεστηκυια ταξη αγανακτηση τιμη αμεριμνοι υποθεσεις αρχοντες κλεφτες δυσφορια κερδη αποροι ορεξη κερδη ολιγαρχικα πολιτευματα εργασια νομη Μικρογιαννακης πολιτικοι κρεισσονες χρηματων σοβαροτατη μεριμνα αρχας κερδαινειν ολιγαρχιες οργη αμβλυνση ολιγαρχικο μειονεκτημα αποκλεισμος υπατο αποδυναμωση αδρανοποιηση δυσφορια πολλοι ματαιωση υπατη ευνομια ευσταθεια βιος Κρητων κρητες κρητικοι δωροφαγος Μορφωτικο Ιδρυμα Εθνικης Τραπεζης τραπεζας μιετ αρχαιοι νομοι αρχαια νομοθεσια κλασσικη αδ’ εfαδε πολι πολιτειακη ταξις, Παθολογια Πολιτευματων στην Αρχαιοτητα, κρητικο Δικαιο δικαιοσυνη ελληνιστικη πολιτισμος, νομιμα Ψιλακης απωτατη αρχαιοτητα ορος οργανωση Ησιοδος δωροφαγοι δωροφαγια απληστος δωρο Βοιωτια δικη δικαστες δικαστης δικαστηριο αρχαιο θεατρο κνωσου βουλευτηριο κνωσος ηρακλειου ηρακλειο