38 αντικείμενα με κείμενα της 3ης χιλιετίας π.Χ. στο Μουσείο Oriental του Πανεπιστημίου Durham στην Αγγλία! Σωρεία παρανομιών από τους Άγγλους λόρδους και δούκες του Northumberland, που έκλεψαν Σινά, Αίγυπτο Σουδάν και Εγγύς Ανατολή! – του Γ. Λεκάκη

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΛΕΚΑΚΗ

Το Μουσείο Oriental (πρώην Μουσείο Ανατολικής Τέχνης Gulbenkian) του Πανεπιστημίου του Durham, στο Durham Αγγλίας [στον 54ο παράλληλο – 54°45’50.4″N 1°34’53.4″W] επαίρεται ότι «στεγάζει» μια μεγάλη συλλογή (περίπου 23.500 αντικείμενα!), που «συλλέχθηκαν», όπως λέει, από τους Δούκες του Northumberland.

Ιδρύθηκε το 1960 για να υποστηρίξει την διδασκαλία και την έρευνα του πανεπιστημίου στην Σχολή Ανατολικών Σπουδών. Οι συλλογές του μουσείου έχουν αυξηθεί σε μεγάλο βαθμό μέσω δωρεών και αγορών για την υποστήριξη πολιτισμικών σπουδών, παραλληλως με την διδασκαλία γλωσσών, ιδιαίτερα μετά τον διορισμό του W. Thacker ως καθηγητή Εβραϊκών και Ανατολικών Γλωσσών το 1941 και την ίδρυση της Σχολής Ανατολικών Σπουδών το 1951.

Τα περισσότερα από αυτά τα αντικείμενα προέρχονται από την Αίγυπτο! Ενώ 110 σφραγίδες, 35 διάφορα μικρά αντικείμενα και 82 διάφορα αντικείμενα με κείμενα (κυρίως σε πινακίδια, κώνους και τούβλα), προέρχονται από την Εγγύς Ανατολή, κυρίως από την Μεσοποταμία.

Αλλά εάν δούμε την ιστορία «αποκτήσεως» της συλλογής, θα διαπιστώσουμε ένα σωρό παρανομίες, παρατυπίες, κλεψιές και κλεπταποδοχές, παράλληλα με αντι-επιστημονικές μεθόδους εκθέσεως των αντικειμένων και με μη δημοσιεύσεις τους, όπως τουλάχιστον θα όφειλαν να κάνουν οι φιλότεχνοι-φιλάρχαιοι «συλλέκτες» τους…

Το μεγαλύτερο μέρος αυτής της συλλογής, που προέρχεται από την Αίγυπτο, έγινε από τον 4^ο Δούκα του Northumberland (1792-1865), ο οποίος (ως λόρδος Prudhoe), εταξίδεψε εκτενώς στην Χερσόνησο του Σινά, την Αίγυπτο και το Σουδάν, επισκεπτόμενος όλους τους κύριους αρχαιολογικούς χώρους.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΣΙΝΑ, ΕΔΩ.

Ωστόσο, το μεγαλύτερο μέρος της συλλογής αποκτήθηκε όχι κατά την διάρκεια αυτών των ταξειδιών, αλλά σε δημοπρασίες και μέσω εμπόρων στην Βρετανία, ειδικά το 1835 – 1836, όταν και αποκτήθηκαν μερικά αντικείμενα από τις συλλογές του H. Salt και του J. Burton. (Υπενθυμίζω ότι τα αρχαία αντικείμενα απαγορεύεται να πωλούνται!).

Η συλλογή Northumberland εγκαταστάθηκε στο Κάστρο του Alnwick πριν από το 1847. Μερικά από τα αντικείμενα της συλλογής δημοσιεύθηκαν στα έργα των sir J. G. Wilkinson και R. Lepsius. Ο S. Birch, διαχειριστής των αιγυπτιακών και ανατολικών αρχαιοτήτων στο Βρετανικό Μουσείο, περιέγραψε την συλλογή, η οποία δημοσιεύθηκε το 1880 για ιδιωτική χρήση και διανομή, δαπάναις του 6^ου Δούκα.

Το μέρος της συλλογής της Εγγύς Ανατολής έγινε από ένα άλλο μέλος της οικογένειας, τον λόρδο Warkworth, που εταξείδεψε εκτενώς στην Εγγύς Ανατολή (1895-1899).

Η όλη συλλογή παρέμεινε στο Κάστρο Alnwick μέχρι το 1939, όταν δανείσθηκε στο Βρετανικό Μουσείο για ασφάλεια, στην αρχή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Έμεινε εκεί μέχρι το τέλος του πολέμου, όταν ξανα-μεταφέρθηκε στο Κάστρο του Alnwick. Η συλλογή επωλήθη τον Δεκέμβριο του 1949 από τον H. Algernon Percy, 10^ο Δούκα του Northumberland (1914-1988). Κατά την πώληση της συλλογής, το Βρετανικό Μουσείο αγόρασε έξι κομμάτια για 700 λίρες:

• τρία αιγυπτιακά (N 517, N 1030 και N 2164) και
• τρία “ασιατικά αρχαιολογικά αντικείμενα”: Μια πλάκα με το όνομα Enanatum (πιθανώς την ΒΜ 130828), ένα πέτρινο πινακίδιο σχετικά με την οικοδόμηση ενός σπιτιού ή ναού στην πόλη Uruk (Ν 2267), και ένα μάτι από αχάτη με το όνομα Hammurapi (N 2406).

Διατήρησαν επίσης τα «λιοντάρια Prudhoe» που είχαν δοθεί στο μουσείο πολύ πριν από τον δανεισμό της συλλογής (1939). Το Πανεπιστήμιο Durham αγόρασε το υπόλοιπο της συλλογής για 14.000 λίρες. Το Βρετανικό Δημόσιο εχορήγησε επιχορήγηση στο Πανεπιστήμιο, ύψους 7.000 λιρών. (Υπενθυμίζω ότι τα αρχαία αντικείμενα απαγορεύεται να πωλούνται – και εδώ έχουμε μια καραμπινάτη παρανομία από το ίδιο το βρετανικό κράτος!). Επίσης ο H. N. Spalding έδωσε 6.000 λίρες για την εξαγορά! Το Durham έλαβε την αγορασμένη συλλογή στις 25.8.1950. Κατά την άφιξή της στο Durham, πριν από την κατασκευή του σημερινού Μουσείου Oriental, η συλλογή φιλοξενήθηκε σε ένα «δωμάτιο» στο Hatfield College!

Τα περισσότερα αντικείμενα (25), είναι βασιλικές επιγραφές σε πήλινους κώνους (§§2.5-21), πέτρινα «βάρη» (§§2.1-2, §2.4), ένα πέτρινο πλέγμα (§2.3) και 4 δισκία από την Ουρ / Ur III από το Lagas (§§2.22-25).

Τα υπόλοιπα αντικείμενα αποκτήθηκαν κατά ή μετά το 1952:

Το 1952 αποκτήθηκε το «bulla» (§2.35), που ήταν ένα μικρό μέρος των αντικειμένων που επαρουσίασε στο μουσείο ο sir Ch. L. Woolley, από τις ανασκαφές του(!) στο Ur. – σ.σ.: Δηλ. ο ίδιος ο ανασκαφέας δέχθηκε να πωλήσει αντικείμενα που βρήκε;

Τα 9 δισκία από την Ur III, από το Drehem, το Umma και πιθανώς το Lagas (§§2.26-34) αποκτήθηκαν το 1981. Αυτά τα 9 δισκία εδόθησαν από τον καθηγητή G. W. Anderson στις 16.10.1981, σύμφωνα με επιστολή που απευθύνθηκε στον J. Ruffle. Το Μουσείο Ανατολικής Τέχνης Gulbenkian, εδήλωσε ότι αυτά τα δισκία ήρθαν στον G. W. Anderson από την αδελφή του C. L. Bedale, καθηγητή Παλαιάς Διαθήκης στο πρώην Κολλέγιο των Μεθοδιστών Wesleyan στο Didsbury του Μάντσεστερ, ο οποίος πέθανε στο τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Σύμφωνα με επιστολή που απηύθυνε στον G. W. Anderson στις 3.2.1953, ο T. Fish εδήλωσε ότι τα πινακίδια είχαν έρθει στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ, ότι τους είχε εκχωρήσει αριθμούς και ζήτησε στην επιστολή του να του επιτρέψει να τα δημοσιεύσει στην έκδοση MCS (του τότε Απριλίου), αλλά, για «άγνωστους λόγους», αυτό δεν συνέβη!..

Το 1986, από την πώληση και την διασπορά της συλλογής Amherst αποκτήθηκε ένα δισκίο, που δημοσιεύθηκε προηγουμένως από τον Edm. Sollberger (§2.36).

Το 2010 ένα τούβλο (§2.37) και ένα δισκίο από το Drehem (§2.38) αποκτήθηκαν ως μεταφορά από το Durham Learning Resources, μια υπηρεσία σχολικής βιβλιοθήκης που διοικείται από το Durham County Council.

Σημειώνω τέλος, ότι στον χορό των δημοπρασιών, αετονύχηδες έμποροι επούλησαν στους παθιασμένους αγοραστές δούκες πλαστά ή με ψεύτικες επιγραφές αντικείμενα «από την Εγγύς Ανατολής» (βλ. Lambert 1979: 28-31). Οι σφραγίδες και τα μικρά αντικείμενα εκδόθηκαν από τον Lambert (1979: 1-38).

Το 2012, κλέφτες έκλεψαν από το μουσείο κινεζικά αντικείμενα αξίας σχεδόν 2 εκατομμυρίων λιρών! Τα αντικείμενα ανακτήθηκαν από την αστυνομία και επεστράφησαν στο μουσείο. Το 2013, δύο άνδρες κρίθηκαν ένοχοι για την κλοπή αυτή και φυλακίστηκαν.

Το 2016 άνοιξε μια νέα αιγυπτιακή πινακοθήκη, που ονομάστηκε “Πινακοθήκη Thacker”, από τον πρώτο διευθυντή της Σχολής Ανατολικών Σπουδών, άνοιξε  μετά από την ανακαίνιση του μουσείου. Περιελάμβανε μεταξύ άλλων και μια αιγυπτιακή μούμια – γνωστή ως «Η Κυρία» – η οποία θάφτηκε με το αρχαιότερο γνωστό προσθετικό μέλος, φτιαγμένο από λινό και γύψο. Με βάση το στυλ του φερέτρου της, πιστεύεται ότι πέθανε κατά την Πτολεμαϊκή Μακεδονική Περίοδο.

Το 2021, το μουσείο επέστρεψε στις οικογένειες των κατόχων τους δύο Ιαπωνικές Σημαίες Καλής Τύχης, που είχαν κλαπεί ως αναμνηστικά, κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η μία σημαία ήταν μέρος της συλλογής του πανεπιστημίου για πολλά χρόνια, αλλά αναγνωρίστηκε μόλις το 2018. Η άλλη κρατήθηκε προσωρινως από το μουσείο, κατόπιν αιτήματος της αστυνομίας, ενώ εκτελούνταν οι εργασίες για την επιστροφή της.

Το 2025, το μουσείο επέστρεψε στην Νέα Ζηλανδία έναν πολεμικό μανδύα (pauku) των Μαορί του 18ου αιώνα με ένα σπάνιο περίγραμμα Taniko, με πενταετές δάνειο στο Μουσείο Μνήμης Πολέμου του Ώκλαντ. Ο μανδύας, ένας από τους 5 μόνο γνωστούς που υπάρχουν, δανείστηκε στο μουσείο του Ντάρχαμ την δεκαετία του 1960, πριν δωριστεί το 1971. Είναι ο πρώτος που επαναπατρίζεται στην Νέα Ζηλανδία. Ο Rangi Te Kanawa και άλλοι ειδικοί των Μαορί συνεργάστηκαν από το 2017 με προσωπικό του μουσείου και του αρχαιολογικού τμήματος του Ντάρχαμ για την έρευνα και την συντήρηση του μανδύα. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ τε το ΕΔΩ.

ΠΗΓΗ: Μ. Such-Gutierrez(*), ο οποίος εδημοσίευσε 39 αντικείμενα της 3ης χιλιετίας, εκ των οποίων 38 έχουν επιγραφές – Βλ. ucla.edu. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 30.2.2016

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• M. Tallentire “World’s first prosthetic limb and ‘must see’ Egyptian treasure part of new £100k Durham gallery”. The Northern Echo, 25.2.2016.
• Omran Wahid “Akhmim in Durham: Investigating the Mummy Coffin DUROM.1999.32”, Studien zur Altägyptischen Kultur, τ. 51, εκδ. H. Buske. 2022.

ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:

(*) Ο M. Such-Gutiérrez είναι πτυχιούχος Αρχαίας Ιστορίας (Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης) και διδάκτvρ Ασσυριολογίας, Θεολογίας και Σημιτικών Σπουδών από το Πανεπιστήμιο Ruprecht-Karls της Χαϊδελβέργης. Από το 2007 είναι καθηγητής στο UAM στο Τμήμα Κλασσικής Φιλολογίας.

Oriental Museum, Gulbenkian Museum of Oriental Art and Archaeology,