ΓΙΑΤΙ οι ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΠΑΡΑΜΕΝΟΥΝ ΕΠΙΚΑΙΡΟΙ και θα είναι ες ΑΙΕΙ[2]!
Του καθηγητή φιλολόγου, Πέτρου Ιωαννίδη
- Θεμελίωσαν τον Δυτικό Πολιτισμό!
- Εξερεύνησαν θεμελιώδη ερωτήματα για την ανθρώπινη ύπαρξη, τη φιλοσοφία και την επιστήμη που εξακολουθούν να απασχολούν την σύγχρονη κοινωνία!
- Προσέφεραν διαχρονικά εργαλεία για την κατανόηση της πολιτικής, της ηθικής και της επιστημονικής έρευνας!
Η διαχρονικότητά τους έγκειται στην αναζήτηση της Αλήθειας, της Αρετής και της Κριτικής Σκέψης. Η γνώση που μας κληροδότησαν είναι πολύτιμη για τον βηματισμό μας στο δικό μας σύγχρονο κόσμο. Το Αρχαίο Ελληνικό Πνεύμα είναι πανταχού παρόν, από τον τρόπο που μιλάμε στο δημόσιο βίο, από τις λέξεις που χρησιμοποιούμε μέχρι τα επιτεύγματα της ιατρικής και του τρόπου σκέψης μας.
Αργυράγχη και Αμεριμνομέριμνα
ΣΥΧΝΑ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΔΙΑΠΛΟΚΗΣ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΜΑΣ!
Δύο εγγενή παθογενή συμπτώματα των πολιτικών προσώπων από αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερα τα οποία γράφω, δεν έχουν εκλείψει, αντίθετα θα υποστήριζα ότι έχουν κιόλας πολλαπλασιαστεί.
Η ἀργυράγχη από το ἀργύριον + ἄγχω = πνίγω, σφίγγω, στενοχωρώ, επινοήθηκε για να περιγράψει μεταφορικά την «ἀργυρή κυνάγχη». Δεν πρόκειται για πραγματική ασθένεια, ίσως και να είναι, αλλά για έναν όρο που περιγράφει τη δωροδοκία ή την έλλειψη χρημάτων που «πνίγει» κάποιον. Η λέξη πλάστηκε κατ’ απομίμηση της συνάγχης (κυνάγχη = σοβαρή φλεγμονή του λαιμού, πονόλαιμος). Χρησιμοποιήθηκε για να σατυρίσει τον Δημοσθένη, (384-322) ο οποίος φέρεται να μη μίλησε εναντίον του αριστοκράτη Άρπαλου, θησαυροφύλακα του Μ. Αλεξάνδρου, που έκανε το μεγαλύτερο πλιάτσικο (οικονομικό σκάνδαλο) στο ταμείο του στρατηλάτη, επειδή είχε δεχτεί χρήματα απ’ αυτόν. Εξ ου και η φράση «αρπάλεια χρήματα», ήτοι τα «βρώμικα» χρήματα που χρησιμοποιούνται για δωροδοκίες. Στην ουσία η αργυράγχη είναι η «ασθένεια» του να μην μπορείς να μιλήσεις επειδή σε έχουν «πνίξει» τα αργύρια (χρήματα).
ΧΡΗΜΑΤΟΛΟΓΗΜΑ ΚΑΙ ΟΧΙ ΚΡΥΟΛΟΓΗΜΑ!
«…Οἱ δ᾽εὐφυεῖς χλευάζοντες οὐχ ὑπό συνάγχης ἔφραζον, ἀλλ᾽ἀργυράγχης εἰλῆφθαι νύκτωρ τόν δημαγωγόν…» – (= Όταν ξημέρωσε, τύλιξε, ο Δημοσθένης, καλά – καλά τον λαιμό του με μαλλιά και φασκιά, παρουσιάστηκε στη συνέλευση του λαού, και όταν του πρότειναν να πάρει το λόγο, εκείνος τους έγνεψε πως είχε κλείσει ο λαιμός του. Οι έξυπνοι όμως κοροϊδεύοντάς τον έλεγαν πως ο ρήτοράς τους την νύχτα δεν έπαθε κρυολόγημα αλλά…χρηματολόγημα). – Πλούταρχος, 50-120, «ΒΙΟΙ ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΥ», Δημοσθένης, § 25.
Η ἀμεριμνομέριμνα από το α- (στερητικό) + μέριμνα + μέριμνα, επανάληψη για έμφαση σημαίνει αυτόν που δεν έχει καμμία μέριμνα, τον απαλλαγμένο από έγνοιες και φροντίδες. Δηλώνει μια κατάσταση απόλυτης αδιαφορίας ή ανεμελιάς. Ο Αδ. Κοραής, (1748-1833), δεινός φιλόλογος και εκπρόσωπος του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, έπλασε το επίθετο «ἀμεριμνομέριμνος» για να αποδώσει τον λατινικό όρο «sine cura», χαρακτηρίζοντας υπουργήματα, τα οποία ουδόλως επάγονται φροντίδας ή βάρη δια τον κάτοχον («Ἄτακτα 2, 38» μνημειώδες επτάτομο, φιλολογικό και γλωσσικό του έργου εκδοθέν στο Παρίσι μεταξύ 1828-1835).
Η ΑΛΟΓΙΣΤΙΑ / ΑΣΥΛΛΟΓΙΣΤΙΑ ΤΩΝ ΑΝΘΡΩΠΩΝ
Αρέσκονται οι άνθρωποι να ακούν τα ευχάριστα, τα αρεστά, τα ασήμαντα (τα παραμύθια) και όχι τα ωφέλιμα, τα άριστα και τα σπουδαία!
«Οὕτω καί τῶν ἀνθρώπων ἀλόγιστοί εἰσιν ὅσοι τῶν μέν ἀναγκαίων ὀλιγωροῦσι, τά δέ πρός ἡδονήν μᾶλλον αἱροῦνται». – Αίσωπος, 625-560, «Αισώπου Μύθοι», «Δημάδης ο ρήτωρ», Μύθος 96.
Κάποτε ο ρήτορας Δημάδης, (380-317), δημηγορούσε στην Αθήνα, όμως ο κόσμος δεν τον πρόσεχε. Τότε τους είπε: «Έχω να σας διηγηθώ έναν αισώπειο μύθο, θέλετε να τον ακούσετε;»
– «Ναι!» του απάντησε το πλήθος μεγαλόφωνα.
Ο Δημάδης άρχισε να διηγείται τον μύθο, ενώ το πλήθος άκουγε με μεγάλη προσοχή: «Μια φορά ήταν ένα χελιδόνι, ένα χέλι και η θεά Δήμητρα και βάδιζαν μαζί. Σε κάποιο σημείο, έφτασαν σ’ έναν ποταμό και έπρεπε να περάσουν. Τότε το χελιδόνι πετώντας πέρασε πάνω από τον ποταμό, ενώ το χέλι κολύμπησε και βγήκε στην απέναντι όχθη». Αυτό είπε ο Δημάδης και σιώπησε. Τότε το πλήθος, με μεγάλο ενδιαφέρον να ακούσει τη συνέχεια του μύθου, φώναξε: «Και η Δήμητρα τι έκανε;»
«Η θεά Δήμητρα οργίσθηκε πολύ, και είναι ακόμη θυμωμένη, μαζί σας, διότι δεν προσέχετε όταν σας μιλώ, για πράγματα από τα οποία εξαρτάται η σωτηρία της πόλης – κράτους μας, ενώ σε αισώπειους μύθους δίνετε όλη σας την προσοχή».
Ο πολιτικός και ρήτορας Δημάδης του Δημέως από την Παιανία (παλιό Λιόπεσι μέχρι το 1915) ήταν γνωστός για τα ευφυολογήματά του, γνωστά ως «Δημάδεια». Συνήθως μέσω αυτών των ρήσεων εξηγούσε τη φιλομακεδονική του στάση στους Αθηναίους και το γεγονός ότι πολλές φορές δωροδοκήθηκε από τους αντιπάλους του.
- «Ό,τι συμβαίνει μια φορά, δεν μπορεί να συμβεί ποτέ ξανά. Αλλά, ό,τι συμβεί δύο φορές, σίγουρα θα συμβεί και τρίτη». – Π. Κοέλιο, Βραζιλιάνος συγγραφέας.
- «Την πρώτη φορά είναι τυχαίο, την δεύτερη φορά είναι σύμπτωση, την τρίτη είναι εχθρική ενέργεια ή μοτίβο» – Ί. Φλέμιγκ (1908-1964), «Goldfinger» (= ο Χρυσοδάκτυλος) 1959, Βρετανός συγγραφέας κατασκοπικών μυθιστορημάτων]
Ένα μεμονωμένο γεγονός μπορεί να είναι τυχαίο, αλλά η επανάληψή του υποδηλώνει σκοπιμότητα ή σχέδιο. Δύο ιστορικά παραδείγματα είναι πειστικότερα από ένα!
Θα αναφέρω μια ιστορία του Φιλίππου Β’, (382-336) του Μακεδόνα, του γιου του βασιλιά Αμύντα Γ’ και της Ευρυδίκης, του πολυπράγμονα πατέρα του Μ. Αλεξάνδρου. Ένας από τους μεγαλοφυέστερους και στρατηγικότερους άνδρες του ελληνικού κόσμου. Την ιστορία αυτή την αφηγείται ο Διόδωρος Σικελιώτης, Αρχαίος Έλληνας Ιστορικός από το Αγύριο (Agira) της Σικελίας, (80-20), στο 16ο βιβλίο του, κεφ. 87 από το μνημειώδες έργο του «Ιστορική Βιβλιοθήκη» σε 40 βιβλία, αναφερόμενος στα γεγονότα που ακολούθησαν στη μάχη της Χαιρώνειας (338). Η μάχη εκείνη που ουσιαστικά κατέστησε την Φίλιππο αρχιστράτηγο του πολέμου κατά των Περσών, κι εντολοδόχο των εθνικών ιδεωδών της Πανελλήνιας Ιδέας. Στην μάχη εκείνη, ηγέτης και στρατηγός του ενωμένου στρατού Αθηναίων και Θηβαίων ήταν ο Χάρης ο Αθηναίος, (397-324), ήταν τολμηρός και εμπειροπόλεμος και ήταν ο καλύτερος από τους υπάρχοντες, αφού ο Χαβρίας (420-356), ο Ιφικράτης (419-353) και ο Τιμόθεος (411-354) είχαν σκοτωθεί. Ωστόσο ο Χάρης δεν ήταν αρκετός για να σταθεί απέναντι στον Φίλιππο. Μετά τον θρίαμβό του ο Φίλιππος έστησε τρόπαιο, επέτρεψε την ταφή των νεκρών και προσέφερε επινίκιες θυσίες. Στο συμπόσιο που ακολούθησε ήπιε πολύ και βαδίζοντας ανάμεσα στους αιχμαλώτους χλεύασε τη δυστυχία τους. Μεταξύ των αιχμαλώτων, ευρίσκετο και ο ρήτορας Δημάδης, ο οποίος έμεινε στην ιστορία για τα ευφυολογήματά του. Στο συγκεκριμένο περιστατικό ο αιχμάλωτος Δημάδης στέκεται απέναντι στον πανίσχυρο Φίλιππο, ο οποίος είναι μεθυσμένος, και χλευάζει τους αιχμαλώτους. Εκείνη τη στιγμή ο Δημάδης έκανε μια παρατήρηση που κατάφερε να αναστείλει την προσβλητική συμπεριφορά (ασέλγεια) του βασιλιά Φιλίππου, λέγοντάς του: «Βασιλιά, η τύχη σού χάρισε τον ρόλο του Αγαμέμνονα κι εσύ δεν ντρέπεσαι να συμπεριφέρεσαι ως Θερσίτης;»
«Βασιλεῦ, τῆς τύχης σοι περιθείσης πρόσωπον Ἀγαμέμνονος αὐτός οὐκ αἰσχύνῃ πράττων ἔργα Θερσίτου;»
Ο αρχαιότερος δημαγωγός, ένα πρόσωπο απεχθές για τους αρχαίους συγγραφείς, χαρακτήρας πλασμένος από τον Όμηρο, προφανώς χάριν αντιθέσεως εξ ου και το όνομά του Θερσίτης = ο Θαρσίτης, ήτοι η προσωποποίηση της θρασύτητας και της αυθάδειας. Από τον Πλάτωνα, τον Πλούταρχο και τον Πρόκλο χαρακτηρίζεται ως γελωτοποιός, γεγονός που γίνεται φανερό από τα ίδια τα λεγόμενα του Ομήρου, ο οποίος στη ραψωδία Β’ της Ιλιάδας, στίχο 215 αναφέρει πως έλεγε ό,τι του ερχόταν για να γελάσουν οι Αχαιοί: «ἀλλ᾽ὅτι εἴσαιτο γελοίιον Ἀργείοισιν ἔμμεναι». Αν δεν γνωρίζουμε ποιος είναι ο Αγαμέμνων και ο Θερσίτης, τότε λυπάμαι, γιατί δεν έχουμε Ελληνική Παιδεία! Ο Φίλιππος αποδεικνύεται εδώ ότι έχει Ελληνική Παιδεία, γιατί δεν ρώτησε τον Δημάδη τι είναι αυτά που λες, ποιοι είναι αυτοί. Η εξομοίωση του βασιλιά Φιλίππου με το πρόσωπο αυτό ήταν μια ισχυρή επίπληξη και λειτούργησε ως κόλαφος για το κύρος του Φιλίππου. Στάθηκε ικανή να τον ξεμεθύσει/ συνεφέρει, πέταξε κάτω το στέμμα, το στεφάνι του συμποσίου και θαύμασε τον άνθρωπο που του μίλησε με τόση παρρησία. Τον απελευθέρωσε και τον περιέβαλε με τιμές. Ο Δημάδης έπεισε τον Φίλιππο να απελευθερώσει τους αιχμαλώτους χωρίς λύτρα και να στείλει πρέσβεις στην Αθήνα για σύναψη φιλίας και συμμαχίας.
Ας αναλογιστούμε, ο Φειδίας και ο Φίλιππος, άνθρωποι πανίσχυροι στην εποχή τους και εμπειρότατοι στον τομέα τους άκουσαν την κριτική που τους ασκήθηκε, ενώ το πιο εύκολο θα ήταν να την αγνοήσουν!
Για την ακρίβεια θα μπορούσε ο Φίλιππος να δώσει διαταγή να εκτελέσουν τον Δημάδη, όμως δεν το έκανε.
Εμείς πού βρισκόμαστε σε σχέση με αυτές τις ιστορίες, γιατί κάθε ιστορία αναφέρεται σ’ εμάς τους ίδιους. Από κάθε ιστορία μπορούμε να αντλήσουμε μία συμβουλή. Είμαστε ανώτεροι του Φειδία και του Φιλίππου και κωφεύουμε στις συμβουλές; Ένα ρητό λέει πως: «όσο δύσκολο είναι να σηκωθεί κάποιος να μιλήσει, άλλο τόσο δύσκολο είναι να καθίσει κάτω και να ακούσει».
Σοφά λόγια αλλά, λίγο παράξενα ιδίως, αν αναλογιστεί κανείς πόσες δυνάμεις έχουν ανά τους αιώνες αναλωθεί στην όξυνση της γλώσσας, αυτού του μυώδους κι ευκίνητου οργάνου που κάποιοι το περιέγραψαν ως ισχυρότερο κι από τη δύναμη των όπλων! Ενώ άλλοι το παρομοίωσαν ευρηματικότατα με μια σφύρα που κόκκαλα δεν έχει και κόκκαλα τσακίζει. Την ίδια γνώμη είχε κι ο Βίας ο Πριηνεύς, (625-540), ο οποίος όταν του ζήτησαν να στείλει στον Φαραώ Άμαση Β’ της Αιγύπτου, (610-526), το καλύτερο και συνάμα το χειρότερο κομμάτι από το σφάγιο μιας θυσίας «το χρηστότατον ὁμοῦ καί φαυλότατον ἐκπέμψαι κρέας τοῦ ἱερείου, τήν γλῶτταν ἐξελών ἀπέπεμψεν, ὡς καί βλάβας καί ὠφελείας τοῦ λέγειν ἔχοντος μεγίστας», έκοψε τη γλώσσα και την έστειλε θεωρώντας πως η ομιλία μπορεί και να βλάψει και να ωφελήσει τα μέγιστα. Αυτή την ιστορία την διηγείται ο Πλούταρχος στην πραγματεία του «περί του ακούειν», στο 38β.
ΠΗΓΗ: Από την στήλη του συγγραφέα «ΕΤΥΜΟΛΟΓΩ ΑΡΑ ΥΠΑΡΧΩ – «ἄπιτε»!», με τίτλο «Ἐκ Φιλακροάσεως ἄρχεσθαι & Λεσχηνείας[1] παύεσθαι», εφημ. «Εβδόμη», 18.4.2026. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 19.4.2026.
ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:
[1] Λεσχηνεία: καινολογία, φλυαρία, αδολεσχία, παράγεται από το η λέσχη = μωρολογία κι αυτό από το ρήμα λέγω. Ο Λεσχηνευτής = πολυλογάς, περιττολόγος, φλύαρος, λάλος, Λεσχηνεύω = ομιλώ, συνδιαλέγομαι με κάποιον· Λεσχηνόριος, επίθετο του Απόλλωνος ως προστάτου των συνελεύσεων στις λέσχες, ήτοι τόποι συνάντησης και συνομιλίας των πολιτών, όπως οι scholae porticuum των Ρωμαίων και όπως το σημερινό club.
[2] ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: αἰεί (ιων. και ποιητ. αντί του αττικού ἀεί) < αἰϜεί (Κύπρος, Λοκρίς, Φωκίς), δωρ. αἰες, βοιωτ. ἠί, Τάραντας: αἰη, αιολ. αἶιν / αἶι, ἄϊν /ἄϊ < ριζα αἰϜ, αἰϜ-ιν / αἰϜ-ι > αἰών, κλπ. > επ. αἰεί, αἰέν – ἐπίρρ. = πάντοτε, αἰωνίως, διὰ παντός > λατ. aevum, aetas, aevitas, aeternus (aeviternus), σανσκρ. aîva (Ved.), êvas (vitae ratio), γοτθ. aivs (= αἰών), aiveins (= αἰώνιος), aiv, γερμ. ewig (= πάντοτε), αγγλ. ever, κλπ. – ΠΗΓΗ: Ὅμ. κλπ.
ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΕΠΙΚΑΙΡΟΙ ετυμολογια αιει ιωνικα αρχαια ποιητικα αττικα αει αιϜει Κυπρος, Λοκρις, Φωκις Κυπριακα Λοκριδα Φωκιδα λοκρικα Φωκικια δωρικα αιες, βοιωτικα ηι, Ταραντας αιη, αιολικα αιιν / αιι, αιν αι < ριζα αιϜ, αιϜιν / αιϜι αιει, αιεν – επιρρημα παντοτε, παντα αιωνιως, δια παντος λατινικα σανσκριτικα γοτθικα αιων αιωνιος γερμανικα αγγλικα ever, ομηρος αιωνας
