Ένας πάρων [δικάταρτο ιστιοφόρο, ελαφρύ πλοίο – αγγλ. brigantine συντμ. brig, τουρκ. ibrik > εξελλ. μπριγαντίνο, μπρίκι(*)], ο ΜΕΝΤΩΡ, που βυθίσθηκε τον Σεπτέμβριο του 1802 έξω από το λιμάνι του Αυλαίμονος, στα νοτιοανατολικά των Κυθήρων, ήταν ένα από τα ιδιόκτητα πλοία του Τόμας Μπρους, 7ου λόρδου του Elgin, το οποίο είχε χρησιμοποιηθεί για την μεταφορά αρχαιοτήτων, μεταξύ άλλων και μέρους του γλυπτού αρχιτεκτονικού διακόσμου των μνημείων της Ακρόπολης Αθηνών!
- ΔΙΑΒΑΣΤΕ για την ανασκαφή του 2020, ΕΔΩ.
(*) ΠΗΓΗ: Πολυβ. Ἱστ. Ἀποσπ. 65. Λεξικο ΣΟΥΔΑΣ, Σχόλ. εἰς Ἀριστοφ. Εἰρ. 142.
Εξαιρετικά σημαντικά είναι τα αποτελέσματα και της υποβρύχιας έρευνας του 2021 στο ναυάγιο του πλοίου «ΜΕΝΤΩΡ», ειδικώς σε ό,τι αφορά τον τρόπο ναυπήγησης του πλοίου, ενώ τα κινητά ευρήματα εμπλουτίζουν την εικόνα μας για την επί του πλοίου διαβίωση, καθώς και για τα προσωπικά αντικείμενα που μετέφεραν οι επιβάτες του στις αποσκευές τους.
Η συστηματική υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων στο ιστορικό ναυάγιο «ΜΕΝΤΩΡ», των Κυθήρων, συνεχίσθηκε υπό την διεύθυνση του αρχαιολόγου, Δρ. Δ. Κουρκουμέλη. Το μπρίκι «ΜΕΝΤΩΡ», ήταν ένα από τα πλοία που είχε χρησιμοποιήσει ο Λόρδος Έλγιν για την μεταφορά των αρχαιοτήτων, που είχε αποσπάσει – μεταξύ άλλων – και από τα μνημεία της Ακρόπολης Αθηνών. Κατά την πρόσφατη υποβρύχια ανασκαφική έρευνα πραγματοποιήθηκαν δύο ανασκαφικές τομές κατά μήκος του σωζόμενου σκαριού του πλοίου.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Αρχαία και σύγχρονα ναυάγια των ελληνικών θαλασσών και η λαογραφία της θάλασσας”.
Η πρώτη τομή έγινε κατά μήκος της τρόπιδας (καρένα) στη βόρεια πλευρά του, με στόχο τη μελέτη των κατασκευαστικών λεπτομερειών της. Εντοπίσθηκε το σημείο σύνδεσης των δύο τμημάτων της τρόπιδας σε σχήμα Ζ και διαπιστώθηκε, ότι τα φύλλα χαλκού που την κάλυπταν είχαν αναδιπλωθεί σε διάφορα σημεία, ενδεικτικό μάλλον του γεγονότος, ότι το πλοίο μετά τη βύθισή του σύρθηκε για κάποια μέτρα, έως ότου ακουμπήσει με την αριστερή πλευρά του στον πυθμένα. Στο σημείο αυτό είχαν εγκλωβιστεί, ανάμεσα από τα μαδέρια και τα άλλα ξύλα, τμήματα σχοινιών από τον εξαρτισμό του πλοίου και άλλα μικροαντικείμενα που σχετίζονται με τη διαβίωση του πληρώματος και των επιβατών, όπως τμήματα από τις επωμίδες στρατιωτικής στολής, κατασκευασμένες από σύρμα, τμήματα ξύλινων επίπλων, καθώς και ένα χρυσό δαχτυλίδι με διακόσμηση από άνθη και κουκκίδες. Πανομοιότυπο δαχτυλίδι είχε ανελκυστεί κατά την έρευνα του 2019.
ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για ΝΑΥΑΓΙΑ, ΕΔΩ.
Η δεύτερη τομή ορίστηκε στο νότιο σωζόμενο τμήμα του πλοίου, κατά μήκος των νομέων και του πετσώματος. Ο στόχος ήταν να ελεγχθεί το σωζόμενο όριο του σκαριού, να γίνουν παρατηρήσεις και μετρήσεις στα ναυπηγικά στοιχεία του πλοίου και να αναζητηθούν τυχόν αντικείμενα που θα είχαν κυλήσει εκτός του σκαριού μετά την βύθισή του. Η τομή κάλυψε σχεδόν όλο το σωζόμενο μήκος της νότιας απόληξης του σκαριού.
Διαπιστώθηκε, ότι κάτω από το πέτσωμα του πλοίου, διατηρούνταν μεγάλα κομμάτια φύλλων χαλκού από την εξωτερική προστατευτική επιχάλκωσή του, το, δε, πέτσωμα σώζεται σε αρκετά καλή κατάσταση, αν και εμφανίζει σε διάφορα σημεία φθορές από ζώντες οργανισμούς. Από τα ευρήματα που ανελκύσθηκαν ενδιαφέρον παρουσιάζουν δύο μεγάλα τμήματα σχοινιών, ένα εξάρτημα ναυτικού εξάντα και δύο χρυσά νομίσματα (δουκάτα) Ολλανδίας που εκδόθηκαν το 1777 και 1800 αντίστοιχα.
Ιδιαίτερα σημαντικό εύρημα αποτελεί ο εντοπισμός της βάσης ενός θεοδόλιχου, έξω από το σκαρί του πλοίου. Κατά την διάρκεια των εργασιών συντήρησής του διαπιστώθηκε ότι μπορεί να αναταχθεί τμήμα του τοπογραφικού οργάνου, συνδυάζοντας ευρήματα που προέρχονταν από παλαιότερες ανασκαφικές περιόδους του 2013 και 2015. Το αντικείμενο αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς στο πλοίο επέβαινε ο γνωστός τοπογράφος, περιηγητής και συλλέκτης αρχαιοτήτων, αξιωματικός του πυροβολικού της Μεγάλης Βρετανίας, W. M. Leake. Το όργανο κατά μεγάλη πιθανότητα ανήκε στον ίδιο και ίσως να είχε χρησιμοποιηθεί για τις εκτεταμένες αποτυπώσεις αρχαιοτήτων που πραγματοποίησε ο ίδιος στην Αττική, αλλά και στην ευρύτερη περιοχή.
ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για τα ΚΥΘΗΡΑ, ΕΔΩ.
- Στην υποβρύχια έρευνα συμμετείχαν συνολικά 18 άτομα διαφόρων ειδικοτήτων και επιστημονικών εξειδικεύσεων, όπως αρχαιολόγοι, θαλάσσιοι βιολόγοι, εκπαιδευτές καταδύσεων, τοπογράφοι μηχανικοί, συντηρητές αρχαιοτήτων, τεχνικοί βυθού και συγκεκριμένα οι: Δρ. Στ. Βραχιονίδου, Δρ. Αλ.Τούρτας, Στ. Αργύρη, Π. Αθανασόπουλος (υποψήφιος Διδάκτωρ), Δρ. Κ. Τοκμακίδης, Δρ. Κ. Παπαδημητρίου, Δρ. Γ. Ίσσαρης, Β. Τσιαΐρης (ΜΑ), Δρ. Ελπ. Καραδήμου, Άρ. Μιχαήλ, Χρ. Φουσέκη, Ειρ. Μάλλιου, Χρ. Νιζαμίδης, Σπ. Μουρέας, Μ. Τζεφρόνης, Μ. Κουρκουμέλης.
ΠΗΓΗ: ΥΠΠΟΑ, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 9.5.2022.
Το 2025 συνεχίσθηκε τη συστηματική υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων στο ιστορικό ναυάγιο ΜΕΝΤΩΡ, υπό την διεύθυνση του αρχαιολόγου, δρ. Δ. Κουρκουμέλη – Ροδοστάμου, Αναπληρωτή Προϊστάμενου της Υπηρεσίας.
Κατά την εφετινή ανασκαφική περίοδο διερευνήθηκαν περιοχές δυτικά και βόρεια από το σωζόμενο σκαρί του πλοίου.
Αρχικώς ορίσθηκε ανασκαφική τομή, η οποία ονομάσθηκε συμβατικά Τομή 1/2025, σε απόσταση περίπου 5 μ. δυτικότερα του σωζόμενου σκαριού. Σκοπός της τομής στην θέση αυτή ήταν να διερευνηθεί κατά πόσο είχαν τυχόν διατηρηθεί κατάλοιπα από το σκαρί του πλοίου. Κατά την ανασκαφή της τομής δεν εντοπίσθηκαν ίχνη του πλοίου, γεγονός που μάλλον επιβεβαιώνει την υπόθεση, ότι το σκαρί του πλοίου μετά την βύθισή του, παρέμεινε για αρκετό διάστημα εκτεθειμένο στον πυθμένα, με αποτέλεσμα να αποσυντεθεί πλήρως και σχετικά γρήγορα. Σε αυτό συνέβαλλε καθοριστικά και η πρώτη ναυαγιαιρεσία του φορτίου το 1802, όταν οι σφουγγαράδες που είχαν αναλάβει την ανέλκυση του φορτίου, λόγω της δυσκολίας πρόσβασης στο εσωτερικό του, οδηγήθηκαν στην διάνοιξη εισόδου προς το αμπάρι από το πέτσωμα του πλοίου. Πρόκειται για το σημείο, όπου είχε προκληθεί η εισροή υδάτων κατά την πρόσκρουση του πλοίου στα βράχια, όπως περιγράφεται, άλλωστε, και στις επιστολές του γραμματέα του λόρδου Elgin, W. Hamilton, ο οποίος συντόνιζε, κατ’ εντολήν του, την όλη διαδικασία ανέλκυσης του φορτίου. Η διαδικασία αυτή συνέβαλε, ώστε το μεγαλύτερο τμήμα του σκαριού του πλοίου να καταστραφεί ολοσχερώς. Η ανασκαφή της τομής 1/2025 ολοκληρώθηκε σε βάθος περίπου -1 μ. από την επιφάνεια του πυθμένα (-21,9 μ. από την επιφάνεια της θάλασσας), χωρίς να εντοπισθούν ίχνη από το σκαρί του πλοίου.
Η δεύτερη ανασκαφική τομή διενεργήθηκε βόρεια του σωζόμενου τμήματος της τρόπιδας του πλοίου (Τομή 2/2025), με στόχο να διαπιστωθεί η τυχόν διασπορά καταλοίπων του σκαριού προς την περιοχή αυτή. Αν και κατά την ανασκαφή της τομής δεν εντοπίστηκαν θραύσματα νομέων από το πέτσωμα του πλοίου, εντούτοις εντοπίσθηκαν αντικείμενα προερχόμενα από τον εξαρτισμό του, καθώς και θραύσματα σκευών καθημερινής χρήσης. Ακόμα εντοπίσθηκαν θραύσματα από την εξωτερική επιχάλκωση του πετσώματος του πλοίου. Η επιχάλκωση προστάτευε τα ύφαλα τμήματα του πλοίου, ενώ φαίνεται ότι το κατώτερο τμήμα του, και κυρίως η τρόπιδα, ενισχυόταν επιπλέον από φύλλα μολύβδου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα τμήμα της επιχάλκωσης, το οποίο τοποθετείται ακριβώς στο σημείο σύνδεσης των φύλλων του χαλκού με τα φύλλα του μολύβδου. Μεταξύ των λοιπών ευρημάτων ξεχωρίζει τμήμα πήλινης πλάκας, η οποία σχετίζεται πιθανώς με την μόνωση της εστίας του πλοίου. Η πλάκα εντοπίστηκε σε μικρή απόσταση από την τρόπιδα του πλοίου.
Τέλος, ιδιαίτερα αναφορά πρέπει να γίνει στον εντοπισμό ενός μαρμάρινου διακοσμητικού στοιχείου (παραπάνω φωτ.). Πρόκειται για θραύσμα μαρμάρινης πλάκας με διακοσμητική σταγόνα, που ανήκει, είτε σε κανόνα επιστυλίου, είτε σε πρόμοχθο γείσου. Το θραύσμα έχει μέγιστες διαστάσεις 9,3 εκατ. (μήκος) x 4,7 εκατ. (πλάτος), η δε σταγόνα έχει διάμετρο 6,51 εκατ. και ύψος 2,2 εκατ. Οι διαστάσεις της σταγόνας μπορούν να συγκριθούν με τις μετρήσεις του Αν. Ορλάνδου, αναφορικά με τις διακοσμητικές σταγόνες του επιστυλίου του Παρθενώνος. Είναι η πρώτη φορά που εντοπίζεται θραύσμα γλυπτού διακόσμου προερχόμενο από το πολύτιμο φορτίο που μετέφερε το μπρίκι ΜΕΝΤΩΡ και το οποίο στην πλειονότητά του ανελκύσθηκε κατά την πρώτη ναυαγιαιρεσία του 1802. Η ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησης και η περαιτέρω μελέτη θα δώσει περισσότερα στοιχεία για το μνημείο από το οποίο προέρχεται.
- Στην υποβρύχια ανασκαφή περίοδο του 2025 συμμετείχαν επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων και εξειδικεύσεων, όπως αρχαιολόγοι, θαλάσσιοι βιολόγοι, εκπαιδευτές καταδύσεων, υποβρύχιοι φωτογράφοι, συντηρητές αρχαιοτήτων, τεχνικοί βυθού και συγκεκριμένα οι: Δρ. Αλ. Τούρτας, Δρ. Έλ. Μπονέλου, Άρ. Μιχαήλ, Δρ. Γ. Ίσσαρης, Δρ. Ελπ. Καραδήμου, Β. Τσιαΐρης (ΜΑ), Χρ. Φουσέκη, Ειρ. Μάλλιου, Σπ. Μουρέας, Γ. Μπουζαλάκος, Στ. Κόντος, Μ. Κουρκουμέλης, Μ. Τσόκλα.
ΠΗΓΗ: ΥΠΠΟΑ, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 16.3.2026.
