Η αρχαία ελληνική πόλις Τερενούθις, με τον ναό του Απόλλωνος – του Γ. Λεκάκη

Η αρχαία ελληνική πόλις Τερενούθις[1] είναι σήμερα μια πόλη της Αιγύπτου, ευρίσκεται στο δυτικό Δέλτα του Νείλου, περίπου 70 χλμ. βορειοδυτικά του Καΐρου, στον 30ό παράλληλο [30.434957963996045, 30.837300463080478] μεταξύ της νότιας προϊστορικής τοποθεσίας Merimde Beni-salame και της βόρειας πόλης Kom el-Hisn. Η σύγχρονη ονομασία της νεκροπολεως της αρχαίας πόλεως Τερενούθιος είναι το μικρό σύγχρονο χωριό Kom Abou Billou / Kom Abu Bello, στον αρχαιολογικό χώρο Tell Atrib Abu Bello, στο βορειοδυτικό τμήμα ολόκληρης της αρχαίας τοποθεσίας. Πιθανότατα επήρε το όνομά του από τον αρχαίο ναό του Απόλλωνα[*] Βέλλου / Βηλλου, που κάποτε βρισκόταν εδώ. Ο ναός, ο αφιερωμένος στον θεό Απόλλωνα[*], του ελληνικού πανθέου είχε κτιστεί στο βορειότερο όριο του χώρου και αργότερα κατεστράφη ολοσχερώς μέχρι τα θεμέλιά του! Σήμερα σώζονται λίγα πέτρινα λείψανά του…

Ancient ruin with rectangular room foundations and low stone walls on a sandy site, viewed from above as a plan-like layout.

Ήταν κάποτε ένα δημοφιλές εμπορικό κέντρο, με ακμή κατά την ελληνικη και μετέπειτα ελληνορρωμαϊκή περίοδο (332 π.Χ. – 395 μ.Χ.) και την ίδρυση της Πτολεμαϊκής Περιόδου από τους Μακεδόνες. Από αυτήν περίοδο σώζονται τάφος (που έγινε παρεκκλήσι), θόλος ελληνορωμαϊκής εποχής τάφου, κ.ά.

Aerial view of an archaeological dig with rectangular stone blocks and trenches in packed dirt, revealing ancient ruins.

Στην τρίτη δοκιμαστική τάφρο ανακαλύφθηκαν συνολικά περίπου 40 τάφοι, σε βάθος μόλις 5 μ. από την επιφάνεια. Σε αυτούς ανακαλύφθηκαν τα αρχαιολογικά ευρήματα του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν, τα οποία ανέρχονται:

  • σε περισσότερες από 250 ταφικές στήλες,
  • πήλινα ειδώλια,
  • φυλακτά,
  • κοσμήματα,
  • κεραμικά από φαγεντιανή και
  • 480 πτολεμαϊκά, ρωμαϊκά και ισλαμικά νομίσματα, τα οποία πιστεύεται ότι χρονολογούνται στα τέλη του 3ου και στις αρχές του 4ου αιώνα, χρονολογούμενα στην πτολεμαϊκή περίοδο.

Το Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν αργότερα βρέθηκε να κατεχει συνολικώς 194 στήλες στις συλλογές του Μουσείου Kelsey. Λίγες άλλες παραμένουν στο Μουσείο του Καΐρου!

Οι στήλες του θεού Μπες, από το Κομ Αμπού Μπιλού έχουν διαστάσεις 18,8 x 22,2 εκατ. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΜΠΕΣ, ΕΔΩ. Χαρακτηριστικά τους τα μεγάλα αυτιά των ανδρικών μορφών. Ένα άλλο φυσικό χαρακτηριστικό που απεικονίζεται στις στήλες είναι ο χιτώνας και το ιμάτιο, τα οποία μαζί με τα χαρακτηριστικά του προσώπου του ατόμου, είναι αντιπροσωπευτικά της ελληνικής επιρροής στην αρχαία αιγυπτιακή τέχνη κατά την δυναστεία των Πτολεμαίων Μακεδόνων. Η μορφή στις στήλες απεικονίζεται επίσης με δύο τσακάλια[2] σε κάθε πλευρά του. Επιγραφή αυτής της στήλης αναφέρει:

«Ήρακλείδηο Ήρακλείδου άλυπε, χρηστέ, άωρε, χαίρε ετών πέντε μενών τεσάρ[ων]»

«Ηρακλείδης, γιος του Ηρακλείδη, άλυπος (απαλλαγμένος από πόνους), χρηστός (καλός), πέθανε άωρος (πρόωρα), αποχαιρετώντας σε ηλικία 5 ετών και 4 μηνών».[3]

Η πλειονότητα των στηλών έχουν επιγραφές ακριβώς από κάτω.

Κάποια στιγμή, ανεγέρθηκε ένας ναός της Αθώρ, από τον οποίο βρέθηκαν μερικά μπλοκ που απεικόνιζαν τον Μακεδόνα φαραώ Πτολεμαίο Α’. Ο ναός συνοδευόταν από ένα αφιερωμένο νεκροταφείο όπου θάφτηκαν ιερά βοοειδή.

H Τερενούθις άκμασε χάρη στο εμπόριο κρασιού και αλατιού με το Wadi el-Natrun, μια πηγή του ορυκτού νάτριου, το οποίο χρησιμοποιείτο στην διαδικασία μουμιοποίησης. Πολλοί τάφοι έχουν μια τετράγωνη υπερκατασκευή από πλίνθους και μια εσωτερική θολωτή στέγη. Σε  αυτούς τους τάφους ευρέθη μεγάλος αριθμός στηλών, χαραγμένες με ελληνικά (και δημοτικά αιγυπτιακά) κείμενα. Παρέχουν μια γεύση από την καθημερινή ζωή της περιόδου μεταξύ 100 και 300 μ.Χ.

Ancient necropolis with rectangular stone tombs scattered on sandy ground under a blue sky; archaeological site scene.

ΤΩΡΑ, ευρέθη κι άλλο νεκροταφείο ανακαλύφθηκε με ταφές που έχουν χρονολογηθεί στην Ύστερη Περίοδο (712 – 332 π.Χ.) και την πτολεμαϊκή μακεδονική εποχή (304 – 30 π.Χ.). Οι τάφοι έχουν πέτρινα, κεραμικά και ξύλινα φέρετρα και θολωτές κατασκευές από πλίνθους. «Η ανακάλυψη είναι η πρώτη του είδους της στην περιοχή, όσον αφορά τον μεγάλο αριθμό ταφών και φερέτρων, που βρέθηκαν σε μια ανοιχτή ταφική αυλή», εδήλωσε ο κ. H. el-Leithy του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου. Πολλές από τις ταφές είχαν λεηλατηθεί ήδη από την αρχαιότητα.

Rows of small blue-green figurines arranged in horizontal rows on shelves inside a clay-walled room.

Αλλά η εξέταση των φερέτρων αποκάλυψε:

  • ίχνη υλικών ταρίχευσης και ρητινών,
  • ζωγραφισμένα χαρτοκιβώτια
  • γύψο,
  • χρυσά φυλακτά με γλώσσα και σκουλαρίκια
  • χρυσό μενταγιόν-κολιέ,
  • χρυσά φύλλα,
  • σκαραβαίους,
  • ειδώλια ουσάμπτι από φαγεντιανή,
  • μικρά ειδώλια από σφίγγες,
  • αγάλματα του θεού-γερακιού Ώρου,
  • δύο ταφές γερακιών – ιεροπτηνο του Απόλλωνα[*] και του Ώρου, και
  • πήλινα ειδώλια της θεάς Ίσιδος (παρακάτω φωτ.).

Collage showing skeletal remains in a tomb and a marble statue of a veiled woman with a crown on a red background, with Greek captions.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις». «Egyptian archaeological mission discovers cemetery from the Late Period to Early Roman era in Menoufiya», Ahram Online, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 18.11.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

  • CRIBIORE R. “A Stele from Terenouthis”, The Bulletin of the American Society of Papyrologists, 34 (1/4): 5–10. doi:10.2307/24519014, 1997.
  • Fraser P. M. “Finley A. Hooper: Funerary Stelae from Kom Abou Billou», Πανεπ. University of Michigan, Kelsey Museum of Archaeology, Studies i. Ann Arbor: Kelsey Museum of Archaeology, 1961, The Classical Review, 12 (3): 321–322, doi:10.1017/s0009840x00214984, Δεκ. 1962.
  • McCleary R. V. “Ancestor Cults at Terenouthis in Lower Egypt: A Case for Greco-Egyptian Oecumenism”, Studies in Ancient Oriental Civilization (51): 221–231, 1992.
  • The Global Egyptian Museum | Graeco-Roman Period”. Globalegyptianmuseum.org.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Μετέπειτα Ταράνα (αραβικά: Aṭ-Ṭarranah, κοπτικά Τερενούθι). Η Τάρρανα ήταν γνωστή στους αρχαίους Αιγυπτίους ως Mefket (= αιγυπτ. «τυρκουάζ») επίθετο της θεάς Χάθορ, η οποία τοπικά ελατρεύετο ως «Χάθορ, Κυρία των Τυρκουάζ».

Το αιγυπτιακό Ta-Renenût σημαίνει και «το βασίλειο της θεάς Renenutet».

[2] Το τσακάλι αντιπροσωπεύει τον Θεό Άνουβι, ο οποίος ήταν ιδιαίτερα σεβαστός κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.

[3] ΠΗΓΗ: R. Cribiore.

αρχαια ελληνικη πολις Τερενουθις, αρχαιος ναος Απολλωνος Λεκακης αρχαιες ελληνικες πολιες Αιγυπτου, δυτικο Δελτα ποταμος Νειλος Καιρο 30ος παραλληλος προιστορι Merimde Beni salame Kom el Hisn χισν νεκροπολις χωριο Kom Abou Billou Kom Abu Bello, κομ αμπου μπιλλου μπελλο αρχαιολογικος χωρος τελλ τελ ατριμπ Tell Atrib Abu Bello, ονομα Απολλωνα Βελος Βηλος βελλος βηλλος θεο Απολλωνας, απολλων ελληνικο πανθεο καταστροφη θεμελια πετρινα λειψανα εμπορικο κεντρο, ακμη ελληνικη ελληνορωμαικη εποχη ελληνορρωμαικη περιοδος 4ος 332 395 μΧ ιδρυση πτολεμαικη αρχαιοι Μακεδονες ταφος παρεκκλησι θολος ταφρος ταφοι, αρχαιολογικα ευρηματα Πανεπιστημιο Μισιγκαν, ταφικη στηλη πηλινα ειδωλια, φυλακτο κοσμημα κεραμικα φαγεντιανη πτολεμαικα ρωμαικα ισλαμικα νομισματα, 3ος Μιτσιγκαν κατοχη αρχαιοκαπηλια στηλες συλλογη Μουσειο κελσει κελσευ Kelsey Καιρου θεος Μπες, bes μεγαλα αυτια ανδρας ανδρικη μορφη χαρακτηριστικο απεικονιση χιτωνας χιτων ιματιο, χαρακτηριστικα προσωπο ελληνικη επιρροη αιγυπτιακη τεχνη δυναστεια Πτολεμαιων Μακεδονων τσακαλι επιγραφη ηρακλειδηο ηρακλειδου αλυπε, χρηοτε, αωρε, χαιρε ετων πεντε μενων τεσαρων Ηρακλειδης, αλυπος λυπη πονος, χρηστος καλος, θανατος αωρος προωρα, ηλικια 5χρονος επιγραφες θεα Αθωρ, φαραω Πτολεμαιος Α νεκροταφειο ιερα βοοειδη βοδια αγελαδες εμποριο κρασι αλατι Wadi el Natrun, πηγη ορυκτο νατριο χρηση μουμιοποιηση μουμια τετραγωνη υπερκατασκευη πλινθος θολωτη στεγη ελληνικα δημοτικα αιγυπτιακα κειμενα καθημερινη ζωη 100 300 ταφες υστερη 8ος 712 – 332 μακεδονικη 304 – 30 πετρινο κεραμικο ξυλινο φερετρο κατασκευη φερατρα αρχαιοτητα λεηλασια υλικο ταριχευση ρητινη ζωγραφισμενο χαρτοκιβωτιο, γυψος, χρυσο φυλαχτο γλωσσα σκουλαρικια ενωτια χρυσο μενταγιον κολιε, περιδεραιο χρυσο φυλλο σκαραβαιος, ειδωλιο ουσαμπτι φαγεντιανη ειδωλια σφιγγα αφιγξ αγαλματα αγαλμα γερακι ωρος ισιδα ισις Ταρανα ταρρανα αραβικα ταραναχ at tarranah, κοπτικα Τερενουθι Αιγυπτιοι μεφκετ Mefket αιγυπτιακα τυρκουάζ επιθετο Χαθορ, λατρεια χαθωρ, Κυρια Τιρκουαζ ερειπια, απεικονιση βους βοδι αγελαδα Ta Renenut βασιλειο Renenutet ρενενουτετ ανουβις

author avatar
Γιώργος Λεκάκης

Σχετικά Άρθρα

Το κεγχρί καλλιεργείτο και καταναλωνόταν στην Πολωνία τουλάχιστον πριν 3.640 χρόνια – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη Το κεγχρί καλλιεργείτο και καταναλωνόταν στην Πολωνία...

Τα καλύτερα ελληνικά αλκοολούχα ποτά

Βάσει πρόσφατης έρευνας τα 10 καλύτερα ελληνικά αλκοολούχα ποτά:...

ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ που ΒΟΗΘΗΣΑΝ τους ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ της ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΩΝ 12ου ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ με θέμα ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ που ΒΟΗΘΗΣΑΝ...