Δάκτυλα και δακτυλικοί συμβολισμοί: Η λατινική ευλογία αντέγραψε το «Χέρι» της αρχαίας ελληνικής πόλης Συβάρεως, των Αχαιών

Του Γιώργου Λεκάκη

Τα δάκτυλα είναι ακραίες απολήξεις των άκρων του ανθρώπινου σώματος, βασικά όργανα της αισθήσεως της αφής και της επαφής. Και ως τέτοια έχουν ακραίους συμβολισμούς.

Ιερό μέρος του σώματος αφού «δακτύλῳ Θεοῦ ἐγγέγραπται ὁ Λόγος», που θεωρείται η δύναμη του Θεού, η θεϊκή επέμβαση («είναι δάχτυλος Θεού», «δάκτυλος Θεοῦ ἐστι τοῦτο», «ἐν δακτύλῳ Θεού»), κλπ.

Τα ονόματά τους:

Μεγάλος ή αντίχειρας,
δείκτης (επειδή με αυτόν δείχνουμε),
μεσαίος,
παράμεσος και
μικρός ή ωτίτης (επειδή με αυτόν καθαρίζουμε το αυτί μας).

Τα δακτυλικά αποτυπώματα κάθε δακτύλου κάθε ανθρώπου είναι μοναδικά.

δάκτυλος (ὁ – πληθ. δάκτυλα, βοιωτ. Τανάγρας δακκύλιος / δατκύλιος, λατ. digitus) < ῥίζα ΔΕΚ- (> δέκομαι / δέχομαι, δεξιός, δέκα ὡς ὁ ἀριθμὸς τῶν δακτύλων, δυνατὸν νὰ εἶναι συγγενές) – ἐπὶ δακτύλων συμβάλλεσθαι, λογαριάζειν ἐπὶ τῶν δακτύλων – ὁ μέγας δάκτυλος, ὁ ἀντίχειρ, ὁ μέσος, ὁ ἔσχατος. ΙΙ. τὸ ἐλάχιστον τῶν Ἑλληνων μέτρων μήκους = περίπου 0,018 τοῦ γαλλικοῦ μέτρου – πίνωμεν· δάκτυλος ἁμέρα[1]· δάκτυλος ἀὼς, οὕτως οἱ νεώτεροι Ἕλληνες ναῦται μετροῦσι τὴν ἀπόστασιν τοῦ ἡλίου ἀπὸ τοῦ ὁρίζοντος διὰ δακτύλων[2], δακτυλιαῖος. Το 1 / 12 της φαινομένης διαμέτρου του Ήλιου ή της Σελήνης. ΙΙΙ. Δάκτυλοι Ἰδαῖοι, μυθικὰ πρόσωπα ἐν Κρήτῃ, ἱερεῖς τῆς Κυβέλης, ὅθεν πιθανῶς οἱ αὐτοὶ καὶ οἱ Κορύβαντες.
- Λατ. digitus, Γοτθ. taiho, Παλαιο-Σκανδ. καὶ Ἀγγλο-Σαξ. tâ (ἀγγλ. toe = τοῦ ποδὸς δάκτυλος), Παλαιο-Γερμ. zehã (Γερμ. zehe).

ΠΗΓΗ: Ἀλκαῖ. 31. Ἀνθ. Π. 9.365 και 12.50. Ἀριστ. [Φυσιογν. 6,2. Ἱ. Ζ. 1.15 και 2.8,6. Αἰτ. Φ. 4.10,27.2. Μετεωρ. 1.4,10]. Ἀριστοφ. Ἱππ. 874 και Νεφ. 651. Ἀρτεμίδ. 5.89. Διόδ. 5.64. Θεόκρ. 19.3. Ἡρόδ. 1.60 και 6.63. Λοβ. Ἀγλαοφ. 1166. Ξεν. Ἀν. 4.5,12. Πλάτ. Πολιτ. 400Β. Στράβ. 355. Newton’s Halicarn, κ.ά.

Αρχαίες λέξεις με τα δάκτυλα

Αντιδάκτυλος, δακτυλοδείκτης / δακτυλόδεικτος, δακτυλόδικτος, δακτυλοδόχμη, δακτυλοκαμψόδυνος, δακτυλόπους, δακτυλότριπτος, δεκαδάκτυλος, διδάκτυλος, εγδάκτυλος, εκδάκτυλος, εξδάκτυλος, ερμοδάκτυλον(*), ερυθροδάκτυλος, ευδάκτυλος, μεγαδάκτυλος, μονοδάκτυλος, οκτωδάκτυλος, ολοδάκτυλος, οπισθοδάκτυλος, παχυδάκτυλος, πεντεδάκτυλος, πλεονοδάκτυλος, πολυδάκτυλος, σιδηροδάκτυλος, κ.ά.

Μουσική – χορός

μετρικὸς πούς, ὁ δάκτυλος, -υυ. Ευρετής του θεωρούνται οι Ἰδαῖοι Κρήτες.
Οι δάκτυλοι, είναι και είδος χορού με απλές κινήσεις των δακτύλων, παντομιμα.

Δακτυλίδια

Στα δάκτυλα οι άνθρωποι φορούν δακτυλίδια. Αναλόγως το δάκτυλο, το δακτυλίδι / βέρα πέμπει άλλο νόημα.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι δακτυλίων – δακτυλιδιών, ΕΔΩ.

Χειρονομίες με δάκτυλα

κνῦμα τῶν δακτύλων = το άγγιγμα των δακτύλων που χτυπούν την πόρτα, (Ar.Ec.36)
δακτυλοκρότηση, ψόφος δακτύλων, οἱ διὰ τῶν δακτύλων ψόφοι, συνοδεία μουσικού ρυθμού, κάλεσμα κάποιου ακόμη και μη ζωντανού ή πνεύματος – ΠΗΓΗ: Κλέαρχ. 51d, Κλήμης Αλ. Paed.2.7.60.
τοὺς δακτύλους πιέζειν, σημάδι νευρικότητας – ΠΗΓΗ: Αλκίφρ. 4.19.5.
ο αντίχειρας προς τα πάνω ή προς τα κάτω, σημαίνει επιτυχία / επιβράβευση ή το αντίθετο
άγγιγμα του αντίχειρα με τον δείκτη και τον μέσο, σημαίνει όρκος.
τεντωμένος δείκτης, δείχνει δεικτικά,
τεντωμένο μεσαίο δάκτυλο προς τα πάνω, σημαίνει απειλή / βιασμός. Άσεμνη χειρονομία.
Κυρτωμενο προς τα μέσα το μεσαίο δακτυλο σημαίνει δύσκολη κατάσταση, ερωτική πρόσκληση / προκληση. Άσεμνη χειρονομία.
ανοικτά και τεντωμένα δάκτυλα, με το εσωτερικό της παλάμης προς τον απέναντι (μούντζα, φάσκελο) αρχαια αποτροπαϊκή χειρονομία – σήμερα ασεμνη.

Τα δάκτυλα βοηθούν σημαντικά στην νοηματική γλώσσα.

Βοτανική – Χλωρίδα

Δάκτυλος καλείται ο καρπός του φοίνικα, ο χουρμάς.
Δάκτυλος ένα είδος σταφυλιού.
Δάκτυλος, η ονομασία του φυτού άγρωστις.
ερμοδάκτυλον(*), φυτό κολχικο, σε δύο ποικιλίες, Colchicum luteum και autumnale – ΠΗΓΗ: Γαληνός 14.760. Αλέξανδρος Τραλλ.

Παροιμιώδεις εκφράσεις και παροιμίες για / με τα δάκτυλα

«ἐπί δακτύλων συμβάλλεται», αυτός μετράει με τα δάκτυλα, δηλ. δεν είναι κακός στους υπολογισμούς
«ξένος δάκτυλος», μια κρυφή ενέργεια και υποκίνηση από ξένη δύναμη – άρα δάκτυλος = δύναμη.
«θέτω τον δάκτυλον επί τον τύπον τών ήλων» προσπαθώ να βεβαιωθώ με προσωπική αντίληψη – άρα δάκτυλος = επιβεβαιωτικό μέσον.
«αυτόν τον δείχνουν με το δάχτυλο», είναι δακτυλοδεικτούμενος για καλό ή κακό.
«αυτός κρύβεται πίσω απο το δάκτυλο του», για μάταιη προσπάθεια.
«αυτός το παίζει στα δάκτυλα», άρα το γνωρίζει πολύ καλά.
«μετριούνται στα δάκτυλα του ενός χεριού ή της μιας χειρός ή της μιας παλάμης», άρα είναι ελάχιστοι.
«τον καταφέρνω ή τον μπορώ με το μικρό μου δάκτυλο», άρα τον επηρεάζω εύκολα.
«όλα τα δάκτυλα δεν είναι ίσια», επειδή όλα και όλοι δεν έχουν ίδια αξία.
«όποιο δάκτυλο κι αν κόψεις πονά», επειδή είναι ζωτικά όργανα-μέρη του σώματος.
«τα δακτυλίδια πέσανε, τα δάκτυλα έχουν μείνει», λέγεται για τους πλούσιους, που έχασαν την περιουσία τους, αλλά όχι την αξιοπρέπειά τους.

Στα αρχαία μαγικά κείμενα

λαβὼν σεαυτοῦ δάκτυλον ὑπόθες ὑπὸ τὴν γλῶσσάν σου – πάρε ένα δάχτυλο και βάλ’ το κάτω από τη γλώσσα σου – P III 263 και 269.
σὺ δὲ εὐθέως ἐπίθες δεξιὸν δάκτυλον ἐπὶ τὸ στόμα καὶ λέγε – βάζεις αμέσως το δεξί σου δάκτυλο στο στόμα σου και λες – P IV 558.
εἴρας αὐτὸν (τὸν δακτύλιον) εἰς τὸν ἰδαῖον τῆς ἀριστερᾶς σου χειρὸς δάκτυλον ἔσω βλέποντα – τοποθετώντας το δακτυλίδι στον δείκτη του αριστερού σας χεριού στραμμένο προς τα μέσα – P V 456 SM 94 25 (fr. lac.)
τῇ ἀριστερᾷ πτέρνῃ πάτει τὸν μέγαν δάκτυλον τοῦ δεξιοῦ ποδός – κάντε βήμα με την αριστερή σας φτέρνα και πατήστε το μεγάλο δάκτυλο του δεξιού σας ποδιού – P IV 1054 P IV 1056 P IV 1060.
σε ὁρκίζω κατὰ τοῦ δακτύλου τοῦ θεοῦ – O 1 6 2.
λαβὼν σίδηρον ἀπὸ ἀναγκοπέδης ψυχρηλατήσας ποίησον δάκτυλον – Παρε σίδερο από δεσμά και σφυρηλατησε εν ψυχρώ ένα δαχτυλίδι – P IV 2131.
ἔχε μετὰ σεαυτοῦ δάκτυλον σιδηροῦν, ἐφ’ ὃν γέγλυπται Ἁρποκράτης – έχε μαζί σου σιδερένιο δακτύλιο, επάνω στον οποίο να είναι χαραγμένο «Αρποκράτης» – P LXI 31 P LXI 37 3.
σύγχριε δέ σε ὅλον τῷ συνθέματι τούτῳ· δαφνίδας, κύμινον Αἰθιοπικόν, στρύχνον καὶ Ἑρμοῦ δάκτυλον – αλείψτε όλο το σώμα σας παντού με το ακόλουθο μείγμα: σπόρους δάφνης, αιθιοπικό κύμινο, παπαρούνα και ερμοδάκτυλο(*) – P II 76 P III 468 (γαλλ. λακ.)
τετέλεσμαι καὶ εἰς μέγαρον κατέβην Δακτύλων – τελειώθηκα – είμαι καθαγιασμένος και κατέβηκα στην Αίθουσα των Δακτύλων – αφού 4 Δάκτυλοι, μυθικοί «μάγοι», ήταν αφιερωμένοι στην λατρεία της Ρέας-Κυβέλης – P LXX 14.

Το Χέρι των Πάντων

Το «Χέρι των Πάντων» (λέγεται Πανθεϊστικό Χέρι – Mano Pantea) ανακαλύφθηκε στην αρχαία ελληνική πόλη Σύβαρις, αποικία Αχαιών, στην θέση Casa Bianca. Είναι ισχυρό αποτροπαϊκή φυλακτό, που χρονολογείται στον 1^ο αιώνα μ.Χ. Σήμερα φυλάσσεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Συβάρεως.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΣΥΒΑΡΕΩΣ, ΕΔΩ.

Το αντικείμενο αυτό (φαινομενικά απλό, αλλά βαθύτατα συμβολικό) αποτελεί ένα σύνθετο σημείο συνάντησης της θρησκείας, της μαγείας και του μυστηρίου στο πλαίσιο του πολιτισμού της αρχαίας Ελλάδος και κατ’ επέκταση όλης της Μεσογείου.

Συνδέεται στενά με την λατρεία του Σαβάζιου Διονύσου, μιας θεότητας των Θρακών και των Φρυγών Ελλήνων, τον οποίο ο Στράβων περιέγραφε ως γιο της Μητέρας των Θεών. Ο Σαβάζιος ταυτιζόταν με τον θεό Διόνυσο (τον γιο του Διος) ή, σύμφωνα με ορισμένες παραδόσεις, απ’ ευθείας με τον ίδιον τον θεό Δία, ήταν άλλη έκφανσή του. Κάτι που συνέχισε και στον ρωμαϊκό κόσμο.

Ο Σαβάζιος λατρευόταν μέσω οργυϊαστικών και μυστηριακών τελετουργιών. Οι τελετές αυτές είχαν χαρακτήρα μύησης και αναγέννησης: Τελούνταν κατά την διάρκεια της νύχτας και περιελάμβαναν έναν συμβολικό θάνατο και μια συμβολική ανάσταση, καθώς και μια ιερή ερωτική ένωση μεταξύ του Σαβάζιου-Δία και της Περσεφόνης, θεάς της γονιμότητας και βασίλισσας του Κάτω Κόσμου. Οι μυημένοι χόρευαν σε κατάσταση έκστασης, κρατώντας ζωντανά φίδια που συμβόλιζαν τον θεό, ενώ κατά την διάρκεια της ημέρας πραγματοποιούνταν πομπή που περιλάμβανε τελετουργικές επικλήσεις.

Η Μυρτάλη – Ολυμπιάδα, η μητέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ήταν ένθερμη ακόλουθος αυτής της λατρείας. Από αυτήν την αφοσίωση προέκυψε ο μύθος ότι ο Ζευς, έχοντας πάρει την μορφή όφεως, ενώθηκε μαζί της, γινόμενος έτσι ο πατέρας του ίδιου του Μεγαλου Αλεξανδρου.

Το χάλκινο φυλακτό «Πανθεϊστικό Χέρι» της αχαϊκής Συβάρεως είναι ένα δεξι χερι, με τα δάκτυλα σε μια στάση-χειρονομία, την οποία «υιοθέτησε» αργότερη η «λατινική ευλογία» (benedictio latina): Τρία δάκτυλα σηκωμένα (τον αντίχειρα, τον δείκτη και τον μέσο), ενώ ο παράμεσος και το μικρό δάχτυλο είναι διπλωμένα προς την παλάμη. Η χειρονομία αυτή εθεωρείτο ιερή και ευοίωνη ανάμεσα στους διονυσιαστές, οπαδούς του Διονύσου.

Στο εν λόγω αντικείμενο το χέρι είναι πλούσια διακοσμημένο με πλήθος συμβόλων (χαραγμένων ή πρόσθετων), καθ΄ένα από τα οποία φέρει ένα συγκεκριμένο εσωτεριστικό νόημα, συνδεδεμένο με τον συμβολικό κόσμο του Σαβάζιου-Διονύσου-Δία:

Στην κορυφή του αντίχειρα βρίσκεται ένας κώνος πεύκου (κωνάριο)· σύμβολο γονιμότητας και αναγέννησης. Παραπέμπει στην γυναικεία ωοθήκη και στα μυστήρια της ζωής.

Δύο φίδια με λοφίο (αγαθοδαίμονες) είναι μορφές που επιτελούν προστατευτικό, μαγικο-θρησκευτικό ρόλο. Ελίσσονται γύρω από το χέρι, συμβολίζοντας την δύναμη, την μεταμόρφωση και την μυστική ένωση ανθρώπινου και θείου. Οι σπείρες του ενός φιδιού, αποδιδομένες σε υψηλό ανάγλυφο, τυλίγονται γύρω από το χέρι, από τον καρπό έως το κέντρο, όπου το κεφάλι του ερπετού ακουμπά πάνω σε μια φιάλη (τελετουργικό σκεύος), επίσης ανάγλυφη. Ένα δεύτερο φίδι βρίσκεται κατά μήκος της ράχης του χεριού (ένας στρατηγικά τοποθετημένος καθρέπτης επιτρέπει την θέαση της πίσω πλευράς του αντικειμένου).

Απεικονίζονται επίσης μια χελώνα και μια σαύρα, ζωα τα οποία συνδέονται αντίστοιχα με την μακροζωία και την μετάβαση μεταξύ των κόσμων, ενώ διαθέτουν και την ιδιότητα να απομακρύνουν τις κακόβουλες δυνάμεις.

Από τα δύο διπλωμένα δάχτυλα αναδύεται η προτομή του θεού Ερμή (του θεού της σοφίας, της επικοινωνίας και της απόκρυφης αποκάλυψης). Σε αυτήν την συγκριτική απεικόνιση, ο θεός Ερμής συνδυάζει τα χαρακτηριστικά της ελληνικής θεότητας με εκείνα του θεού Θωθ των Αιγυπτίων (επίσης έκφανση του Ερμού), του κυρίου της ιεράς γραφής και φύλακα του κοσμικού Χρόνου. Αναγνωρίζεται από τον χαρακτηριστικό πέτασο (πτερωτό κάλυμμα κεφαλής των αγγελιαφόρων). Ο θεός Ερμής εμφανίζεται εδώ ως ψυχοπομπός, οδηγός των ψυχών κατά την μετάβασή τους μεταξύ των κόσμων – αλλά και ως διαμεσολαβητής ανάμεσα στο φως της γνώσης και την σκιά του μυστηρίου.

Στο πλαίσιο της λατρείας του Σαβάζιου, το Mano Pantea της αρχαίας ελληνικής Συβάρεως λειτουργούσε ως απτό σύμβολο της παρουσίας του θεού, ενσαρκώνοντας την προστατευτική και ευεργετική του δύναμη. Χρησιμοποιείτο κατά την διάρκεια τελετών μύησης, βοηθώντας τους συμμετέχοντες να εδραιώσουν μια πνευματική σύνδεση με την θεότητα. Συνεπώς, το χέρι δεν αποτελούσε απλώς ένα δεισιδαιμονικό φυλακτό, αλλά ένα τελετουργικό αντικείμενο, εμποτισμένο με βαθύ θεολογικό και εσωτεριστικό νόημα. Αντιπροσώπευε την θεϊκή ικανότητα ελέγχου και θέασης των αόρατων δυνάμεων, λειτουργώντας ως διαμεσολαβητής μεταξύ του ανθρώπινου κόσμου και του υπερφυσικού. Μέσω αυτού, μπορούσε κανείς να επικαλεστεί την υγεία, την γονιμότητα, την ευημερία και την προστασία από κακόβουλες επιρροές.

Αργότερα επί Ρωμαϊκής Αυτοκρατορικής περιόδου, το Mano Pantea διεδόθη ευρέως. Άλλα παραδείγματα του «Χεριού του Σαβάζιου», που έχουν βρεθεί σε διάφορα σημεία της Ιταλίας, φέρουν επί πλέον στοιχεία, όπως τον αετό, το κριάρι ή το άλογο, σύμβολα που συνδέονται με την δύναμη, την θυσία, την ζωτική αρρενωπή ισχύ και την ηρωική ευγένεια.

Παρόμοια φυλακτά έχουν ανακαλυφθεί σε διάφορες περιοχές της Αυτοκρατορίας, μαρτυρώντας την ζωντάνεια της λατρείας του Σαβάζιου και την δημοτικότητά της μεταξύ των αστικών και στρατιωτικών τάξεων. Με την πάροδο του χρόνου, η εικονογραφία του επηρέασε σύμβολα μεταγενέστερων εποχών. Κυρίως ένα από τα πιο διάσημα και διαχρονικά φυλακτά στην ιστορία της Μεσογείου:
- το Χέρι της Φατιμά (αναμάρτητη παρθένος αλ-Μπατούλ ή απλώς Παρθένος ή Βασίλισσα των Γυναικών του Παραδείσου, παράλληλο της Παναγίας των χριστιανών, 606 – 632 μΧ, την νεότερη κόρη του Προφήτη Μωάμεθ και της πρώτης συζύγου του, Χαντίτζα), ή Khamsa. Παραμένει διαδεδομένο έως σήμερα σε ολόκληρον τον ισλαμικό κόσμο και την μεσογειακή περιοχή, το Khamsa διατηρεί την ίδια αποτροπαϊκή λειτουργία με το Mano Pantea: Απομακρύνει το κακό, προστατεύει τόσο το σώμα, όσο και το πνεύμα, και επικαλείται την θεϊκή εύνοια. Η κατάρα chamsa fi aïnek («πέντε στο μάτι σου») πιστεύουν ότι μπορεί να αποτρέψει το κακό μάτι. Είναι έμβλημα της Αλγερίας και απεικονιζόταν και στις σημαίες των Γενίτσαρων των Τούρκων.
- Και οι χριστιανοί έχουν ένα παρόμοιο σύμβολο: το χέρι ευλογίας της Μαρίας, επίσης μια χειρονομία του Ευαγγελισμού.
- Και οι εβραίοι έχουν το χέρι της Μαρίας, της μεγαλύτερης αδελφής του Μωυσή και του Ααρών.

Από γερμανικό χειρόγραφο του 1582. Ξυλογραφία απεικονίζει ένα σύστημα όπου οι μήνες αντιστοιχίζονται στις αρθρώσεις και τις άκρες των δακτύλων. Ακολουθώντας τη σειρά, κάποιος μπορούσε να θυμηθεί αμέσως ποιοι μήνες είχαν 31 ημέρες και ποιοι ήταν μικρότεροι. Οι ονομασίες είναι γραμμένες στα παλαιά γαλλικά —Mars, Ianuier, Feurier, May. Έτσι, η λαϊκή πρακτική καθημερινή γνώση διατηρούνταν και μεταδιδόταν από γενιά σε γενιά, πριν από αιώνες.

Δάκτυλα και μήνες

Τα δάκτυλα, είναι ένα πανάρχαιο «κόλπο», για την παρακολούθηση του χρόνου:

Αναφέρεται από τους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς ακόμη (Ηρόδ. 6.63, Ιππων. 107.10, Πλουτ. 2.174b). Πολύ πριν από τα ψηφιακά ημερολόγια ή τις «ατζεντες», οι άνθρωποι βασίζονταν σε οπτικά βοηθήματα μνήμης για να προσανατολίζονται μέσα στην χρονιά. Αυτή η ξυλογραφία του 1582 απεικονίζει ένα σύστημα, όπου οι μήνες αντιστοιχίζονται στις αρθρώσεις και τις άκρες των δακτύλων. Ακολουθώντας την σειρά, κάποιος μπορούσε να θυμηθεί αμέσως ποιοι μήνες είχαν 31 ημέρες και ποιοι ήταν μικρότεροι. Οι ονομασίες είναι γραμμένες στα παλαιά γαλλικά – Mars, Ianuier, Feurier, May. Είναι μια ματιά στον τρόπο, με τον οποίο η λαϊκή πρακτική καθημερινή γνώση διατηρούνταν και μεταδιδόταν από γενιά σε γενιά, πριν από αιώνες…

Η χειρομαντεία

Η χειρομαντεία δεν έχει να κάνει αποκλειστικώς με τα δάκτυλα, αλλά με όλην την παλάμη (> palmistry).

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης «Λεξικο παραδοσεων». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.2.2004.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ: