Περί ζεϋμπέκικου
Του Γιώργου Λεκάκη
ΔΕΙΤΕ τις συνεντεύξεις του Γ. Λεκάκη:
ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ:
Ετυμολογια ζεϋμπέκικου:
Ζευς + βουκία (η) > βουκιά = μπουκιά, μπούκα, η ποσότητα τροφής που μπορεί να χωρέσει κάθε φορά στο στόμα. Άρα σημαίνει ιερός χορός, σαν μεταλαβιά με άρτο, αφιερωμένος στον θεό Δία. – ΠΗΓΗ: Η λέξις βουκία αναφέρεται στους πάπυρους της Οξυρρύγχου – POxy.397 (1ος αι.), υποκριστικό: βουκκίον / βουκίον.
Ο ζεϋμπέκης επί οθωμανοκρατίας ήταν άτακτος στρατιώτης και αργότερα χωροφύλακας της οθωμανικής Αυτοκρατορίας (και αργότερα και της Τουρκίας), ο οποίος προερχόταν από εξισλαμισθέντες Έλληνες της Μικράς Ασίας, και κυρίως Θράκες.
Το ροκ το ελληνικό είναι ζεϊμπέκικο
που το χορεύεις σταυρωμένος στο κενό
Το ροκ το ελληνικό είναι ζεϊμπέκικο
δική μας σκάλα, για δικό μας ουρανό
Κ. Τουρνάς
“Το ζεϊμπέκικο δύσκολα χορεύεται. Είναι η σωματική έκφραση της ήττας. Η απελπισία της ζωής. Το ανεκπλήρωτο όνειρο. Είναι το «δεν τα βγάζω πέρα».
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ζεϋμπέκικου, ΕΔΩ.
Το κακό που βλέπεις να έρχεται. Το παράπονο των ψυχών που δεν προσαρμόστηκαν στην τάξη των άλλων.
Δεν έχει βήματα· είναι ιερατικός χορός με εσωτερική ένταση και νόημα που ο χορευτής οφείλει να το γνωρίζει και να το σέβεται.
Το ζεϊμπέκικο δεν χορεύεται ποτέ στην ψύχρα ει μη μόνον ως κούφια επίδειξη. Ο χορευτής πρέπει πρώτα «να γίνει», να φτιάξει κεφάλι με ποτά και όργανα, για να ανέβουν στην επιφάνεια αυτά που τον τρώνε. Η περιγραφή της προετοιμασίας είναι σαφής:
Παίξε, Χρήστο, το μπουζούκι, ρίξε μια γλυκιά πενιά,
σαν γεμίσω το κεφάλι, γύρνα το στη ζεϊμπεκιά.
(Τσέτσης)
Ο αληθινός άντρας δεν ντρέπεται να φανερώσει τον πόνο ή την αδυναμία του· αγνοεί τις κοινωνικές συμβάσεις και τον ρηχό καθωσπρεπισμό. Συμπάσχει με τον στίχο ο οποίος εκφράζει σε κάποιον βαθμό την προσωπική του περίπτωση, γι’ αυτό επιλέγει το τραγούδι που θα χορέψει και αυτοσχεδιάζει σε πολύ μικρό χώρο ταπεινά και με αξιοπρέπεια. Δεν σαλτάρει ασύστολα δεξιά κι αριστερά· βρίσκεται σε κατάνυξη. Η πιο κατάλληλη στιγμή για να φέρει μια μαύρη βόλτα είναι η στιγμή της μουσικής γέφυρας, εκεί που και ο τραγουδιστής ανασαίνει.
Ο σωστός χορεύει άπαξ· δεν μονοπωλεί την πίστα. Το ζεϊμπέκικο είναι σαν το «Πάτερ Ημών». Τα είπες όλα με τη μία.
Τα μεγάλα ζεϊμπέκικα είναι βαριά, θανατερά:
Ίσως αύριο χτυπήσει πικραμένα
του θανάτου η καμπάνα και για μένα.
(Τσιτσάνης)
Τι πάθος ατελείωτο που είναι το δικό μου,
όλοι να θέλουν τη ζωή κι εγώ τον θάνατό μου.
(Βαμβακάρης)
Το ζεϊμπέκικο δεν σε κάνει μάγκα[1]· πρέπει να είσαι για να το χορέψεις. Οι τσιχλίμαγκες με το τζελ που πατάνε ομαδικά σταφύλια στην πίστα εκφράζουν ακριβώς το χάος που διευθετεί η εσωτερική αυστηρότητα και το μέτρο του ζεϊμπέκικου.
Το ζεϊμπέκικο δεν χορεύεται σε οικογενειακές εξόδους ή γιορτές στο σπίτι· απάδει προς το πνεύμα. Πόσο μάλλον όταν υπάρχουν κουτσούβελα που κυκλοφορούν τριγύρω παντελώς αναίσθητα.
Είναι χορός μοναχικός. Όταν το μνήμα χάσκει στα πόδια σου, ο τόπος δεν σηκώνει άλλον. Είναι προσβολή να ενοχλήσει μια ξένη κι απρόσκλητη παρουσία. Γι’ αυτό κάποιοι ανίδεοι αριστεροί διανοούμενοι ερμήνευσαν την επιβεβλημένη ερημία του χορού με τα δικά τους φοβικά σύνδρομα· αποκάλεσαν το ζεϊμπέκικο «εξουσιαστικό χορό», που περιέχει, δήθεν, μια «αόρατη απειλή». Είδαν, φαίνεται, κάποιον σκυλόμαγκα να χορεύει και τρόμαξαν. Όμως, και έναν κυριούλη αν ενοχλήσεις στο βαλσάκι του, κι αυτός θα αντιδράσει.
Το ζεϊμπέκικο δεν είναι γυναικείος χορός. Απαγορεύεται αυστηρώς σε γυναίκα να εκδηλώσει καημούς ενώπιον τρίτων· είναι προσβολή γι’ αυτόν που τη συνοδεύει. Αν δεν είναι σε θέση να ανακουφίσει τον πόνο της, αυτό τον μειώνει ως άντρα και δεν μπορεί να το δεχτεί. Και στο μάτι δεν κολλάει. Μια γυναίκα δεν είναι μάγκας· είναι θηλυκό ή τίποτα. Κι ένας άντρας, πρώτα αρσενικό και μετά όλα τ’ άλλα. Αυτό είναι το αρχέτυπο. Κι αν το εποικοδόμημα γέρνει καμιά φορά χαρωπά, η βάση μένει ακλόνητη. Εξαιρούνται οι γυναίκες μεγάλης ηλικίας που μπορεί να έχουν προσωπικά βάσανα: χηρεία ή πένθος για παιδιά. (Κι όμως είδα σπουδαίο ζεϊμπέκικο από δύο γυναίκες:
- τη Λιλή Ζωγράφου, που αυτοσχεδίαζε έχοντας αγκαλιάσει τον εαυτό της από τους ώμους με τα χέρια χιαστί σαν αρχαία τραγωδός· και
- μια νεαρή πουτάνα σε ένα καταγώγιο των Τρικάλων, πιο αυτεξούσια απ’ όλους τους αρσενικούς εκεί μέσα).
Η μεγάλη ταραχή είναι οι χωρικοί. Σε πλατείες χωριών, με την ευκαιρία του τοπικού πανηγυριού ή άλλης γιορτής, κάτι καραμπουζουκλήδες ετεροδημότες χορεύουνε ζεϊμπέκικο στο χώμα· προφανώς για να δείξουνε στους συγχωριανούς τους πόσο μάγκες γίνανε στην πόλη. Οι άνθρωποι της υπαίθρου δεν έχουν μπει στο νόημα κι ούτε μπορούν να εννοήσουν. Τα δικά τους ζόρια είναι κυκλικά· έρχονται, περνάνε και ξαναέρχονται σαν τις εποχές του χρόνου. Δεν είναι όλη η ζωή ρημάδι. Γι’ αυτό χορεύουν εξώστρεφα, κάνουν φούρλες, σηκώνουν το γόνατο ή όλο το πόδι, κοιτάνε τους γύρω αν τους προσέχουν, χαμογελάνε χορεύοντας. Μιλάνε με τον Θεό των βροχών και του ήλιου, όχι τον σκοτεινό Θεό του χαμόσπιτου και των καταγωγίων.
Δεν γίνεται καν λόγος για το τσίρκο που χορεύει επιδεικτικά, σηκώνει τραπέζια με τα δόντια και ισορροπεί ποτήρια στο κεφάλι του. Ή τη φρικώδη καρικατούρα ζεϊμπέκικου που παρουσιάζουν οι χορευτές στις παλιές ελληνικές ταινίες και προσφάτως στα τηλεοπτικά σόου.
Το ζεϊμπέκικο είναι κλειστός χορός, με οδύνη και εσωτερικότητα. Δεν απευθύνεται στους άλλους. Ο χορευτής δεν επικοινωνεί με το περιβάλλον. Περιστρέφεται γύρω από τον εαυτό του, τον οποίο τοποθετεί στο κέντρο του κόσμου. Για πάρτη του καίγεται, για πάρτη του πονάει και δεν επιζητεί οίκτο από τους γύρω. Τα ψαλίδια, τα τινάγματα, οι ισορροπίες στο ένα πόδι είναι για τα πανηγύρια. Το πολύ να χτυπήσει το δάπεδο με το χέρι «ν’ ανοίξει η γη να μπει». Και, όσο χορεύει, τόσο μαυρίζει. Πότε μ’ ανοιχτά τα μπράτσα μεταρσιώνεται σε αϊτό που επιπίπτει κατά παντός υπεύθυνου για τα πάθη του και πότε σκύβει τσακισμένος σε ικεσία προς τη μοίρα και το θείο.
Τα παλαμάκια που χτυπάνε οι φίλοι ή οι γκόμενες καλύτερα να λείπουν. Ο πόνος του άλλου δεν αποθεώνεται. Το πιο σωστό είναι να περιμένουν τον χορευτή να τελειώσει και να τον κεράσουν. Να πιούνε στην υγειά του· δηλαδή να του γειάνει ο καημός που τον έκανε να χορέψει.
Ειπώθηκε πως το ζεϊμπέκικο σβήνει. Ο αρχαϊκός χορός της Θράκης που τον μετέφεραν οι ζεϊμπέκηδες στη Μικρά Ασία και τον επανέφεραν στην Ελλάδα οι πρόσφυγες του 1922 έχει ολοκληρώσει τον ιστορικό του κύκλο· δεν έχει θέση σε μια νέα κοινωνία με άλλα αιτήματα και άλλες προτεραιότητες. Μπορεί και να γίνει έτσι. Αν χαθούν η αδικία, ο έρωτας και ο πόνος· αν βρεθεί ένας άλλος τρόπος που οι άντρες θα μπορούν να εκφράζουν τα αισθήματά τους με τόση ομορφιά και ευγένεια, μπορεί να χαθεί και το ζεϊμπέκικο. Όμως βλέπεις μερικές φορές κάτι παλληκάρια να γεμίζουν την πίστα με ήθος και λεβεντιά που σε κάνουν να ελπίζεις όχι απλώς για τον συγκεκριμένο χορό, αλλά για τον κόσμο ολόκληρο“.
ΠΗΓΗ: άρθρο του Διον. Χαριτόπουλου, στην εφημερίδα Τα Νέα, 14.9.2002.
ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:
[1] Ο μάγκας είναι άντρας σεμνός, καλοντυμένος και μοναχικός. Δεν είναι επιδεικτικό κουτσαβάκι και αλανιάρης. Όπως αναφέρεται και στο Μείζον Ελληνικό Λεξικό, «μάγκας: έξυπνος και με συμπεριφορά που ταιριάζει σε άντρα».
Χαριτοπουλος Περι ζευμπεκικου χορου Λεκακης ζειμπεκικου ζευμπεκικος ζειμπεκικος ζευμπεκικο χορος ζειμπεκικο σωματικη εκφραση ηττα απελπισια ζωη ανεκπληρωτο ονειρο κακο παραπονο ψυχων ψυχη προσαρμογη ταξη βηματα βημα ιερατικος χοροι εσωτερικη ενταση νοημα χορευτης σεβασμος ψυχρα κουφια επιδειξη κεφαλι ποτα οργανα, περιγραφη προετοιμασια μπουζουκι, γλυκια πενια ζειμπεκια Τσετσης αληθινος αντρας ανδρας ντροπη πονος αδυναμια κοινωνικες συμβασεις καθωσπρεπισμος στιχος προσωπικη περιπτωση, τραγουδι αυτοσχεδιασμος μικρος χωρος ταπεινα αξιοπρεπεια σαλτο ασυστολα κατανυξη μαυρη βολτα μουσικη γεφυρα τραγουδιστης ανασα σωστος απαξ πιστα Πατερ Ημων ζειμπεκικα βαρυ θανατερο αυριο χτυπος πικρα θανατος καμπανα Τσιτσανης παθος ατελειωτο Βαμβακαρης μαγκας τσιχλιμαγκα σταφυλια χαος εσωτερικη αυστηροτητα μετρο οικογενειακη εξοδος γιορτη σπιτι πνευμα μοναχικος μνημα τοπος προσβολη ενοχληση ξενη απροσκλητη παρουσια ανιδεοι αριστεροι διανοουμενοι ερμηνεια επιβεβλημενη ερημια φοβικο συνδρομο εξουσιαστικος αορατη απειλη σκυλομαγκας τρομος κυριουλης βαλσακι βαλς αντιδραση ανιδεος αριστερος διανοουμενος αριστερα διανοοηση γυναικειος απαγορευση γυναικα καημος συνοδεια ανακουφιση αντρας θηλυκο αρσενικο αρχετυπο γυναικες μεγαλη ηλικια προσωπικα βασανα χηρεια πενθος παιδια παιδι Λιλη Ζωγραφου, αγκαλια ωμος χερια χιαστι αρχαια τραγωδος νεαρη πουτανα καταγωγιο Τρικαλα τρικκαλα θεσσαλια θεσσαλιας αυτεξουσια αρσενικοι αρσενικα χωρικοι πλατεια χωριο τοπικο πανηγυρι καραμπουζουκλης ετεροδημοτης χωμα μαγκες πολη ανθρωποι υπαιθρος νοημα ζορια κυκλικα εποχες χρονος ρημαδι εξωστρεφα, φουρλα γονατο ποδι, προσοχη χαμογελο Θεος βροχη ηλιος σκοτεινος χαμοσπιτο τσιρκο επιδειξη τραπεζι δοντια δοντι ισορροπια ποτηρι κεφαλι φρικωδης καρικατουρα παλια ελληνικη κινηματογραφικη ταινια τηλεοπτικο σοου τηλεοραση κλειστος οδυνη εσωτερικοτητα επικοινωνια περιβαλλον περιστροφη κεντρο κοσμος παρτη καψιμο οικτος ψαλιδι τιναγμα χτυπος δαπεδο χερι γη ανοιχτο μπρατσο αιτος αητος αετος παθη σκυψιμο τσακισμενος ικεσια μοιρα θειο παλαμακια παλαμακι φιλος γκομενα αποθεωση κερασμα υγεια καημος αρχαικος χορος Θρακης θρακη θρακικος ζειμπεκηδες ζευμπεκηδες ζειμπεκης ζευμπεκης Μικρα Ασια Ελλαδα προσφυγες 1922 ιστορια νεα κοινωνια αιτημα προτεραιοτητα αδικια, ερωτας ερως αντρες εκφραση αισθηματα ομορφια ευγενεια, παλληκαρια παλληκαρι ηθος λεβεντια σεμνος, καλοντυμενος μοναχικος κουτσαβακι αλανιαρης Μεοζον Ελληνικο Λεξικο εξυπνος συμπεριφορα ετυμολογια μαγκα ναυτης τσαρουχης rock ροκ ελληνικο σταυρωμενος σταυρος κενος σκαλα, ουρανος Τουρνας ιερος χορος, μεταλαβια θεια μεταληψη αρτος, αφιερωμενος θεος Διας ζευς λεξις βουκια παπυροι Οξυρρυγχου παπυρος Οξυρρυγχος 1ος αιωνας υποκριστικο βουκκιον / βουκιον βουκκιο βουκιο ζευμπεκης οθωμανοκρατια ατακτος στρατιωτης χωροφυλακας χωροφυλακη οθωμανικη Αυτοκρατορια Τουρκια εξισλαμισθεντες ελληνες Θρακες εξισλαμισμος
