Οι πληθυσμοί της Δυτικής Ευρώπης αναμείχθηκαν με «ανατολικο-Ευρωπαίους» πριν από 32.000 χρόνια - ευρήματα σε σπηλαιοσύστημα που κατοικείται εδώ και 82.000 χρόνια!

Του Γιώργου Λεκάκη

Τα σπήλαια Ιστουρίας (Isturitz και Oxocelhaya / Grottes d’Isturitz et d’Oxocelhaya στην γαλλική Χώρα των Βάσκων[1], είναι ένας σημαντικός παλαιολιθικός αρχαιολογικός χώρος, στον λόφο Καστέλου (Gaztelu), στην κοιλάδα Arberoue, στους πρόποδες των Πυρηναίων, στην Κάτω Ναβάρρα Ακουιτανίας, μια παραδοσιακή περιοχή του νομού Pyrénées-Atlantiques στην νοτιοδυτική Γαλλία, στον 43^ο παράλληλο [43.35436879300528, -1.2000903853500262].

Τα σπήλαια ευρίσκονται στα όρια των κοινοτήτων Ιστουρίας[2] > Isturits / Istúriz / Isturitz[3] (βασκικά Izturitze / Izturize) και Saint-Martin-d’Arberoue, κοντά στο Hasparren. Αποτελούν τμήμα ενός σπηλαιοσυστήματος τριών σπηλαίων, τα οποία λαξεύτηκαν διαδοχικά στον ασβεστολιθικό λόφο Καστέλου, από το ρέμα Arbéroue, το οποίο εκβάλλει στον ποταμό Lihoury, παραπόταμο του Bidouze. Στην κορυφή του λόφου δεσπόζει το κάστρο Rocafort.

Το σπηλαιοσύστημα

Σπήλαιο Isturitz: το υψηλότερο σπήλαιο στον λόφο, δίστομο, με ανοίγματα και στις δύο πλευρές του. Χωρίζεται σε δύο τμήματα: την Αίθουσα Σεν-Μαρτέν (ή Νότια Αίθουσα) και την Κύρια Αίθουσα ή Αίθουσα Ιστουρίτς ή Βόρεια Αίθουσα. Το άνοιγμα που βλέπει προς την κωμόπολη Σεν-Μαρτέν – ντ’Αρμπερού εκτιμάται ότι είχε την μεσολιθική εποχή πλάτος 15 – 20 μ. και ύψος 10 μ. – άρα θα ήταν ορατό στους ανθρώπους από απόσταση! Το σπήλαιο Ιστούριτζ επισκέφθηκαν ο Ναπολέων Γ΄ και η σύζυγός του, Ευγενία ντε Μοντίζο (1860), ο Π. Λοτί (1893), κ.ά.
Σπήλαιο Oxocelhaya[4]: βρίσκεται 20 μ. χαμηλότερα από το Isturitz. Ξεχωρίζει για τους ασβεστιτικούς σχηματισμούς του. Ανακαλύφθηκε το 1929 από τον J.-P. Etchegaray.
Σπήλαιο Erberua (τοπική προφορά του Arbéroue): εκεί όπου ρέει σήμερα το ρέμα Arbéroue, με σιφώνια (υπόγεια τμήματα γεμάτα νερό) και στα δύο άκρα του. Δεν εξερευνήθηκε παρά μόνο το 1973.

Η γαλλική κυβέρνηση έχει χαρακτηρίσει τον χώρο ως «Ιστορικό Μνημείο» από το 1953. Η κατοίκηση από κοινότητες Νεάντερταλ και Homo sapiens εκτείνεται σε μια μεγάλη χρονική περίοδο, πριν από 82.000 – 10.000 χρόνια πριν από σήμερα – η χρήση συνεχίστηκε (πιθανώς μόνο για ταφικούς σκοπούς) έως την ρωμαϊκή εποχή. Ο χώρος ανήκει στην Φραγκο-Κανταβρική προϊστορία. Συγκαταλέγεται μεταξύ των ανατολικότερων σπηλαίων με διακόσμηση που εκτείνονταν κατά μήκος των Πυρηναίων και των Κανταβρικών Ορέων.

Ευρήματα

Εδώ βρέθηκαν πολλά, όπως:

μια κάτω γνάθος Νεάντερταλ, καθώς και μεταγενέστερα ευρήματα που σχετίζονται με τον σύγχρονο άνθρωπο / Homo Sapiens και τους πολιτισμούς της Ωρινακίας, της Σολουτρέας (Solutrean περίοδος περίπου 24.000 – 19.000 χρονια πριν). και της Μαγδαληναίας περιόδου. – Συνολικώς, έχουν ανακαλυφθεί περισσότερα από 100 οστά και δόντια, ηλικίας 42.625 – 41.355 χρόνων (με φασματομετρία μάζας επιταχυντή).

Σπηλαιογραφίες[5] και βραχογλυφικά χαραγματα σε πέτρα, που απεικονίζουν έναν τραυματισμένο βοδι / βίσσωνα / βόνασο με ένα όπλο καρφωμένο στα πλευρά του,

αιχμές βλημάτων / λόγχες / καμάκια της Γραβέττιας περιόδου (Gravettian groups (περ. 34.000 – 25.000 χρονων), από πυριτόλιθο, και από κέρατο ή κόκκαλο ταράνδου). Και αιχμές διχαλωτές δόρατος (τύπου ασσεγκάι / assegai), από την Μαγδαληναία (τώρα στο Μουσείο της Τουλούζης). Και ημικυλινδρικά ραβδόσχημα αντικείμενα (baguettes demi-rondes – αιχμές δοράτων ή άλλου είδους αιχμές), διακοσμημένα με εγχάρακτες σπείρες,

αγαλματίδιο του Ανώτερου Πλειστόκαινου (βρέθηκε το 1896, αλλά αργότερα… χάθηκε!) που πιθανότατα απεικονιζε μικρό λιονταρι των σπηλαίων ή, λιγότερο πιθανό, ένα ομοθηριο / Homotherium latidens,

αιλουροειδή, κεφάλια αρκούδας και βίσσωνα, και οστά αλόγων, ταρανδων, κόκκινων ελαφιών (κατάλοιπα από την Ανώτερη Παλαιολιθική περίοδο), κ.ά. Και
τμήματα κρανίου, τα οποία φέρουν ίχνη κοπής και έχουν τροποποιηθεί ώστε να σχηματίσουν κύπελλα («coupelles») από την Μαγδαληναία περίοδο (περίπου 15.000 – 12.000 χρόνια πριν από σήμερα)… Αλλά και…

Το γονιδίωμα μιας γυναίκας από το σπήλαιο Ιστούριτζ, που χρονολογείται περίπου 30.000 χρόνια πριν, αποκαλύπτει καταγωγή που συνδέεται με τον αρχαιολογικό χώρο του Σούνγκιρ της πόλης Βλαντιμίρ της νυν εκτασης της Ρωσίας στον 56^ο παράλληλο [56.17597397962226, 40.50249129583357], μια καταγωγή που δεν έχει παρατηρηθεί ποτέ πριν σε αυτήν την περιοχή! Το μακρύ οστούν που ανασκάφηκε την δεκαετία του 1950 και φυλάχθηκε στο Ινστιτούτο Ανθρώπινης Παλαιοντολογίας (Institut de Paléontologie Humaine) στο Παρίσι, όπου ο κ. R. Pinhasi έλαβε δείγμα από αυτό το 2013. Το οστό ανήκε σε μια ενήλικη γυναίκα, η ηλικία της οποίας προσδιορίστηκε στην Οξφόρδη μέσω ραδιοάνθρακα στα 26.030 ± 220 χρόνια πριν από το παρόν (OxAX-2616-50) ή 30.850 – 29.970 βαθμονομημένα χρόνια πριν από το παρόν – Τελευταίο Παγετωνικό Μέγιστο (LGM, 26.500 – 19.000 χρόνια πριν).

Το γονιδίωμά της αποτελεί πλέον το αρχαιότερο σύνολο δεδομένων γονιδιώματος σύγχρονου ανθρωπου στην νοτιοδυτική Ευρώπη. Επί πλέον, φέρει ένα στοιχείο καταγωγής το οποίο, έως τώρα, δεν θεωρείτο ότι διέθεταν οι πληθυσμοί της Γραβέττιας περιόδου στην συγκεκριμένη περιοχή.

Η παραπάνω διαπίστωση προκύπτει από μια αντίφαση με την οποία η επιστημονική κοινότητα είναι αντιμέτωπη εδώ και χρόνια: Η Γραβέττια περίοδος (περίπου 34.000 – 25.000 χρόνια πριν από σήμερα) παρουσιάζει, όσον αφορά τα εργαλεία και τα φορητά έργα τέχνης, την εικόνα ενός ενιαίου ηπειρωτικού δικτύου. Ωστόσο, η ανάλυση αρχαίου DNA έχει αναδείξει δύο διακριτές ομάδες καταγωγής που παρέμειναν σχετικά σταθερές καθ’ όλην την διάρκεια της περιόδου:

την ομάδα «Fournol» στα δυτικά και νοτιοδυτικά, η οποία κατάγεται από το άτομο Goyet Q116-1 (της Ωρινιάκιας περιόδου) από το Βέλγιο, και
την ομάδα «Věstonice» στην κεντρική Ευρώπη και την Ιταλία (από την τοποθεσία Dolní Věstonice στην Τσεχία).

Αναλύθηκε αρχαίο DNA, που βρέθηκε σε ιζήματα από το Στρώμα 122 της Σολουτρέας περιόδου στο σπήλαιο El Mirón (Κανταβρία, Ισπανία· περίπου 22.000 βαθμονομημένα χρόνια πριν από σήμερα), ανακτώντας περίπου 14.000 ανθρώπινους πολυμορφισμούς ενός νουкλεοτιδίου (SNPs). Τα δεδομένα αυτά υποστηρίζουν την διατήρηση μιας καταγωγής που σχετίζεται με την ομάδα Fournol στην νοτιοδυτική Ευρώπη καθ’ όλην την διάρκεια του LGM.

Το μοντέλο που αμφισβητεί η παρούσα μελέτη, το οποίο βασίζεται σε εργασία των Posth κ.ά. (2023), η οποία υποστήριζε ότι, πριν από περίπου 30.000 χρόνια, η Φραγκο-Κανταβρική περιοχή και η υπόλοιπη Δυτική Ευρώπη συνδέονταν αποκλειστικώς με την ομάδα «Fournol». Η μελέτη παρουσιάζει δεδομένα από ολόκληρο το γονιδίωμα τριών ατόμων της Γραβέτιας περιόδου:

μιας γυναίκας από το Ιστουρίτς (Isturitz),
ενός δοντιού από το σπήλαιο Τσουφίν (Chufín) στην Κανταβρία Ισπανίας, καθώς και
του Ostuni1b, ενός άρρενος εμβρύου από σπήλαιο στην Οστούνη (Ostuni) της Μεγάλης Ελλάδας / Κάτω / νότιας Ιταλίας.

Επί πλέον, περιλαμβάνει ανθρώπινο DNA που ανακτήθηκε από ιζήματα στο σπήλαιο Ελ Μιρόν (El Mirón), επίσης στην Κανταβρία. Το κύριο εύρημα είναι ότι το γονιδίωμα από το Ιστουρίτς παρουσιάζει ομοιότητες κυρίως με την ομάδα Fournol, αλλά φέρει και γενετική συνεισφορά από έναν πληθυσμό που σχετίζεται με τους προγόνους της ομάδας Věstonice – μια ανάμειξη την οποία οι ερευνητές χρονολογούν, βάσει μοντελοποίησης, μεταξύ 32.500 και 31.500 χρόνων πριν από σήμερα.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις». P. Gelabert, κ.ά. «Γενετική ανάμειξη μεταξύ πληθυσμών που σχετίζονται με την Γκραβέττια στην Ανατολική και Δυτική Ευρώπη πριν από το Τελευταίο Μέγιστο των Παγετώνων», DOI 10.1101/2025.09.26.678744, biorxiv.org, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 28.9.2025. Και P. Gelabert, κ.ά. «Early Gravettian genomic data from Western Europe reveal population movements before the LGM», Science Advances, Vol 12, Issue 43, DOI: 10.1126/sciadv.aeh612, 23.10.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Bachellerie Fr. – Chr. Normand «Le Châtelperronien du niveau SIII base d’Isturitz (Saint-Martin-d’Arberoue, Pyrénées-Atlantiques): mythe ou réalité?», Bulletin de la Société préhistorique française, vol. 107, no 3,‎ 2010.
Loti P. «La Grotte d’Isturitz», Bulletin de la Société des Sciences et des Arts de Bayonne,‎ 1893.
Normand Chr. – P. Cattelain «Les grottes d’Isturitz. Fouilles anciennes et récentes» (μονογραφια: Actes de la table ronde du cinquantenaire du classement comme Monument Historique des grottes d’Isturitz et d’Oxocelhaya, Hasparren, 14-15.11.2003), Treignes, Cedarc, coll. «Artefacts» (no 13), 2017.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Εδώ ακόμη το 23,61 % του πληθυσμού ομιλεί βασκικά (2010).

[2] Τον 17ο αιώνα, οι Ch. Hautin de Villars και J. Hellot, επικαλούμενος ένα κείμενο του A. Barba, αναφέρουν χρυσωρυχεία στην «Ιστουρια».

«ΙΣΤΟΥΡΙΑ: (Γεωγ.) ένα μικρό χωριό 5 λεύγες από την Μπαγιόν στην Χώρα των Βάσκων, στην περιοχή Άρμπερουε. Το αναφέρω μόνο επειδή έδωσε το όνομά του σε ένα διάσημο ορυχείο, γνωστό και παλαιότερα εκμεταλλευόμενο από τους Ρωμαίους. Το άνοιγμά του είχε βάθος σχεδόν 200 μ. Το βουνό ήταν διατρημένο για την αποστράγγιση ενός μικρού ποταμού που το διασχίζει: τρεις μεγάλοι πύργοι, ένας από τους οποίους εξακολουθεί να υπάρχει εν μέρει, με μια οχύρωση περίπου 12 οργιών σε έκταση, και μερικές οχυρώσεις στην κορυφή του βουνού, χρησίμευαν για να στεγάσουν στρατιώτες για να υποστηρίξουν τους μεταλλωρύχους. Οι φυσιοδίφες που έχουν εξετάσει αυτό το μέρος πιστεύουν ότι ήταν ορυχείο σιδήρου και έχουν θεωρήσει το μεγάλο υπόγειο πέρασμα ως λατομείο από το οποίο εξορυσσόταν πέτρα». ΠΗΓΗ: «Εγκυκλοπαίδεια», 1751.

Ο Ζ. ντε Μπελά, στο έργο του (1615), αναφέρει ότι οι κάτοικοι της Ιστούριας έπαιζαν την «κοντή μπάλλα», ένα παιγνίδι συγγενες με το κροκέ.

Τουριστικα αξιοθεατα

Εάν φτάσετε έως εδώ, εκτός από τα σπήλαια Ιστουριας και Οτσοζελάια στον λόφο Γκαζτέλου (Καστέλου) αξίζει να ιδείτε:

Την πρωτοϊστορική οχύρωση (γκαστέλου με 3 σκαλοπάτια), στον λόφο λ’ Αμπαράτια, που βρίσκεται ανάμεσα στις κοινότητες Αϊέρ και Ιστουρίας.
Τις πρωτοϊστορικές οχυρώσεις σε αναβαθμίδες του όρους Αβαράτια.
τα ερείπια πύργου του κάστρου Rocafort του 13ου αι. στην κοινότητα Saint-Martin-d’Arberoue,
Σπίτια από τον 13ο αιώνα (Σαθαριζτέγια, Μεντιλαχάρτσουα, Ζαμπαρότζεα).
την εκκλησία της Αγιας Ευλαλίας (από τον 13ο αιώνα). Ανακατασκευάστηκε εν μέρει τον 17ο αιώνα. Με τέμπλο («ιστορικό μνημείο») και διώροφες στοές του 17ου αιώνα. Είναι κτισμένο επάνω σε μια θαυματουργή πηγή – προφανώς εκ του ονόματος για όσους είχαν προβλήματα ομιλίας – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκακης “Ταματα και αναθηματα”, ΕΔΩ – στο ρέμα Χαλτζερέκα. Από αυτήν την πηγή φαίνεται να επήρε και το όνομά του, αφού Isturitz σημαίνει «μέρος της πηγής» < εις το ρέον(*). Αναφέρεται στα αρχεία του Βασιλείου της Ναβάρρας το 1249. Το παρεκκλήσι γιόρταζε με μια σημαντική πομπή κάθε χρόνο μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα. Στην συνέχεια εγκαταλείφθηκε.
Το νεκροταφείο της Ιστούριας με την παλαιότερη δισκοειδή στήλη στην Γαλλική Χώρα των Βάσκων (από το 1501).
Το Εθνογραφικό Μουσείο.

(*) Η κατάληξη -itz δηλώνει τοπωνύμιο > ithur-itz «τόπος βρύσης» ή aiztur-itz = τόπος βράχου.

[3] Τα πρώτα γραπτά αρχεία που μαρτυρούν την παρουσία του χωριού με αυτό το όνομα χρονολογούνται από το 1249, στα αρχεία του Βασιλείου της Ναβάρρας. «Isturitz», ήταν και τίτλοι των Camara de Comptos, 1321.

[4] Τα βασκικά είναι διάλεκτος της αρχαίας ελληνικής. Στα βασκικά Otsozelaia = η πεδιάδα των λύκων [otso = λύκος + zelai (zelhai στα Ναβαρο-Λαμπουρδέν) = πεδιάδα, γη.

[5] Ίδια τεχνική ανάγλυφου βρίσκεται και σε βραχοκαταφύγια στο Περιγκόρ, το Σαρέντ, την Βιέν και το Κερσί, καθώς και στην περιοχή της Κανταβρίας (ανάγλυφο με βίσσωνα στην Κοΐμπρα).

αρχαιοι πληθυσμοι Δυτικη Ευρωπη ανατολικη ανατολικοι Ευρωπαιοι πριν 32.000 χρονια αρχαια ευρηματα σπηλαιοσυστημα κατοικηση 82.000 χρονων Λεκακης