Του ιατρού πνευμονολόγου-φυματιολόγου Στυλιανού Θ. Μητρόπουλου
ΣΧΟΛΙΑ – ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: Γιώργου Λεκάκη
Την δεκαετία του 1950, φίλη της Μητέρας μου από την Κυπαρισσία Μεσσηνίας, ένα πρωινό σηκώθηκε τρομοκρατημένη και ανέφερε ότι το βράδυ ήρθε η Μόρα στο μισοσκόταδο και κάθισε στο στήθος της ενώ αυτή έβλεπε και άκουγε, αλλά δεν μπορούσε να κινήσει ούτε το δαχτυλάκι της, ούτε και να φωνάξει…
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι Μορας, ΕΔΩ.
Προσφατως ψάχνοντας στην ηλεκτρονική εγκυκλοπαίδεια ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, βρήκα ότι σε ανάρτηση του 2008 με τίτλο «Ο Πάνας “απέθανεν”, αλλά ο Πάνας ζει», του καθηγητή Αντ. Μπουσμπούκη – ΔΙΑΒΑΣΤΕ την ΕΔΩ – αναφέρεται μεταξύ άλλων και στην Μόρα. Έτσι, αναζήτησα πληροφορίες για την Μόρα αρχίζοντας από το μυθολογικό υπόστρωμα της Μόρας.
Εντόπισα στην ελληνική λαογραφία την Μόρα και με ονόματα, όπως Βραχνάς, Περγαλιό, Μώρος, Ίσκιωμα ή Σκιά. Στην ελληνική λαϊκή παράδοση εντόπισα ότι η Μόρα είναι νυχτερινός συνήθως θηλυκός δαίμονας, που έρχεται ενώ κοιμάσαι, κάθεται στο στήθος σου, σε πλακώνει και σου κόβει την ανάσα. Η Μόρα αναφέρεται ως:
- μεγάλο κοράκι
- άσχημη μαυροφορεμένη γυναίκα
- γερόντισσα,
- μικρό παιδί με γαλανά μάτια και χρυσό σκούφο,
- νάνος μαλλιαρός και άσχημος
- σκιά ή ίσκιος
- πανάσχημη κόρη νεράιδας με προεξέχοντα δόντια που με παραδοσιακές πρακτικές προστασίας πρέπει να αρπάξεις την σκούφια της!…
Η Μόρα ετυμολογικά σχετίζεται με τον Μόρο, γιο της νύχτας, προσωποποίηση του κακού πεπρωμένου ή θανάτου στην Θεογονία του Ησιόδου ενώ η Μορμώ αρχαίο παιδικό φόβητρο ως κατώτερη λαογραφική μορφή δαίμονα. Οι φράσεις «τον έπιασε η Μόρα» ή «με πλάκωσε η Μόρα» είναι συνηθισμένες…
Η αρχαία ελληνική τέχνη αναζητεί το αόρατο όριο ανάμεσα στον ύπνο, το όνειρο και την θνητή ύπαρξη. Από αττική λήκυθο (440 π.Χ.). Ευρίσκεται στο… Metropolitan Museum Νέας Υόρκης!!!
Καταγραφές αναφέρονται σε όλον τον κόσμο:
- στην Ελλάδα – Ήπειρο-Ζαγόρι (1893), Αράχωβα, Αρκαδία, Μεσσηνία, Αιτωλία, Κύπρο, αλλά και
- σε Σλάβους (Σέρβους) ως Mora από Mara, Zmora, Můra, Kikimora, πνεύμα συχνά γυναίκας δαίμονα που μπαίνει από κλειδαρότρυπες και κάθεται στο στήθος
- σε Αγγλοσάξονες – Φράγκους – Γερμανούς ως Mare από Mære > Nightmare = νυχτερινή μάρα ή εφιάλτης
- σε Καταλονία ως Pesanta = φάντασμα που σε σπρώχνει προς τα κάτω.
- σε Ιαπωνία ως Kanashibari δεμένος με αλυσίδες,
- σε Τουρκία ως Karabasan,
- σε Ταϊλάνδη ως Phi um και
- σε Βραζιλία ως Pisadeira, κ.ά.
Η λαϊκή παράδοση για την Μόρα ως βίωμα που συναντάμε σε όλο τον Κόσμο, που η ανθρώπινη μνήμη ανασύρει από τα αρχεία της μυθολογίας ή δημιουργεί μυθολογία και παραμύθια την προτάσσει ως δαίμονα για να εξηγήσει το πραγματικό και τρομακτικό της Πρόσωπο.
Ο Μόρος στην «Θεογονία» του Ησιόδου (στίχοι 211 – 212), είναι από τους πρώτους και πιο σκοτεινούς απογόνους της Νύχτας. Η Νύχτα τον εγέννησε μόνη της, χωρίς να ενωθεί με θεό. «Νὺξ δ᾽ ἔτεκε στυγερόν τε Μόρον καὶ Κῆρα μέλαιναν καὶ Θάνατον, τέκε δ᾽ Ὕπνον, ἔτικτε δὲ φῦλον Ὀνείρων» = Κι η Νύχτα γέννησε τον στυγερό Μόρο και την μαύρη Κήρα και τον Θάνατο, εγέννησε και τον Ύπνο, γέννησε και το γένος των Ονείρων. Ο Μόρος είναι η Προσωποποίηση του πεπρωμένου, του ολέθρου, του αναπόφευκτου κακού τέλους. Δεν είναι απλώς ο θάνατος, αλλά η μοίρα που οδηγεί αναπόφευκτα στον όλεθρο. Είναι η μοίρα του καταδικασμένου, το «κακό πεπρωμένο» που κανείς δεν μπορεί να αποφύγει. Στον «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου, ο Προμηθέας λέει ότι έδωσε στους ανθρώπους την Ελπίδα (Ἐλπίς), για να μπορούν να αγνοούν το αναπόφευκτο του Μόρου. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκη «Αισχύλου “Προμηθέας Δεσμώτης”», ΕΔΩ.
Μόρου αδέρφια: ο Θάνατος, οι Κήρες (πνεύματα βίαιου θανάτου και καταστροφής), ο Ύπνος, Φύλον Ὀνείρων, ο Μώμος, ο Οϊζύς, οι Μοίρες, η Νέμεσις, η Έρις, κ.ά.
Μόρος και Μορφέας: Ο Μόρος γιος της Νύχτας (αδελφός Ύπνου), ο Ύπνος γιος της Νύχτας (αδελφός Μόρου) Μορφέας γιος του Ύπνου (Οβίδιος στις “Μεταμορφώσεις”), δηλαδή ανιψιός του Μόρου. Ο Μόρος αντιπροσωπεύει την αναπόφευκτη μοίρα ή τον όλεθρο. Ο Μορφέας είναι αυτός που δίνει κυρίως ανθρώπινες μορφές στα όνειρα. Είναι ο πιο σημαντικός από του Ονείρου και εμφανίζεται ιδιαίτερα στα όνειρα βασιλιάδων και ηρώων. Και ο Μόρος και ο Μορφευς ανήκουν στον κόσμο της Νύχτας, του ύπνου και του ασυνείδητου. Ο Μόρος είναι η σκοτεινή, αναπόδραστη δύναμη του πεπρωμένου, ενώ ο Μορφέας είναι η δύναμη που διαμορφώνει τις εικόνες μέσα στον ύπνο, εικόνες που συχνά προαναγγέλλουν ή αντικατοπτρίζουν αυτήν την μοίρα. Στην λαϊκή και παραψυχολογική παράδοση (όπως και στο βιβλίο του Μπουσμπούκη), ο Μόρος συνδέεται εννοιολογικά και με την Μόρα, λόγω της κοινής ρίζας και του αισθήματος αναπόφευκτης απειλής μέσα στην νύχτα.
Μορμώ: Οι αρχαίες Μορμώ, Μορμολύκη, Μορμολύκειον, Μομβρώ ή Μομμώ είναι θηλυκές δαιμονικές μορφές της αρχαίας ελληνικής λαογραφίας, χθόνιων πνευμάτων και παιδικών φόβων με παραλλαγή την Μορμολύκη θηλυκό φόβητρο που επικαλούνταν μητέρες και τροφοί για να τρομάξουν τα παιδιά.
Μορμώ και Μορμολύκη: Φόβητρο (όπως ο μπαμπούλας) που χρησιμοποιούσαν στην αρχαιότητα κυρίως οι μητέρες και οι τροφοί για να τρομάξουν τα παιδιά και να τα κάνουν να υπακούσουν με το όνομά της να σημαίνει η φοβερή, η τρομερή ή αυτή που προκαλεί φόβο. Από το Μορμολύκη προήλθε το μορμολύκειο = τρομακτική προσωπίδα ή σκιάχτρο ή φόβητρο. Στις αρχαίες πηγές είχε μορφή δύσμορφης γριάς γυναίκας, συχνά με λυκίσιο ή σκυλίσιο πρόσωπο, που δάγκωνε τα άτακτα παιδιά και τα άφηνε κουτσά. Εμφανιζόταν και ως φάσμα / φάντασμα που έστελνε η θεά Εκάτη από τον Άδη. Υπάρχουν δύο παραδόσεις για την καταγωγή της Η Κορινθία γυναίκα σύμφωνα με σχολιαστή του Αίλιου Αριστείδη, η Μορμώ ήταν αρχικά μια γυναίκα από την Κόρινθο που έφαγε τα ίδια της τα παιδιά και μετά “πέταξε μακριά”= εξαφανίστηκε. Από τότε το όνομά της χρησιμοποιήθηκε για να τρομάζουν τα παιδιά. Επίσης σε άλλες πηγές ταυτίζεται ή παραλληλίζεται με την Λάμια, την βασίλισσα που έχασε τα παιδιά της από την θεά Ήρα και άρχισε να τρώει ξένα παιδιά. Κάποιες φορές θεωρείται μία από τις μορφές ή επωνυμίες της Εκάτης. Στην αρχαιότητα τα μορμολύκεια ήταν και τα τρομακτικά προσωπεία που φορούσαν οι ηθοποιοί στην κωμωδία.
Αρχαίο ελληνικό προσωπείο, από τερακότα, από την ύστερη κλασσική ή πρώιμη ελληνιστική εποχή. Ευρίσκεται στο… Metropolitan Museum Νέας Υόρκης!!!
Οι αρχαίοι χρησιμοποιούσαν ακριβώς την ίδια λογική με τους σύγχρονους του μπαμπούλα: «Άν δεν κάτσεις φρόνιμα, θα έρθει η Μορμώ….», που ανήκουν στον χώρο του νυχτερινού τρόμου και του «αόρατου» φόβου. Στην νεότερη λαϊκή παράδοση, η Μορμώ και η Μόρα συνδέονται με νυχτερινό τρόμο, αίσθηση απειλής και αδυναμία αντίδρασης με την Μορμώ παιδικό φόβητρο, ενώ με την Μόρα ως εμπειρία παράλυσης στον ύπνο ενηλίκων. Η Μορμώ είναι η αρχαία ελληνική εκδοχή του «μπαμπούλα». Επιβίωσε για αιώνες ως προσωποποίηση του φόβου, ιδιαίτερα του φόβου που νιώθουν τα παιδιά μέσα στη νύχτα.
Μορμώ, Λάμια, Γελλώ: Η Μορμώ ανήκει στην ίδια «οικογένεια» με άλλες γυναικείες δαιμονικές μορφές που απειλούν παιδιά ή νέες μητέρες Λάμια, Γελλώ ή Γελλού, Έμπουσα, Ακκώ, Αλφιτώ, κ.ά. Όλες αυτές οι μορφές λειτουργούσαν ως παιδικά φόβητρα και ταυτόχρονα εξέφραζαν βαθύτερους φόβους γύρω από τον θάνατο, την απώλεια παιδιών και την νύχτα.
Γλυπτό με θέμα την Sheela na Gig στο Εθνικό Μουσείο της Ιρλανδίας, στους στρατώνες Collins (Collins Barracks). Και από την εκκλησία στο Kilpeck του Herefordshire. Φωτ.: sheelanagig.org.
Βαυβώ: Είναι μία από τις πιο ιδιαίτερες και τολμηρές μορφές της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, στενά συνδεδεμένη με την θεά Δήμητρα και τα Ελευσίνια Μυστήρια. Όταν η Δήμητρα περιπλανιόταν απαρηγόρητη ψάχνοντας την κόρη της Περσεφόνη που είχε αρπάξει ο Πλούτων, έφτασε στην Ελευσίνα. Εκεί την φιλοξένησε η Βαυβώ σύζυγος του Δυσαύλη. Η θεά ήταν τόσο βυθισμένη στην θλίψη της που αρνήθηκε να πιει τον κυκεώνα, το ιερό ρόφημα που της πρόσφεραν. Τότε η Βαυβώ, για να την διασκεδάσει και να την βγάλει από την απελπισία, έκανε κάτι προκλητικό. Σήκωσε τα ρούχα της και της έδειξε τα γεννητικά της όργανα. ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ Γ. Λεκάκη: Το θεμα αυτό στην τέχνη και την λαογραφία λέγεται ανασυρμός και αναφέρεται σε ό,τι ανασύρεται για να επιδειχθούν απόκρυφα σημεία. Η Δήμητρα ξέσπασε σε γέλια. Μετά από αυτό δέχτηκε να πιει τον κυκεώνα και συνέχισε την αναζήτησή της. Η Βαυβώ συμβολίζει την γονιμότητα, την χαρά, και την αναγεννητική δύναμη του γυναικείου σώματος. Το γέλιο ως λύτρωση από τον πόνο και το πένθος. Την «ιερή αισχρότητα» το γελοίο και το άσεμνο, που έχει ιερό χαρακτήρα στα μυστήρια. Το γέλιο της Δήμητρας συμβολίζει την επιστροφή της ζωής και της γονιμότητας μετά τον θάνατο / χειμώνα αρπαγής της Περσεφόνης. Σε ορισμένες παραδόσεις η Βαυβώ συγχέεται με την Ιάμβη υπηρέτρια που έκανε την ίδια πράξη στον Ομηρικό Ύμνο στην Δήμητρα. Το όνομά της πιθανότατα συνδέεται με λέξεις που δηλώνουν το γυναικείο αιδοίο ή γενικότερα τα απόκρυφα μέρη. Σε μεταγενέστερη παράδοση εμφανίζεται και ως δαιμονική ή νυχτερινή μορφή σε κείμενα όπως του Μιχ. Ψελλού. Η Βαυβώ ανήκει στον ίδιο κύκλο γυναικείων μορφών που σχετίζονται με την μητρότητα, την γονιμότητα, τον κάτω κόσμο και τον φόβο / λύτρωση, όπως η Λάμια, η Μορμώ, η Γελλώ κ.ά. με την διαφορά ότι η Βαυβώ φέρνει το γέλιο και την αναγέννηση.
Βαυβώ και ο Βαβούτσικος / Βαβάτσικος ή Βαβουτζικάριος: Μορφή στην Ρωμανία (Βυζάντιο) πρόγονος του μπαμπούλα, φόβητρο γέρου που έπαιρνε τα άτακτα τα παιδιά (ΠΗΓΗ: Λεξικο ΣΟΥΔΑΣ και κείμενα Μιχ. Ψελλού). Ετυμολογία: Από την αρχαία Βαυβώ
- > σλαβική baba = γριά, γιαγιά, μάμμη και υποκοριστικά της babučka ή babička = γιαγιούλα.
- Στην ιατρική ρωμανική λαϊκή παράδοση Βαβουτζικάριος = εφιάλτης.
- Στο λεξικον ΣΟΥΔΑΣ = υπερφαγία η οποία φέρνει εφιάλτες.
- ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ Γ. Λεκάκη: Σχετικά παραδοσιακά δαιμονικά και οι Cailleach (στην Γαλικία), Dilukai / dilukái / dilugai (στο Παλάου του Ειρηνικού), Lajja Gauri (λωτοκεφαλη ινδουιστική θεότητα), κ.ά.
Ο μπαμπούλας ή μπάμπουλας, βάβουρας, μπούγαρος, της νεοελληνικής λαϊκής παράδοσης φανταστικός, τρομακτικός δαίμονας, καλικάντζαρος ή γενικά τέρας που χρησιμοποιούν οι μεγάλοι για να κάνουν τα παιδιά να υπακούσουν με φράσεις:
- «Κάτσε ήσυχα, έρχεται ο μπαμπούλας να σε πάρει!»
- «Φάε όλο το φαΐ σου, αλλιώς θα έρθει ο μπαμπούλας!».
Ο μπαμπούλας παίρνει διάφορες τρομακτικές μορφές που πλάθει η φαντασία. Συνήθως βγαίνει την νύχτα και «παίρνει» τα άτακτα παιδιά. Η ετυμολογία μπαμπούλας προέρχεται από:
- την Βαυβώ,
- ηχομιμητική λέξη από ήχο «μπου!» που βγάζουμε για να τρομάξουμε κάποιον ή
- από την μεσαιωνική ελληνική μπούλα = γυναίκα καλυμμένη με πέπλο ή από λέξεις που σχετίζονται με βόμβο ή
- το σκαθάρι μπάμπουρας ή
- τον Βαβούτσικο, γέρο-φόβητρο.
Ο Κκουλλάς, ο μπαμπούλας στην λαϊκή παράδοση της Κύπρου, κουκουλοφόρος άνδρας ως παραμορφωμένος ζει σε σπηλιές και βάζει τα άτακτα παιδιά μέσα στο σάκκο του για να τα πάρει μακριά από το σπίτι τους.
Η Υπνική παράλυσις (sleep paralysis)
Η Μυθολογία της Μόρας δέσποζε μέχρι η Ιατρική Τέχνη να δώσει τέλος με την επιστημονική νευρολογική ερμηνεία της ως Υπνικής παράλυσης. Η υπνική παράλυσις είναι πιο συχνή σε ύπτια θέση, σε στρες, έλλειψη ύπνου ή ύπνου σε ακανόνιστα ωράρια ή σε ναρκοληψία χωρίς να σημαίνει συχνά ψυχική ασθένεια. Στον ύπνο REM, τα όνειρα συνοδεύονται από φυσιολογική μυϊκή ατονία. Η μυϊκή ατονία προστατεύει από τις κινήσεις του σώματος στον ύπνο με αυτοτραυματισμούς ή τραυματισμούς άλλων. Στην υπνική παράλυση ξυπνά ο εγκέφαλος με επαναφορά αισθήσεων συνείδηση του χώρου ενώ οι μυς δεν υπακούνε με αποτέλεσμα ακινησία και αδυναμία ομιλίας για δευτερόλεπτα έως λίγα λεπτά με αίσθημα βάρους ή πίεσης στο στήθος από μειωμένη λειτουργία των μυών της αναπνοής. Αυτονόητο είναι ότι στην υπνική άπνοια προκαλείται έντονος φόβος και πανικός με υπναγωγικές / υπνοπομπικές ψευδαισθήσεις με σκιές, μορφές, ήχους, αίσθηση παρουσίας και παραισθήσεις ανάμειξης ονείρου και πραγματικότητας.
Επιστημονικές ιατρικές εργασίες και συνοπτικά επιστημονικά συμπεράσματα από μελέτες
Η υπνική παράλυση είναι παραϋπνία REM (ICSD-3). Οφείλεται σε καθυστερημένη αποκατάσταση του μυϊκού τόνου κατά την μετάβαση από REM σε εγρήγορση. Ο επιπολασμός ποικίλλει σημαντικά ανάλογα με τον πληθυσμό (γενικός ~7 – 8% σε παλαιότερες μελέτες, έως ~30% σε νεότερες μετα-αναλύσεις). Ισχυρές συσχετίσεις με: στρες, άγχος, PTSD, κακή ποιότητα ύπνου, ακανόνιστα ωράρια, ναρκοληψία.
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 11.10.2026.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
Υπνική Παράλυση (Sleep Paralysis) συστηματικές ανασκοπήσεις, μετα-αναλύσεις και πρόσφατες επιστημονικές εργασίες πηγές/περιλήψεις PubMed, PMC, Sleep Medicine Reviews κ.ά.
- 2011 Lifetime prevalence rates of sleep paralysis: A systematic review Sleep Medicine Reviews Κλασσική μελέτη: 7,6% γενικός πληθυσμός, 28,3% φοιτητές, 31,9% ψυχιατρικοί ασθενείς.
- 2016 A clinician’s guide to recurrent isolated sleep paralysis Neuropsychiatric Disease and Treatment. Πρακτικός οδηγός για κλινικούς (διάγνωση, διαφορική διάγνωση, θεραπείες). PMC
- 2018 A systematic review of variables associated with sleep paralysis Sleep Medicine Reviews 42 μελέτες. Συσχετίσεις με στρες/τραύμα, άγχος, PTSD, κακή ποιότητα ύπνου, γενετικούς παράγοντες, χρήση ουσιών. Ιδιαίτερα υψηλή συχνότητα σε PTSD. PMC
- 2023 Isolated sleep paralysis: Clinical features, perception of aetiology, prevention and disruption strategies in a large international sample. Μεγάλη διεθνής μελέτη (6.811 συμμετέχοντες) για χαρακτηριστικά, αντιλήψεις αιτιολογίας και στρατηγικές πρόληψης/διακοπής επεισοδίων.
- 2024 Prevalence and Clinical Characteristics of Sleeping Paralysis: A Systematic Review and Meta-Analysis Cureus 76 μελέτες, 167.133 συμμετέχοντες. Παγκόσμια επιπολασμός ~30%. Υψηλότερος σε ψυχιατρικούς ασθενείς (35%) και φοιτητές (34%). PubMed
- 2025 Sleep Paralysis, Pathogenesis, Clinical Manifestations, and Treatment Strategies Journal of Integrative Neuroscience2023 StatPearls (NCBI) – Sleep Paralysis Ενημερωμένη κλινική ανασκόπηση (αιτιολογία, επιδημιολογία, παθοφυσιολογία),
- 2025 Nightmares or a crippling reality? A review on sleep paralysis Journal of Family Medicine and Primary Care – Πρόσφατη ανασκόπηση με έμφαση στον ρόλο του οικογενειακού γιατρού.
Μορα, Μορος, Μορφεας, Μορμω Βαυβω Μπαμπουλας Anasyrma Baubo Η Μόρα, Μορφευς, Βαβω
