Του Γιώργου Λεκάκη
Δεδομένου ότι τα έως τώρα σωζόμενα πρώτα γραπτά αρχεία της αρχαίας ελληνικής γλώσσης από τα μυκηναϊκά ανάκτορα (περίπου 1450 – 1200 π.Χ.) δεν περιέχουν νόμους, συμβόλαια ή δικαστικές αποφάσεις, ορισμένοι μελετητές τα θεωρούν ακατάλληλα για νομική ιστορική μελέτη. Λάθος! Αυτό το μεγάλο σύνολο διοικητικών εγγράφων αποκαλύπτει πολλά για την λειτουργία του καθεστώτος γης και την αλληλεπίδραση των σχέσεων ιδιοκτησίας με την κεντρική πολιτική εξουσία των ανακτόρων.
Ένα νέο επιστημονικό άρθρο(*) που μόλις δημοσιεύθηκε προσφέρει μια σχετική ανάλυση στην τότε ελληνική γλώσσα και τα διοικητικά αρχεία, που σχετίζονται με την γη από την Πύλο Μεσσηνίας της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, εστιάζοντας ιδιαίτερα σε μια οικογένεια κειμενικών τύπων, που κατασκευάζονται με το πρόθεμα pa-ro (> παροχή, κλπ.), που αντιπροσωπεύει μια παράγωγη σχέση ιδιοκτησίας. Εστιάζοντας στο πώς τα αρχεία αναπαριστούν το καθεστώς γης μέσω της χρήσης αυτού του τύπου και ποιες ασυνέπειες στην χρήση του μπορεί να μας λεν, αυτό το άρθρο διερευνά πώς μπορούμε να αναλύσουμε τέτοια κειμενα για την κατανόηση του ταξικού συστήματος σε αυτές τις έγγραφες αρχαίες ελληνικές πηγές.
Ενώ οι πινακίδες δεν αποτελούν επίσημα «νομικές» ή κανονιστικές πηγές, μια μελέτη των στρατηγικών μοτίβων στην δομή των κειμένων, καθώς και οι ασυνέπειες και οι περιορισμοί τους, δείχνουν ότι κανονιστικές και νομικές σχέσεις πράγματι αναπαρίστανται στα αρχεία, αλλά φαίνεται να είναι πιο περίπλοκες από ό,τι είναι καταγεγραμμένο.
Η τεχνική γλώσσα που χρησιμοποιούσαν οι Μυκηναίοι Έλληνες δεν κατασκευάζει ένα τέλεια εφαρμοσμένο σύστημα, κάτι που έχει συνέπειες στην κατανόησή μας για την εξουσία αυτής της περιοδου, ίσως υποδεικνύοντας ότι η περίπλοκη σφαίρα των σχέσεων γης, λειτουργούσε, εν μέρει, πέρα από το ανακτορικό ταξικό σύστημα.
Το άρθρο αυτό προτείνει μια μέθοδο για μια πιο κριτική προσέγγιση της κανονιστικότητας στα μυκηναϊκά ελληνικά αρχεία εγγράφων γενικότερα. Υπάρχουν νομικές έννοιες, οι οποίες συχνά έχουν παραβλεφτεί από τους ιστορικούς του Δικαίου.
Στην Πινακίδα PY Ep 704, στον στίχο 5 – 6 σε Γραμμική Β γραφη, η οποία ευρέθη στο δωμάτιο 7 (7.4355 –97, 5305) στο Ανάκτορο της Πύλου Μεσσηνίας καταγράφεται μια διαμάχη, σχετικώς με μια μεγάλη έκταση γης, λίγο πριν από την καταστροφή του ανακτόρου της Πύλου, δηλ. περίπου το 1200 π.Χ.:
Από την δεύτερη φωτο φαίνεται ότι το γράμμα q προήλθε από το σχήμα του πέλεκυ.
Η ιέρεια Ερίτα / Ερίθα (i-je-re-ja e-ri-ta[1]) έρχεται σε διαμάχη με τον Δάμο / Δήμο (da-mo). Ως εκπρόσωπος του ιερού της, η Ερίθα υποστηρίζει ότι η γη της, θα πρέπει να απαλλάσσεται από την φορολογία.
Συγκεκριμένα, το κείμενο:
e-ri-ta, i-je-re-ja, e-ke, e-u-ke-to-qe, e-to-ni-jo, e-ke-e, te-o…[2]
Απόδοση:
«Η Ερίθα, η ιέρεια, έχει και ισχυρίζεται ότι κατέχει ένα ετώνιο(**) για τον θεό· ο δήμος, όμως, υποστηρίζει ότι κατέχει ένα ονάτο(**) από τις κοινόχρηστες γαίες».
- (**) το ετώνιο ίσως είναι προνομιακό καθεστώς κατοχής γης, και ίσως με χρονικό περιορισμό έτους, πιθανότατα απαλλαγμένο από τις συνήθεις υποχρεώσεις ή επιβαρύνσεις, ενώ το ονάτιο δηλώνει μια μορφή παραχώρησης ή μίσθωσης γης, πιθανώς με φορολογικές υποχρεώσεις.
Στην ίδια πινακίδα αναφέρεται επίσης η, η ka-ra-wi-po-ro = «κλειδοφόρος[3]» / κλειδούχος[4] ka-pa-ti-ja = Καρπαθία η οποία επίσης διαφωνεί με τον Δήμο, ως προς το νομικό καθεστώς της περιουσίας της.
o-pe-to-re-u , qe-ja-me-no , e-ke , ke-ke-me-na , ko-to-na , to-so , pe-mo[ ]G̣ṚẠ 2 T 5
.2 u-wa-mi-ja , te-o-jo , do-e-ra , o-na-to , e-ke-qe , i-je-re-ja , ḳẹ-ra , to-so pe-mo GRA T 1 V 3
.3 e-ri-ta , i-je-re-ja , o-na-to , e-ke , ke-ke-me-na , ko-to-na , , pa-ro , da-mo , to-so , pe-mo GRA T 4
.4 ki-ri-te-wi-ja , o-na-to , e-ko-si , ke-ke-me-na , ko-to-na⸤ ⸥pa-ro , da-mo , ṭọ-so , pe-mo GRA 1 T 9
.5 e-ri-ta , i-je-re-ja , e-ke , e-u-ke-to-qe , e-to-ni-jo , e-ke-e , te-o ,̣ da-mo-de-mi , pa-si , ko-to-na-o ,
.6 ke-ke-me-na-o , o-na-to , e-ke-e , to-so pe-mo GRA 3 T 9̣
.7 ka-pa-ti-ja , ka-ra-wi-po-ro , e-ke , ke-ke-me-no , o-pe-ro-sa , du-wo-u-pi , wo-ze-e , o-u-wo-ze , ⟦ ⟧
.8 to-ṣọ[ pe-mo GRA ]4
Επομένως η πινακίδα PY Ep 704 (παραπάνω φωτ.) είναι ιδιαιτέρως σημαντική για την μελέτη της θέσεως των γυναικών και της γαιοκτησίας, στην ελληνική κοινωνία της μυκηναϊκής εποχής (Υστεροελλαδική ΙΙΙ Β2 περίοδος – περίπου 1200 – 1190 π.Χ. – LH III B2).
- Τελος, στην πινακίδα PY Eb 297 υπάρχει επίσης καταγραφή της ίδιας υπόθεσης, αλλά η γυναίκα αναφέρεται ανώνυμα απλώς ως ιέρεια (i-je-re-ja).
Η κοινωνική θέση αυτών των δύο γυναικών τους προσδίδει εντελώς διαφορετικό κύρος, από το πολυάριθμο ανώνυμο γυναικείο προσωπικού του ανακτόρου. Αλλά δεν παύει να καταγράφονται στην ιστορία της Νομικής και της Κοινωνιολογίας, ως δυο γυναίκες που τόλμησαν να τα βάλουν δικαστικώς και νομικώς με τον Δήμο / Κοινότητά τους, δηλ. το κράτος!
Οι πινακίδες ευρίσκονται στο Εθνικο Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνων (12579 ⊕ 23341).
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Λεξικο παραδοσεων”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 7.2.2025.
- ΔΕΙΤΕ τις σχετικές εκπομπές του Γ. Λεκάκη:
- “Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ”, με την καθηγητρια Μ. Τζάνη, ΕΔΩ.
- “ΑΓΑΠΗ, ΑΡΕΤΗ, ΚΑΛΟ, ΚΑΚΟ και ΔΙΚΑΙΟ στους αρχαίους Έλληνες”, με την καθηγητρια Μ. Τζάνη, ΕΔΩ.
- “Η έννοια της Δικαιοσύνης, από τα Ορφικά μέχρι σήμερα”, με την Ά. Μαρκοπούλου, ΕΔΩ.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- (*) Νικίας Κ. «Order, Language, and Property: Textual Formulae and Legal Relations in the Mycenaean Greek Land Records», εκδ. Springer, Vol. 38, sel 877 – 900 (2025), 7.2.2025.
- Liber.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Στις πινακίδες γραμμικής Β γραφής απαντάται και ως e-ri-ta-qi-jo.
Ίσως εξ αυτής να ονομάσθηκαν οι διαπληκτισμοί, οι ραδιουργίες και οι σκευωρίες (αἱ) ἐριθεῖαι! Η ἐριθεία, ρήμα εριθεύομαι = εγωιστική φιλοδοξία, δοξομανία, χωρίς ηθικό φραγμό, και στην αρχαιότητα η εργασία με μισθό και η επιδίωξη πολιτικού αξιώματος δημόσιας θέσης, η σπουδαρχία.
Ασφαλώς πρόγονος τύπος του σημερινού γυναικείου ονόματος Εριέτα / Εριέττα, κλπ. Επίσης:
- ἐριθακίς, ἡ εργάτρια, δουλεύτρα, υπηρέτρια, θεραπαινίδα.
- έριθος > ερίθακος < είναι το ωδικό πτηνό κοκκινολαίμης. Πτηνὸν λάλον διδασκόμενον νὰ ψελλίζῃ λέξεις ὡς ὁ ψιττακός, «ὄρνεον μονῆρες καὶ μονότροπον». Παροιμ., οὐ τρέφει μία λόχμη δύο ἐριθάκους, «ἔστι δὲ ὄρνεον ὑπὸ μέν τινων καλούμενον ἐριθεύς, ὑπὸ δὲ ἑτέρων ἐρίθυλος, ὑπὸ τῶν πλειόνων ἐρίθακος». Ο Adams νομίζει ὅτι ὁ ἐρίθακος εἶναι ἡ πυραλλίς, ο πετρίτης. – ΠΗΓΗ: Λεξ. ΣΟΥΔΑΣ, Ἀριστοτέλ. (π. τὰ Ζ. Ἱστ. 9. 49Β, 4), Σχόλ. εἰς Ἀριστοφ. Σφ. 922 (927).
- ἐριθάκη, (ἡ): ἡ τροφὴ τῶν μελισσῶν, ἣν πλὴν τοῦ μέλιτος παρασκευάζουσι πρὸς ἰδίαν χρῆσιν· εἶναι δὲ στερεωτέρα τοῦ μέλιτος καὶ οὐχὶ ὅσον αὐτὸ ῥευστή· δὲν πρέπει δὲ νὰ συγχέηται πρὸς τὴν κηρήθραν, ἥτις ὠνομάζετο παρὰ τοῖς ἀρχαίοις μελίκηρον – ἡ ἐριθάκη καλεῖται προσέτι κήρινθος καὶ σανδαράχη – ΠΗΓΗ: Ἀριστ. π. τὰ Ζ. Ἱστ. 5.22,9. Ἡσύχ.
- Ἐριθασεύς, επίθετο του θεού Απόλλωνος στην Αττική.
[2] opetoreu, qejameno, eke, kekemena, kotona, toso, pemo[ ]G̣ṚẠ 2 T 5
2 uwamija, teojo, doera, onato, ekeqe, ijereja, ḳẹra, toso pemo GRA T 1 V 3
3 erita, ijereja, onato, eke, kekemena, kotona, paro, damo, toso, pemo GRA T 4
4 kiritewija, onato, ekosi, kekemena, kotona [ ] paro, damo, ṭọso, pemo GRA 1 T 9
5 erita, ijereja, eke, euketoqe, etonijo, ekee, teo,̣ damodemi, pasi, kotonao,
6 kekemenao, onato, ekee, toso pemo GRA 3 T 9̣
7 kapatija, karawiporo, eke, kekemeno, operosa, duwoupi, wozee, ouwoze, [ ]
8 toṣọ [pemo GRA]4
[3] Κληϊδοφόρος – ρήμα κλειδοφορέω < karawi = κλειδι + poro = φερω < πορος, εμποριο, κλπ.).
[4] κλειδοῦχος, αττ. κλῃδοῦχος ὁ ἔχων τὰς κλεῖς, ἑπομένως ἔχων τὴν φροντίδα ἢ φυλάσσων τόπον τινά, Ἔρωτα… τὸν τᾶς Ἀφροδίτας φιλτάτων θαλάμων κλῃδοῦχον, ἱέρεια Ἰούς, Ἥρας. Η Παλλάς ὡς προστάτις θεᾶ. Η Μοῖρα. Ο Αἰακός ὡς κριτοῦ τῶν νεκρῶν “κλειδοῦχοι νεκύων πύλαι”. Οι ἀριθμοί 4 καὶ 10, οἵτινες παρὰ τοῖς Πυθαγορείοις ἐπιστεύοντο ὡς αἱ κλεῖδες τῆς τάξεως τοῦ Παντός, “καλοῦσι τοὺς ἀριθμοὺς τούτους κλαδούχους, ὡς εἰ οἱ λοιποὶ ἀριθμοὶ διεκλαδίζοντο ἐξ αὐτῶν ὡς ἐκ στελέχους, ἀναμφιβόλως ἐκ πλάνης προελθούσης ἐκ τοῦ Δωρ. τύπου κλᾳδοῦχος. – ΠΗΓΗ: Εὐρ. Ἱππ. 541. Αἰσχύλ. Ἱκέτ. 291. Εὐρ. Ι.Τ. 132. Ἑλλ. Ἐπιγράμμ. 822.7. Ἀριστοφ. Θεσμ. 1142. Πλούτ. 2.591Β. Ἀνθ. Π. παράρτ. 236 και 7,391. Ιαμβλ. Θεολ. Ἀριθμ. σελ. 22,60. Ἰω. Λυδ. ἐν Ἐκλ. 15. Ετυμ. Μ. 253.50.
Κλειδούχος η Περσεφόνη, η οποία κρατά τα κλειδιά, η Κόρη του Ταρτάρου και ο φύλακας Άνουβις. – ΠΗΓΗ: P IV 1403 και P IV 1466.
Linear B Tablet Palace of Pylos priestess Eritha community sanctuary, tax Karpathia, keybearer social status named women Greek greece National Archaeological M. Athens αρχαιες Ελληνιδες ιερειες, πριν 3.200 χρονια χρονια πριν δικαστηριο κρατος Λεκακης
