Πομπηιούπολις: Η μητρόπολις της Παφλαγονίας Πόντου, με δύο αρχαία θέατρα!

Του Γιώργου Λεκάκη

Η Πομπηιούπολις / Πομπηιούπολη (πόλη του Πομπηίου) ήταν μια ρωμαϊκών χρόνων πόλη στην Παφλαγονία, στον 41^ο παράλληλο [41.52051995149281, 34.215450996426775]. Ταυτίστηκε στις αρχές του 19^ου αιώνα με τα ερείπια του Zımbıllı Tepe, κοντά στο Taşköprü, στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας / Πόντου [41.50740896895524, 34.21364855157351] στην έκταση που κατέχει νυν η Τουρκία, 40 χλμ. ΒΑ. της Κασταμονής (νυν παραφρασμένα Kastamonu) και σε μικρή απόσταση, στην κοιλάδα του Αμνία ποταμού (νυν Gök). Σήμερα απέχει 50 χλμ. από την ακτογραμμή της Μαύρης Θάλασσας. Τα όρια της Πομπηιούπολης εκτείνονταν μέχρι τα όρη Küre στα Β., τα όρη Ilgaz στα Ν., τον ποταμό Άλυ (νυν παραφρασμένα Halys) στα Α. και την κοιλάδα Pınarbaşı στα Δ.

Η γραμμή Πομπηιούπολις – Νεοκλαυδιουπολις – Μαγνοπολις – Νεοκαισαρεια – Νικοπολις. Εκατέρωθεν: Αμασια και Σαμψους.

Η Πομπηιούπολις ήταν μία από τις 7 πόλεις που ίδρυσε ο Ρωμαίος στρατηγός Πομπήιος ο Μέγας, κατά μήκος των πεδιάδων των ποταμών Ίριδος, Άλυος και Αμνία το 64 / 63 π.Χ., όταν κατέκτησε το Βασίλειο του Πόντου και ενσωμάτωσε την περιοχή στην νέα ρωμαϊκή διπλή επαρχία Βιθυνίας – Πόντου. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ: Γ. Λεκάκη “Οι αρχαίες πόλεις της Βιθυνίας”. Αργότερα παραχωρήθηκε από τον Μάρκο Αντώνιο στους υποτελείς ηγεμόνες της Παφλαγονίας, ενώ το 6 / 5 π.Χ. ενσωματώθηκε εκ νέου στην Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και ετέθη υπό την δικαιοδοσία του διοικητή της επαρχίας Γαλατίας. Κατά την περίοδο της ακμής της, τον 2ο αιώνα μ.Χ., η πόλη αποτελούσε την πρωτεύουσα της ρωμαϊκής επαρχίας της Παφλαγονίας – ορισμένες επιγραφές σε λίθους και νομίσματα φέρουν τον τίτλο «Μητρόπολις της Παφλαγονίας». – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης «Η αγνωστη Μικρα Ασια». Κατά την διάρκεια της αυτοκρατορικής περιόδου, αρκετές οικογένειες από την Πομπηιούπολη ανήλθαν στην τάξη της αυτοκρατορικής αριστοκρατίας, όπως αυτές των:

Gaius Claudius Severus (ύπατος suffectus το 112 μ.Χ.),
Gnaeus Claudius Severus Arabianus (ύπατος το 146 μ.Χ.),
Gnaeus Claudius Severus (ύπατος το 173 μ.Χ.) και πιθανότατα των:
Tiberius Claudius Subatianus Aquila (έπαρχος της Αιγύπτου το 206–211 μ.Χ.) και
Tiberius Claudius Subatianus Proculus (διοικητής της Νουμιδίας το 208–210 μ.Χ.).

Η Πομπηιούπολη, η οποία αποτελούσε έδρα επισκόπου τουλάχιστον από τις αρχές του 4^ου αιώνα, έλαβε τον τίτλο της αυτοκέφαλης αρχιεπισκοπής επί βασιλείας Ιουστινιανού Α΄. Στο πλαίσιο της εκκλησιαστικής επαρχίας της Παφλαγονίας, η Πομπηιούπολη κατείχε πάντα θέση αμέσως μετά την Γάγγρα και υπερτερούσε των άλλων επισκοπικών εδρών. Από τον 10^ο / 11^ο αιώνα και μέχρι τον 14^ο αιώνα – οπότε η Επισκοπή καταργήθηκε από τους εισβολείς Τούρκους – η Πομπηιούπολη υπήρξε μητροπολιτική έδρα. Μεταξύ των 14 γνωστών κατόχων του τίτλου της χριστιανικής αυτής επισκοπής συγκαταλέγονται οι:

Φιλάδελφος (που συμμετείχε στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο της Νίκαιας),
Σεβήρος Κωνσταντινουπόλεως και
Θεόδωρος Κωνσταντινουπόλεως.

Η επισκοπική έδρα της Πομπηιούπολης στην Παφλαγονία περιλαμβάνεται στον κατάλογο των τιτουλάριων εδρών της Καθολικής Εκκλησίας. Στις αρχές του 13^ου αιώνα, η Πομπηιούπολη περιήλθε στην τουρκική κυριαρχία και μετονομάσθηκε σε Taşköprü (= Πέτρινη Γέφυρα). Ο Βυζαντινός αυτοκράτωρ Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγος πέρασε από τα ερείπια της Πομπηιούπολης το 1391, κατά την διάρκεια των εκστρατειών του Βαγιαζήτ Α΄, και περιέγραψε την ερειπωμένη κατάστασή της μετά την καταστροφή της από τους Τούρκους.

Το 2006 ξεκίνησε ένα διεθνές πρόγραμμα για την σφαιρική έρευνα της Πομπηιούπολης, το οποίο περιελάμβανε εκτεταμένες επιφανειακές έρευνες και ανασκαφές. Από το 2017, το Μουσείο της Κασταμονής διεξάγει ετήσιες ανασκαφές και εργασίες συντήρησης με στόχο την τουριστική αξιοποίηση του αρχαιολογικού χώρου. Αν και το 2005 δεν ήταν ορατά κατάλοιπα στην επιφάνεια του εδάφους, μια συστηματική γεωφυσική έρευνα στον λόφο Zımbıllı Tepe αποκάλυψε το πολεοδομικό σχέδιο μιας μεγάλης πόλης με:

δρόμους,
δημόσια κτηρια
δύο θέατρα, τα οποία ερευνήθηκαν αρχαιολογικά. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκη: “Αρχαία θεατρα στην Μικρά Ασία”, ΕΔΩ. Οι ανασκαφές στο μεγάλο θέατρο έφεραν στο φως τις χαμηλότερες σειρές μαρμάρινων εδωλίων, καθώς και αρχαιες ελληνικές επιγραφές και ενεπίγραφα επιστύλια με διακοσμημένες ζωφόρους που προέρχονταν από την πρόσοψη της σκηνής (scaenae frons). Από την επιγραφή προκύπτει ότι τουλάχιστον η σκηνή κατασκευάστηκε γύρω στο 150 μ.Χ. Το θέατρο αποδομήθηκε κατά την διάρκεια του 5^ου αιώνα.

Τα ελάχιστα κατάλοιπα ενός οκταγωνικού κτηρίου είχαν αρχικά ταυτιστεί με την θολωτή κατασκευή (tholos) μιας ρωμαϊκής αγοράς τροφίμων (macellum), ωστόσο ορισμένοι χριστιανικοί τάφοι που ανασκάφηκαν στην περιοχή το 2016 υποδεικνύουν μεταγενέστερη χρήση του χώρου ως εκκλησίας.
Μια ρωμαϊκή οικία (domus) με διαδοχικές φάσεις χρήσης, η οποία εντοπίζεται στους ΒΑ. πρόποδες του λόφου Zımbıllı, αποκαλύφθηκε για πρώτη φορά το 1984 στο πλαίσιο σωστικής ανασκαφής από το Μουσείο της Κασταμονής και ερευνήθηκε εκ νέου την περίοδο 2006 – 2008 από γερμανική ομάδα. Η μεγαλοπρεπής αυτή κατοικία καταλαμβάνει ολόκληρο το οικοδομικό τετράγωνο εντός ενός δικτύου ορθογώνιων δρόμων, που καθορίζουν την πολεοδομική διάταξη του συγκεκριμένου τμήματος της πόλης. Τα ΒΑ. οικοδομικά τετράγωνα κατασκευάσθηκαν περί τα μέσα του 3^ου αιώνα μ.Χ. και σταδιακως εγκαταλείφθηκαν από τις αρχές του 7^ου αιώνα, αν και καταγράφονται σποραδικά περιστατικά μερικής επανακατοίκησης έως και τον 12^ο αιώνα. Η οικία εκτείνεται σε επιφάνεια 2.550 τ.μ., η κάτοψή της διαρθρώνεται γύρω από μια κεντρική περιστύλια αυλή, ενώ στην βόρεια πλευρά της διαθέτει τιμητική αυλή, που παρέχει άμεση πρόσβαση σε πολυτελείς αίθουσες υποδοχής, διακοσμημένες με επενδύσεις τοίχων τύπου opus sectile και ψηφιδωτά δάπεδα. Τουλάχιστον 4 αίθουσες διέθεταν σύστημα θέρμανσης με υπόκαυστο. Η εκτεταμένη ανασκαφική έρευνα της οικίας, η οποία βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη, συνοδεύεται από ένα συστηματικό πρόγραμμα συντήρησης[1], με στόχο την διατήρηση και την ανάδειξη του μνημείου σε δημόσιο αρχαιολογικό χώρο, με την συμμετοχή τοπικών ειδικών και ενδιαφερόμενων φορέων.

Υποστηρίζεται ότι η Πομπηιούπολη ιδρύθηκε προκειμένου να αναλάβει τον διοικητικό ρόλο του αρχαίου ελληνικού οχυρού της Πιμόλισας, ελληνιστικών χρόνων, που βρισκόταν στο νυν Μπογιαμπάτ και εγκαταλείφθηκε και κατεστράφη μετά τους Μιθριδατικούς Πολέμους. Αν και στα σημεία που έχουν ανασκαφεί μέχρι στιγμής δεν έχουν εντοπιστεί αρχιτεκτονικά κατάλοιπα που να μπορούν να αποδοθούν με βεβαιότητα στην πρώιμη φάση της πόλης, αρκετά νομίσματα της περιόδου αυτής επιβεβαιώνουν ότι η Πομπηιούπολη βρισκόταν στον λόφο Zımbıllı. Η πέτρινη γέφυρα που εκτείνεται πάνω από τον ποταμό Αμνία συνέδεε το αστικό κέντρο της ρωμαϊκής εποχής στον λόφο Zımbıllı με την απέναντι όχθη, όπου βρίσκονταν οι αγροτικές εκτάσεις της πόλεως.

Κατά την πρώιμη βυζαντινή περίοδο, το κέντρο της πόλης μετακινήθηκε σταδιακά στην πλημμυρική πεδιάδα της νότιας όχθης. Η βυζαντινή Πομπηιούπολη καλύπτεται σήμερα από το Taşköprü, όπου διακρίνονται οικοδομικά κατάλοιπα και ευρήματα στα σκάμματα θεμελίωσης (στον υπόγειο χώρο στάθμευσης στην πλατεία Cumhuriyet Meydanı). Τα ανασκαφικά ευρήματα εκτίθενται ή φυλάσσονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Κασταμονής. Ένα μικρό μουσείο δίπλα στο κτηριο της ανασκαφής, το οποίο δημιουργήθηκε το 2014, φιλοξενεί πέτρινα μνημεία της πόλης, όπως επιγραφές, αρχιτεκτονικά μέλη και επιτύμβιες στήλες. Το Δημοτικό Ιστορικό Μουσείο στο Taşköprü, που ιδρύθηκε το 2017, παρουσιάζει ορισμένες υποθετικές ψηφιακές αναπαραστάσεις της χαμένης μορφής της πόλης.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 7.7.2016.

ΤΩΡΑ, αποκαλύφθηκε και ψηφιδωτό δάπεδο (παρακάτω φωτ.) και ένα γλυπτό που απεικονίζει κεφάλι του θεού Έρωτα (παραπάνω φωτ.), του θεού του έρωτας του αρχαιοελληνικού πανθέου, στην βασιλική της αρχαίας πόλης. Ο υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού Τουρκίας, Μ. Ερσόι, εδήλωσε ότι η βασιλική κατασκευάσθηκε κατά το β΄ μισό του 2^ου αιώνα μ.Χ. Το κεφάλι του Έρωτα, το οποίο βρέθηκε σε πλευρικό τμήμα της βασιλικής, χρονολογείται στην ίδια περίοδο. Το δάπεδο, το οποίο φέρει γεωμετρικά μοτίβα, καλύπτει εκτιμώμενη έκταση άνω των 100 τ.μ. στο κεντρικό κλίτος της βασιλικής, πρόσθεσε ο ίδιος. Το δάπεδο αυτό χρονολογείται στον 4^ο αιώνα μ.Χ. και, ως εκ τούτου, ενδέχεται να συνδέεται με τον εκχριστιανισμό της πόλεως και την αυξανόμενη σημασία της ως θρησκευτικού κέντρου. – ΠΗΓΗ: «105-square-meter Roman mosaic, Eros head uncovered at Pompeiopolis in Türkiye», Türkiye Today, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 7.9.2026.

ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:

[1] Με χρηματοδότηση από το Ίδρυμα Meda.

Πομπηιουπολις μητροπολις Παφλαγονιας Ποντου, αρχαια θεατρα Λεκακης Πομπηιουπολη Πομπηουπολις Πομπηουπολη μητροπολη Παφλαγονια Ποντος αρχαιο θεατρο ελληνικο ελληνικα ελληνικη πολη Νεοκλαυδιουπολη Νεοκλαυδιοπολη Νεοκλαυδιοπολις Μαγνοπολη Νεοκαισαρεια Νικοπολη αμασεια Σαμψουντα