Ευχάριστον βεβαίως έκπληξιν θα αισθανθώσιν οι αναγνώσται του «Άστεως», βλέποντες τας ωραίας εικόνας τας οποίας δημοσιεύομεν σήμερον κατά σχεδιογράφημα του παγκοσμίως γνωστού καλλιτέχνου και καθηγητού της ιχνογραφίας των βασιλοπαίδων κ. Gilliéron, ου τας πιστάς απεικονίσεις των αρχαίων μνημείων θαυμάζει νυν σύμπας ο αρχαιολογικός κόσμος.
Αι εικόνες αύται παριστώσι την ζωοφόρον της αρχαίας μητροπόλεως των Αθηνών, ήτοι του περικαλλούς μαρμαρίνου βυζαντινού ναΐσκου Παναγίας [Θεοτόκου] της Γοργοεπηκόου, του παρά την νυν Μητρόπολιν κειμένου, νυν δε κοινώς γνωστού υπό το όνομα του Αγίου Ελευθερίου.
Η ζωοφόρος αύτη εκόσμει το πάλαι αρχαίον ελληνικόν ναόν, πιθανώς του Σεράπιδος και της Ίσιδος [1] και εφέρετο υπό Καρυατίδων (ων δύο διεσώθησαν αποκείμεναι νυν εις απρόσιτον τω κοινώ γωνίαν του Κεντρικού Μουσείου της πόλεώς μας), ανεστηλώθη δε ευλαβώς υπό των χριστιανών ως κόσμημα του βυζαντινού ναΐσκου ότε ούτος ωκοδομήθη, πιθανώς επί Ειρήνης της Αθηναίας (775 – 802 μ.Χ.). Η μόνη μεταβολή ην υπέστη είνε οι τρεις βυζαντινοί σταυροί ους ενεκόλαψαν [sic] επ’ αυτής οι χριστιανοί βαπτίζοντες, ούτως ειπείν, εις χριστιανικόν το μοναδικόν τούτο εθνικόν μνημείον, ου όμοιον ουδέν, ούτε αρχαιότερον ούτε νεώτερον, περιεσώθη μέχρι του νυν.
BPLDC no.: 08_04_000433 Page Title: Church of Panagia Gorgopike Collection: Tupper Scrapbooks Collection Album: Volume 3: Athens. Call no.: 4098B.104 v3 (p. 50) Creator: Tupper, William Vaughn Genre: Scrapbooks; Albumen prints Extent: 1 photographic print mounted on page: albumen ; page 33 x 39 cm. Description: Scrapbook page contains one photograph of the Church of Panagia Gorgopike, with annotated information about the building’s history. Transcription: Attributed to Otho de la Roche A.D. 1204. Notes: Page description supplied by cataloger, derived from captions and/or annotated information. BPL Department: Print Department Rights: No known restrictions. Flickr data on 2011-08-26: Camera: Sinar AG Sinarback 54 FW, Sinar m License: CC BY 2.0 User: Boston Public Library Boston Public Library.
Μέχρι τούδε παρ’ όλας τας επαινετάς προσπαθείας από των αρχών κυρίως του αιώνος τούτου πλήθους αρχαιολόγων εκ των δοκιμωτάτων, αι πολυάριθμοι παραστάσεις της ζωοφόρου ταύτης διετέλουν άνευ εξηγήσεως και αίνιγμα αληθές. Αλλ’ ως γνωστόν προ τινων μηνών ηυτύχησε να ερμηνεύση αυτάς κατά τρόπον ανεπίδεκτον οιαδήποτε αντιρρήσεως ο ημέτερος αρχαιολόγος κ. Ι. Σβορώνος, διευθυντής του Εθνικού Νομισματικού Μουσείου, διά μακρών ομιλήσας περί αυτής εν δημοσία συνεδριάσει της ενταύθα Γερμανικής Αρχαιολογικής Σχολής.
Η ομιλία αύτη του κ. Σβορώνου εδημοσιεύθη νυν προ πέντε μόλις ημερών γερμανιστί, υπό τον τίτλον «Der Athenische Volkskalender», εν τω α΄ τεύχει του β΄ τόμου του υπό την διεύθυνσιν αυτού εκδιδομένου «Διεθνούς περιοδικού της Νομισματικής Αρχαιολογίας», εξ ου παραλαμβάνομεν τας τε εικόνας και τας ολίγας περί της ζωοφόρου σημειώσεις ας παρέχομεν σήμερον. Το μνημείον ουδέν άλλο παριστά ή αυτό το ημερολόγιον, δηλαδή καιροσκόπιον των αρχαίων Αθηναίων εις σειράν εικόνων ευφυέστατα προσωποποιουσών όλους τους σπουδαιοτέρους και χαρακτηριστικωτέρους καιρούς του ενιαυσίου βίου. Απετελείτο δε το μνημείον κατ’ αρχάς εξ ενός παμμεγίστου μονολίθου μαρμάρου της Πεντέλης. Δυστυχώς πριν ή αναστηλωθή εις τον χριστιανικόν ναόν εθραύσθη εις το μέσον ένθα εφθάρη και απωλέσθη τεμάχιον ίσον προς το 1/12ον του όλου, ήτοι περιέχον τας παραστάσεις δύο εκ των δώδεκα μηνών του αττικού έτους. Αλλά και το τεμάχιον τούτο ηδυνήθη ο κ. Σβορώνος να αναπαραστήση μετά μαθηματικής ακριβείας ως να επρόκειτο περί ψηφίσματος επιγραφής γεγραμμένης στοιχηδόν διά γνωστών τυπικών φράσεων. Το τεμάχιον τούτο είνε το εν τω μέσω εικονιζόμενον υπό το στοιχείον Β. Τα δε δύο μεγάλα τεμάχια Α και Γ είνε α μέχρι του νυν διασωθέντα, εντετειχισμένα όμως πρωθυστέρως επί της προσόψεως του Αγιου Ελευρίου [sic]. Επί εκάστης των μορφών σημειούμεν διά κεφαλαίων γραμμάτων την εξήγησιν του κ. Σβορώνου. Παριστώσι δε αι μορφαί τας πέντε κυρίας ώρας του έτους (Μετόπωρον, Χειμώνα, Έαρ, Θέρος και Οπώραν), τους δώδεκα αττικούς μήνας ενδεδυμένους αναλόγως της θερμοκρασίας αυτών, τα δώδεκα σημεία του ζωδιακού τα αναλογούντα εις τους μήνας, τας τέσσαρας γεωργικάς ώρας και πλείστας άλλας ώρας και καιρούς του οικογενειακού, πολιτικού και θρησκευτικού βίου των αρχαίων Αθηναίων κατά την εξής τάξιν.
- Α΄. ΜΗΝ. ΠΥΑΝΕΡΓΙΩΝ (2-31 Οκτωβρίου) 1.Ο Πυανεψιών (μην). 2.Το Μετόπωρον (καιρός ενός μηνός). 3.Ο Τρύγητος (καιρός). 4.Η Φέρουσα (ώρα). 5.Ο Σκορπίος (ζώδιον Πυανοψιώνος).
- Β΄. ΜΗΝ. ΜΑΙΜΑΚΤΗΡΙΩΝ (1-29 Νοεμβρίου) 6.Ο Χειμών (εξάμηνος και τρίμηνος καιρός). 7.Ο Μαιμακτηριών (μην). 8.Ο Άροτος (καιρός). 9.Ο Σπόρος (καιρός). 10.Ο Τοξότης (ζώδιον Μαιμακτηριώνος).
- Γ΄. ΜΗΝ. ΠΟΣΕΙΔΕΩΝ (30 Νοεμβρ.–29 Δεκεμβρίου) 11.Ο Ποσειδεών (μην.). 12.Η Γυμναστική (ώρα). 13.Οι Αγώνες (καιροί). 14.Ο Αιγόκερως (ζώδιον Ποσειδεώνος).
- Δ΄. ΜΗΝ. ΓΑΜΗΛΙΩΝ (9 Ιανουαρ.-7 Φεβρουαρίου) 15.Ο Γαμηλιών (μην). 16.Ο Γάμος ή Νύμφιος (καιρός). 17.Η Ακμή της Κύπριδος (ώρα). 18.Ο Υδροχόος (ζώδιον Γαμηλιώνος)
- Ε΄. ΜΗΝ. ΑΝΘΕΣΤΗΡΙΩΝ (8 Φεβρουαρ.-8 Μαρτίου) 19.Το Έαρ (καιρός τρίμηνος). 20.Ο Ανθεστηριών (μην). 21.Η Μουσική (ώρα). 22.Ο Παν (ως νομού καιρός). 23.Η Όρχησις (ώρα). 24.Οι Ιχθύς (ζώδιον Ανθεστηριώνος).
- Στ΄. ΜΗΝ. ΕΛΑΦΗΒΟΛΙΩΝ (9 Μαρτίου-7 Απριλίου) 25.Ο Ελαφηβολιών (μην). 26.Ο Σπονδή (ώρα). 27.Η Τραγωδός (καιρός). 28.Ο Κριός (ζώδιον Ελαφηβολιώνος).
- Ζ΄. ΜΗΝ. ΜΟΥΝΙΧΙΩΝ (8 Απριλίου-9 Μαΐου) 29.Ο Μουνιχιών (μην). 30.Η Άρτεμις (ως κυνηγεσίας ώρα). 31.Ο Ταύρος (ζώδιον Μουνιχιώνος).
- Η΄ ΜΗΝ. ΘΑΡΓΗΛΙΩΝ (7 Μαΐου-5 Ιουνίου) 32.Ο Θεριτό (εξάμηνος και τρίμηνος καιρός). 33.Ο Θαργηιών (μην). 34.Οι Διόσκουροι (ζώδιον Θαργηλιώνος και ως καιροί πλόων).
- Θ΄ ΜΗΝ. ΣΚΙΡΟΦΟΡΙΩΝ (6 Ιουνίου-4 Ιουλίου) 35.Ο Σκιροφοριών (μην). 36.Ο Βουφόνος (καιρός καύσωνος). 37.Ο Καρκίνος (ζώδιον Σκιροφοριώνος).
- Ι΄ ΜΗΝ. ΕΚΑΤΟΜΒΑΙΩΝ (5 Ιουλίου-3 Αυγούστου) 38.Ο Εκατομβαιών (μην). 39.Η Τελετή (ώρα). 40.Ο Ιερός καρός των Παναθηναίων (πλοίον της πομπής των Παναθηναίων). 41. Ο Κύων Σείριος (καιρός ετησίων ανέμων). 42.Ο Λέων (ζώδιον Εκατομβαιώνος).
- ΙΑ΄ ΜΗΝ. ΜΕΤΑΓΕΙΤΝΙΩΝ (4 Αυγούστου-2 Σεπτεμβρίου) 43.Η Οπώρα (δίμηνος ώρα). 44.Ο Μεταγειτνιών (μην). 45.Ηρακλής (μήλων καιρός). 46.Η Παρθένος (ζώδιον Μεταγειτνιώνος).
- ΙΒ΄. ΜΗΝ. ΒΟΗΔΡΟΜΙΩΝ (3 Σεπτεμβρίου-1 Οκτωβρίου) 47.Ο Βοηδρομιών (μην). 48.Το Ιππάσιον (καιρός). 49.Αι Χηλαί (ζώδιον Βοηδρομιώνος).
Λεπτομερείας περί εκάστης των μορφών ευρίσκει τις εις την εξηκοντασέλιδον μελέτην του Γ. Σβορώνου την, ως είπομεν, δημοσιευθείσαν εν τω υπ’ αυτού διευθυνομένω «Διεθνεί περιοδικώ της Νομισματικής Αρχαιολογίας», όπερ από διετίας ήδη εκδίδει τη συνεργασία των κρατίστων νομισματολόγων και αρχαιολόγων της Ευρώπης, ων έκαστος γράφει εις την ιδία αυτού γλώσσα, ήτοι ελληνιστί, γαλλιστί, γερμανιστί, αγγλιστί ή ιταλιστί. Επί τη ευκαιρία ταύτη εθνικόν έργον θεωρεί ότι εκπληροί το «Άστυ» συνιστών ενθέρμως εις τους εκλεκτούς αυτού αναγνώστας το αληθώς την Ελλάδα τιμών περιοδικόν τούτο σύγγραμμα, ου όμοιον ουδ’ εν τη αλλοδαπή υπάρχει. Ίνα εννοήση τις την αξίαν αυτού, αρκεί να είπομεν, ότι η υποδοχή, ης έτυχε παρά τω επιστημονικώ κόσμω, είνε αληθώς θριαμβευτική και πρωτοφανής εις τα χρονικά ομοίων δημοσιευμάτων. Ευθύς από του πρώτου έτους της δημοσιεύσεως αυτού εκάλυψε σχεδόν πάντα τα εις 8.000 δραχμών ανελθόντα έξοδα αυτού, αριθμεί δε ήδη διπλασίους σχεδόν συνδρομητάς – ων μεταξύ πάντα τα γερμανικά Πανεπιστήμια και αι βιβλιοθήκαι – εκείνων του από ημίσεος ήδη αιώνος δημοσιευμένου περιοδικού της Αρχαιολογικής ημών Εταιρίας, όπερ ως [ουδένα] ήμισυ των εξόδων αυτού καλύπτον ουδ’ επί μίαν ημέραν θα έζη αν δεν υπήρχεν ο Πακτωλός του ταμείου της Αρχαιολογικής Εταιρείας. Το διεθνές τούτο περιοδικό, ου εκδότης το κατάστημα Μπαρτ και Χίρστ, εκτυπούται καλλιτεχνικώτατα υπό των λογίων αδελφών Σακελλαρίου, συνοδεύεται δ’ υπό μεγάλων θυαμασίων φωτοτυπικών και λιθογραφικών πινάκων, και τιμά ούτω, ως [είπε κατ’ αυτάς] υψηλόν πρόσωπον διακρινόμενον διά τας καλλιτεχνικάς αυτού γνώσεις, ουχί μόνον την επιστήμην, αλλά και την τυπογραφίαν της Ελλάδος, ήτις ουδέποτε παρήγαγε τελειότερον έργον. Προτρέπομεν άρα πάντας τους συμπατριώτας ημών τους ενδιαφερομένους ουχί μόνον να ζώσιν, αλλά και να βελτιώνται καθ’ εκάστην παρ’ ημίν τοιαύτα επιστημονικά έργα, να έλθωσιν εις υποστήριξιν του περιοδικού τούτου, τοσαύτην εργασίαν και αυταπάρνησιν και θυσίαν απαιτούντος εκ μέρους των συντακτών και δοτών αυτού, οίτινες βεβαίως υλικά κέρδη δεν αναμένουσιν εξ αυτού, αλλ’ εμπνέονται εκ μόνου του προς την επιστήμην και πατρίδα έρωτος. Άλλως τε αντί ετησίας συνδρομής 20 μόνον φράγκων αποκτά τις θαυμάσιον βιβλίον εκ 500 σελίδων 20 φωτοτυπικών πινάκων και πλήθους άλλων εικόνων, περιέχον δε διατριβάς και μελέτας γραφομένας ουχί μόνον χάριν των ειδικών, αλλά και προς τον σκοπόν διαδόσεως καλλιτεχνικών και επιστημονικών γνώσεων εν τω Έθνει ημών. Οι τοσάκις παραπονούμενοι πλούσιοι ημών, ότι δεν ευρίσκουσι σοβαρά δημοσιεύματα παρ’ ημίν, ίνα υποστηρίξωσιν αυτά, οι καθηγηταί του Πανεπιστημίου και των γυμνασίων, τα επιστημονικά ιδρύματα – ων ήδη το Πανεπιστήμιον ευθύς εξ αρχής ενεγράφη διά τριάκοντα αντίτυπα, άτινα μετά κέρδους μεγάλου ανταλλάσσει προς ξένα περιοδικά – οι επιθυμούντες να διδαχθώσι συλλογείς αρχαίων νομισμάτων και εν γένει πας λόγιος καθήκον έχουσι, φρονούμεν, να έλθωσιν εις επικουρίαν ηθικήν και υλικήν των εκδοτών του περιοδικού τούτου, όπερ άλλως τε είνε και το μόνον καθ’ άπασαν την Ευρώπην αποκλειστικώς εις την αρχαιότητα περιοριζόμενον.
ΠΗΓΗ: Το Άστυ, 18.4.1899. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 18.4.1999.
ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ Γ. Λεκάκη:
[1] Η εκκλησία είναι γνωστή στους Αθηναίους ως “Μικρή Μητρόπολη” (12,20 x 7,60 μ.). Εκτίσθη από τον Μητροπολίτη Αθηνών Μιχαήλ Χωνιάτη στις αρχές του 13ου αι. Ο περιηγητής και αρχαιοδίφης Κυριάκος Αγκωνίτης, κατά την διάρκεια του ταξειδιού του στην Αθήνα, το 1436, γράφει για μια αρχαία επιγραφή, η οποία ευρισκετο στην αρχαία Αγορά των Αθηνών και η οποία σήμερα είναι εντοιχισμένη στην Μικρή Μητρόπολη. (Η Αθήνα τότε ήταν κτήση της Οικογένειας Ατσαγιόλι της Φλωρεντίας, η οποία εβασίλεψε στο Δουκάτο των Αθηνών 1385 – 1458). Η εκκλησία είναι κτισμένη επί αρχαίου ναού της θεάς-μαίας Ειλειθυΐας Λυτηρίας(*) και Ελευθούσας και εκ παραφθοράς Ελευθερούσας, που ελευθερώνει τις έγκυες > άγιος Ελευθέριος. Ο αρχιτεκτονικός ρυθμός είναι ο ημισύνθετος σταυροειδής εγγεγραμμένος με τρούλλο ή βυζαντινού ρυθμού της μετά Ιουστινιανού εποχής. Έχει τετράγωνη κάτοψη και τρούλλο επί τύμπανου κομψού και μάλλον υψηλού. – ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”.
(*) λυτηριάς / λύτειρα – ΠΗΓΗ: Ὀρφ. 13.8.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Browne Ed. “Early Christian and Byzantine architecture”, εκδ. A. and C. Black, 1912
- Kiilerich B. “Making Sense of the Spolia in the Little Metropolis in Athens”, Arte Medievale. n.s. IV (2): 95–114, 2005.
- Νερούτσος Τ. “Χριστιανικαί Αθήναι”, Αθήναι, 1889.
αρχαια ζωοφορος αρχαιος ελληνικος ναος αρχαιο ημερολογιο καιροσκοπιο δωδεκα 12 ζωδια, Καρυατιδες εντοιχισμενη ιερος ναος ΙΝ Αγιου Ελευθεριου, Μητροπολη Αθηνων
