Πολύτιμες πληροφορίες για τους Έλληνες του 16ου αιώνα και τον ελληνισμό στην Ευρώπη! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Ο Μαρτίνος Κρούσιος / Martin Crusius‎‎ ή Kraus (Walkersbrunn[1] του Gräfenberg στην Άνω Φραγκονία 1526 – Τύμπιγκεν[2]) ήταν Γερμανός κλασσικός φιλόλογος, ιστορικός, ελληνιστής και ουμανιστής, από πατέρα διαμαρτυρόμενο ιερέα. Μορφώθηκε στο Ουλμ και στο Στρασβούργο. Το 1554 διορίσθηκε διευθυντής στην Λατινική Σχολή του Μέμινγκεν. Το 1559 στο Τύμπιγκεν ανέλαβε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Ελληνικής και Λατινικής. Εδίδαξε Σοφοκλή, Όμηρο, Θουκυδίδη, Αριστοτέλη, Γαληνό και απέκτησε τόσο μεγάλη φήμη, που προς τιμήν του κτίστηκε νέα αίθουσα διδασκαλίας μεγάλης χωρητικότητας. Στην θέση αυτή παρέμεινε μέχρι τον θάνατό του (14.2.1607). Τις διαλέξεις του έρχονταν πολλοί ξένοι, και ιδίως Έλληνες στο Τύμπιγκεν για να τις ακούσουν! Επίσης πολλοί Έλληνες διανοούμενοι ήλθαν στο Τύμπιγκεν για να τον επισκεφτούν και να ανταλλάξουν απόψεις! Κι αυτό για όσους λένε πως ο ελληνισμός ήταν ανύπαρκτος μετά την Άλωση, τον 16^ο αι. μ.Χ.!

Διατηρούσε για πολλά χρόνια αλληλογραφία και 25χρονη φιλία στα ελληνικά με τον λόγιο, φιλόλογο, αντιγραφέα χειρογράφων και διευθυντή της Μεγάλης του Γένους Πατριαρχικής Σχολής, Θεοδόσιο Ζυγομαλά[3] (Ναύπλιο Αργολιδας 1544 – 1607) αξιωματούχο του Οικουμενικού Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Με πρόταση του Κρουσιου, ο Θεοδόσιος μετέφρασε αρκετά αρχαία ελληνικά κείμενα στην καθομιλουμένη ελληνική γλώσσα, εισάγοντας έτσι και την ομιλούμενη ελληνική στην Ευρώπη. Ο Κρούσιος θεωρείται ο πρώτος εκπρόσωπος του Φιλελληνισμού[4]. Από το 1573 και μετά, αυτός και ο Γ. Ανδρέα[5], διατήρησαν αλληλογραφία για αρκετά χρόνια με τον ορθόδοξο πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, Ιερεμία Β΄ Τρανό[6]. Θεωρείται ως μία από τις πρώτες οικουμενικές επαφές μεταξύ λουθηριανών και ορθόδοξων χριστιανών.

Αυτός, λοιπόν ο Γερμανός λόγιος καταγράφει, στο πολύτιμο έργο του «Τουρκογραικικα»[7], μια επιστολή από τον συνάδελφό του, ουμανιστή Κρ. φον Σάλενμπεργκ[8], ο οποίος είχε σπουδάσει στην Ιταλία για πολλά χρόνια. Ο Κρούσιος, πρόθυμος για κάθε πληροφορία που αφορούσε τους Έλληνες της εποχής του – και περιγράφοντας με υπερηφάνεια τον εαυτό του ως «φιλέλληνα» – αναζήτησε Έλληνες (όπως ο Θεοδόσιος Ζυγομαλάς και ο υιός του, Ιωάννης) και Γερμανο-Αυστριακούς (όπως ο Κρ. φον Σάλενμπεργκ[8] και ο Στ. Γκέρλαχ[9]) για πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με την ελληνική ιστορία του 16ου αιώνα και τον ελληνικό λαό.

Ο φον Σάλενμπεργκ, λοιπόν, με την επιστολή[10] [«la parte principal de los ciudadanos mesineses era griega» / «το μεγαλύτερο/κύριο μέρος των πολιτών της Μεσσήνης ήταν ελληνικό»[11]] τον ενημερώνει για τα υπολείμματα του Ελληνισμού της Μεγάλης Ελλάδος / Κάτω / Νότιας Ιταλίας και της Σικελίας, ο οποίος, παρ’ όλο που παρήκμασε ραγδαία, μετά την κατάκτηση της περιοχής από τους Νορμανδούς Γερμανούς, παρέμεινε ισχυρός:

«…σε όλην την Σικελία, στο νησί της Μάλτας και στην Καλαβρία (σ.σ.: μέρη που ο ίδιος είχε επισκεφτεί), κατοικούν πάρα πολλοί Έλληνες. Συγκεκριμένα, το μεγαλύτερο μέρος των πολιτών της Μεσσήνης, αποτελείται από Έλληνες. Μάλιστα ζει και ένας διακεκριμένος ιατρός, ο οποίος γνωρίζει πολύ καλά τόσο τα ελληνικά, όσο και τα λατινικά. Διαθέτουν πολύ όμορφες εκκλησίες, αρχαίας κατασκευής, τόσο στην ύπαιθρο όσο και στις πόλεις, σε ολόκληρην την Σικελία. Στην Καλαβρία ή Μεγάλη Ελλάδα, κοντά στον Υδρούντα [σ.σ.: νυν παραφρασμένα Οτράντο], ζει ένας λαός που ονομάζεται Σαλεντίνοι, οι οποίοι είναι Έλληνες στην θρησκεία, την ενδυμασία, τα έθιμα και την γλώσσα, επειδή η περιοχή αυτή ανήκε προηγουμένως στους αυτοκράτορες της Κωνσταντινουπόλεως. Δεν μπόρεσαν οι Νορμανδοί να τους εκδιωξουν όλους. Επομένως, τώρα κατέχουν πολλές πόλεις και κάστρα, μεταξύ των οποίων και την Καλλίπολη [σ.σ.: νυν παραφρασμένα Γκαλίπολι) στην θάλασσα, ένα μέρος πολύ ισχυρά οχυρωμένο, τόσο από την φύση, όσο και από την ανθρώπινη κατασκευή, και αφιερωμένο στο εμπόριο».

Αυτό έχει ιδιαίτερη αξία, διότι η μαρτυρία προέρχεται από σύγχρονο ταξειδιώτη / λόγιο του 16ου αιώνα και όχι από μεταγενέστερη ιστορική πηγή ή ανακατασκευή!

Από τα έγγραφα-επιστολές του Γκέρλαχ μαθαίνουμε για:

• Επιστολή / πατριαρχικό γράμμα του Ιερεμία Β΄ προς τον St. Gerlach,
• βεβαίωση του Πατριάρχη Αλεξανδρείας Σιλβέστρου για την υποδοχή του Gerlach,
• έγγραφο του Κυρίλλου, Μητροπολίτη Νικαίας, που επιβεβαιώνει συνάντησή του με τον Gerlach στην Κωνσταντινούπολη,
• έρευνα για Έλληνες ιατρούς της Χίου και το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως (ο Gerlach το παρέδωσε στον Crusius το 1581)

Τέλος, στην χειρόγραφη συλλογή του Martin Crusius (Ms. Mb 37), στην Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη / Universitätsbibliothek του Tübingen, η οποία συντάχθηκε περίπου το 1578 – 1606) περιέχει, μεταξύ άλλων, και άλλα ενδιαφέροντα για τον ελληνισμό, όπως:

• ff. 83r–84v: Σημειώσεις του Crusius για Έλληνες που τον επισκέφθηκαν από το 1557 έως το 1593.
• f. 84r: αλφαβητικός κατάλογος αυτών των Ελλήνων.
• ff. 165–184: αναλυτικοί κατάλογοι επιστολών και βιβλίων που έλαβε ο Crusius.
• ff. 177–180: κατάλογος περίπου 50 επιστολών που έλαβε από Έλληνες.

ΠΗΓΗ: Χρυσολωράς. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 6.8.2024.

ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ ΚΡΟΥΣΙΟΥ

• «Commentariolum in primam Demosthenis Olynthiacam Sturmianum eiusdem scholia in eandem, & Epitome ex Diodoro Siculo de statu illorum temporum in Graecia; his addita est conversio Ioan. Sturmii Commentariolum in primam Demosthenis Olynthiacam Sturmianum – σχόλια στον πρώτο Ολυνθιακό του Δημοσθένη, και μια Επιτομή από τον Διόδωρο Σικελιώτη για την κατάσταση εκείνης της εποχής στην Ελλάδα· σε αυτά προστίθεται η μετάφραση του σχόλιου του Ι. Στουρμ στον πρώτο Ολυνθιακό Στουρμιανό του Δημοσθένη», εκδ. Fabricius / Φαμπρίκιος, Straßburg / Στρασβούργο, 1554.
• D[octoris] Solomoni Schweigkero Sultzensi, qui Constantinopoli in Aula Legati Imp. Rom. aliquot annos Ecclesiasta fuit: & in Aegypto, Palaestina, Syria, peregrinatus est: Gratulatio, scripta a Martino Crusio. Cum Descriptione illius peregrinationis & Graecorum Patriarcharum, aliorúḿq; Christianorum commendationibus, scriptisq Wyriot» – Ο δρ. Σολομών Σβάιγκκερ Σούλτσενσι, ο οποίος ήταν εκκλησιαστικός αντιπρόσωπος στην Αίθουσα του Λεγάτου της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας για αρκετά χρόνια στην Κωνσταντινούπολη και ταξείδεψε σε Αίγυπτο, Παλαιστίνη και Συρία: Έπαινοι, γραμμένο από τον Μ. Κρούσιο. Με περιγραφή αυτού του ταξειδιού και των Ελλήνων Πατριαρχών, μεταξύ άλλων. Χριστιανικοί έπαινοι, γραμμένοι από τον Wyriot, Straßburg / Στρασβούργο, 1582.
• Ad Jacobum Schopperum Biberacunsun doctoris honoribus ornatum Gratulatio – έπαινοι στον J. Schopper, μέλος του Biberacun, παρασημοφορημένο με τιμές γιατρού», εκδ. G. Gruppenbach, Τυμπιγκεν / Tübingen 1582.
• Turcograeciae[12] Libri Octo. Quibus Graecorum Status Sub Imperio Turcico, in Politia & Ecclesia, Oeconomia & Scholis, iam inde ab amissa Constantinopoli, ad haec usq[ue] tempora, luculenter describitur Tvrcograeciae Libri octo. – Τουρκογραικικά βιβλία 8, στα οποία περιγράφεται με σαφήνεια η κατάσταση των Ελλήνων υπό την Τουρκική Αυτοκρατορία, στα βιβλία Πολιτική & Εκκλησία, Οικονομία & Σχολεία, από την εποχή της απώλειας της Κωνσταντινούπολης, μέχρι σήμερα», εκδ. Seb. Henricpetrus, Βασιλεία Ελβετίας / Basel 1584.
• Civitas Coelestis, seu catecheticae Conciones Item, trium summorum anniversariorum Festorum Conciones aliquot denique Orationes & Epistolae a Martino Crusio – Η Ουράνια Πόλη, ή Κατηχητικά Κηρύγματα(*), Επίσης Κηρύγματα για τις Τρεις Μεγάλες Επετείους των Εορτών, και μερικοί Λόγοι και Επιστολές από τον Μ. Κρούσιο, εκδ. Gruppenbach, Tübingen 1588.
• Annales Suevici sive Chronica Rerum Gestarum Antiquissimae Et Inclytae Suevicae Gentis. 2. Ab Anno Christi DCCCI. usque ad MCCXII. annum deducta – «Σουηβικά Χρονικά των πράξεων του αρχαιότερου και διασημότερου σουηβικού έθνους. Από το 801 μ.Χ. έως το Έτος 1212 μΧ», 1595.
• Oratio de Regina Rome. Augusta Irena, vel Maria Graeca – Λόγος για την Βασίλισσα της Ρώμης Αυγούστα Ειρήνη ή Μαρία Γκρέκα / την Ελληνίδα, εκδ. Gruppenbach, Tübingen, 1597.
• Oratio de illustriss. principe Eberhardo Barbato, primo Wirtembergensi duce – Ομιλία για τον ένδοξο πρίγκηπα Εμπ. Βαρβάτο, πρώτο δούκα της Βυρτεμβέργης, εκδ. Gruppenbach, Tübingen 1597.

• Μετέγραψε περισσότερα από 6.500 κηρύγματα(*) στα ελληνικά κατά την διάρκεια των εκκλησιαστικών λειτουργιών. Αυτές οι ελληνικές περιλήψεις σώζονται σε 20 χειρόγραφους τόμους στην Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Τύμπιγκεν. Δημοσίευσε 615 από αυτά τα αντίγραφα το 1602 με τον τίτλο «Corona anni». Το έργο δημοσιεύτηκε το 1602 από τον Γερμανό εκδότη Samuel Selfisch.
• Ελληνική Γραμματική με Λατινικό Αντίστοιχο Μέρος / Grammaticae Graecae, cum Latina congruentis Pars, Βασιλεία, 1608.
• Ομηρου Βατραχομυομαχία / Homeri Batrachomyomachia à Demetrio Zeno Zacynthio in vulgarem linguam Graecam rhythmicè conversa: Cum B. Martini Crusii» Latina versione & Annotationibus, Kohl, Altdorf 1707. [Ο Κρούσιος δεν μπόρεσε να βρει τυπογράφο ή εκδότη όσο ζούσε για τα ομηρικά σχόλιά του, που ξεκίνησε το 1595 και ολοκληρώθηκαν στις 4.3.1598. Ανέρχονταν σε περίπου 1660 τυπωμένες σελίδες! Αφορούσαν στην «Ιλιάδα», και την «Οδύσσεια» του Ομήρου, με ομηρικούς ύμνους και σύντομα εξάμετρα ποιήματα (μια συλλογή επιγραμμάτων) που αποδίδονταν στον Όμηρο, καθώς και την «Βατραχομυομαχία»].

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Ελληνικη Βιβλιογραφια». Γ. Λεκάκης “Κωνσταντινουπολη και Αγια Πετρούπολη”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.4.2003.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Βακαλόπουλος Απ. Ε. «Το Ελληνικό Έθνος 1453 – 1669», σελ. 308.
• Calis R. «Ανακατασκευάζοντας τον οθωμανικό ελληνικό κόσμο. Πρώιμη νεότερη εθνογραφία στον οίκο του Μ. Κρούσιου», στο Renaissance Quarterly, τ. 72, 2019. Του ιδίου «Διαπολιτισμική Επαφή στην Τύμπιγκεν του 16ου αιώνα. Ο Μ. Κρούσιος (1526 – 1607) και ο Έλληνας επισκέπτης του», στο Δελτίο του Γερμανικού Ιστορικού Ινστιτούτου Ουάσινγκτον, τ. 69 (2021 / 2022). Του ιδίου «Η ανακάλυψη της οθωμανικής Ελλάδας. Γνώση, συνάντηση και πίστη στον μεσογειακό κόσμο του Μ. Κρούσιου», εκδ. Harvard University Press, Cambridge, Μασαχουσέτη, 2025.
• Καμπούρογλου Δ. «Ιστορία των Αθηναίων», εν Αθήναις, εκ του τυπογραφείου Α. Παπαγεωργίου.
• Crusius M. «Turcograecia», σελ. 538.
• Λεκάκης Γ. «Συγχρονης Ελλαδος περιήγησις».
• Ludwig K. R. W. «Η Ελλάδα στην Γερμανία – Παρουσιάσεις Ελληνικών Σπουδών σε γερμανόφωνες χώρες από τον 16ο και τον 17ο αιώνα.», εκδ. Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1998.
• Pauli C. Herrn C. v. S. dt. «Poetereien, doctoral thesis», Βιέννη, 1943.
• Rohlfs G. “Scavi linguistici nella Magna Grecia”.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Το σπίτι του σώζεται για ιστορικούς και τουριστικούς λόγους.

[2] Στην οδό Pfleghof 4 υπάρχει αναμνηστική πλάκα του.

[3] Σώζεται μια μακροσκελής επιστολή του με ημερομηνία 7.4.1581 προς τον Κρούσιο – Cod.hist.fol.601 – ΔΕΙΤΕ την ΕΔΩ.

[4] Το έργο «Deutsche Biographie» τον χαρακτηρίζει μάλιστα πρωτοπόρο του φιλελληνισμού στην Ευρώπη.

[5] Ο Jacobus Andreae / Jakob Andreä / Jakob Schmiedlein, Vulcanus, Schmiedjakob, Faber Fabricius (Waiblingen, 1528 – Tübingen 7.1.1590) ήταν Λουθηρανός θεολόγος. Τιμάται στις 7 Ιανουαρίου στο Προτεσταντικό Ευαγγελικό Ημερολόγιο των Αγίων.

[6] Ο Ιερεμίας Β΄ (Αγχίαλος Ανατολικής Θράκης Μαύρης Θάλασσας 1536 – Κωνσταντινούπολη 1595), ήταν τρις Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως (5.5.1572 – 23.11.1579, Αύγουστος 1580 – 22.2.1584 και Απρίλιος 1587 – Σεπτέμβριος 1595). Ήταν ο πρώτος που ίδρυσε εκδοτικό οίκο στην Κωνσταντινούπολη!

Ξεκίνησε ως μοναχός στην ΙΜ Αγίου Ιωάννη Προδρόμου στην Σωζόπολη, επίσκοπος Λάρισας Θεσσαλίας (1564 – 1572), ένθερμος πολέμιος της σιμωνίας, αντιτάχθηκε σθεναρά στην υιοθέτηση του Γρηγοριανού Ημερολογίου στις ορθόδοξες χώρες. Κατά την διάρκεια ενός ταξειδιού στην Μόσχα, ανύψωσε την μητροπολιτική έδρα εκεί στο Πατριαρχείο Μόσχας και Πασών των Ρως και διόρισε προσωπικώς τον Μητροπολίτη Ιώβ ως Πατριάρχη (26.1.1589). Ως δώρο από τον Ιερεμία, το Πατριαρχείο έλαβε τα Ελληνικά Ευαγγέλια της Μόσχας (GIM Sin. gr. 511, 11^ος αι.). – ΔΙΑΒΑΣΤΕ: Γ. Λεκάκης “Κωνσταντινουπολη και Αγια Πετρούπολη”.

[7] Τίτλος για τον οποίο αργότερα θα ζητούσε συγγνώμη για τον τίτλο που είχε επιλέξει, μετά από κριτική που δέχθηκε από σύγχρονους Έλληνες, κυρίως από τον Μαργούνιο· και αργότερα θα συνέτασσε και ένα ακόμη έργο με τίτλο… «Γερμανογραικικα»!

[8] Ο προτεστάντης Christoph von Schallenberg του Biberstein (1561 – 1597) ήταν Αυστριακός ευγενής, λόγιος και ανθρωπιστής ποιητής, από τον αυστριακο οίκο των Schallenberg. Εσπούδασε στην Τυβίγγη, την Πάντοβα, την Μπολόνια και την Σιένα. Έγινε αντιβασιλέας της Κάτω Αυστρίας το 1594 και το 1595 έγινε διοικητής του στόλου του Δούναβη. Έγραψε ποιήματα στα λατινικά και τα γερμανικά και σατυρική ποίηση, από την οποία έχει διασωθεί ένα χειρόγραφο (επιμ. H. Hurch, 1910, ανατύπωση 1973). Το έργο του συνδυάζει νεολατινική ποίηση με στοιχεία από το παραδοσιακό λαϊκό τραγούδι. Μετέφρασε και ιταλικά τραγούδια στα γερμανικά. – ΠΗΓΗ: Συλλογή επιστολών των Schallenberg OÖLA HA Schlüsselberg, 60. Και Bartolota.

[9] Ο Stephan Gerlach (1546 – 1612) ήταν Γερμανός λουθηρανός θεολόγος, καθηγητής και μαθητής του M. Crusius. Απεσταλμένος ιεροκήρυκας της Τυβίγγης στην πρεσβεία στην Κωνσταντινούπολη το 1573 για τον Ντ. φον Ούνγκναντ και μεσολαβητής για τους καθηγητές του Τύμπιγκεν, Ιάκ. Αντρέα και Μ. Κρούσιους στην προσπάθειά τους να συνάψουν σχέσεις με την Ελληνική Εκκλησία. Μέσω των επιστολών του, Crusius μάθαινε από πρώτο χέρι για την ελληνική γλώσσα, τους Έλληνες κληρικούς, τα χειρόγραφα, τις βιβλιοθήκες και την κατάσταση της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Ο ίδιος ο Crusius αντέγραψε στα τετράδιά του επιστολές του Gerlach, αλλά τα πρωτότυπα δεν σώθηκαν. Μία τέτοια επιστολή, λ.χ. στο Mh 466 της Πανεπ. Βιβλιοθήκης Tübingen. Ο Gerlach δεν ήταν απλώς ένας παρατηρητής. Συναντούσε συστηματικώς Έλληνες κληρικούς και λογίους, έπαιρνε χειρόγραφα, κατέγραφε πληροφορίες και έστελνε το υλικό στον Crusius. Το 1591-1592, 1594-1595, 1597-1598, και 1605-1606 χρημάτισε πρύτανης, του Πανεπιστημίου του Τύμπιγκεν και το 1604-1605 αντιπρύτανης.

[10] Κάποιοι αναφέρουν ότι εγράφη το 1570 / 1580 και άλλοι το 1546. Εάν η δεύτερη ημερομηνία είναι η σωστή, τότε αποστολέας δεν είναι ο Christoph von Schallenberg του Biberstein, αλλά κάποιος άλλος Schallenberg.

[11] Συμπέρασμα που ταιριάζει και με του Rohlfs, ότι η περιοχή Μεσσήνη – Νάξος – Ταυρομένιο / Ταορμίνα ήταν ένα από τα τελευταία ισχυρά κέντρα της ελληνόφωνης παρουσίας στην Σικελία.

[12] Turco-Graecia / Turcograecia και Germano-Graecia.

ελληνες 16ος αιωνας μχ ελληνισμος ευρωπης Ευρωπη Λεκακης