Η απαγόρευση παρουσίας και συμμετοχής των γυναικών στους Ολυμπιακούς, τις οδήγησε στην εναλλακτική της εκ του μακρόθεν παρακολούθησής τους, από την Ζαλήπετρα[1]!
- ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: Άλλωστε οι γυναίκες είχαν τους δικούς τους αγώνες στην Ολυμπία, τα Ηραία, που γίνονταν αμέσως μετά τα Ολύμπια.[2]
Η Ζαλήπετρα ή Ζάλη[3] Πέτρα ευρίσκεται στους πρόποδες του Τυπαίου όρους στην επαρχία Ολυμπίας και στον Δήμο Κρέστενας – Ανδρίτσαινας, κοντά στο χωριό Μακρίσια Ηλείας, σε ύψος 70 μ., εγγύς του ποταμού Αλφειού και μόλις σε απόσταση 700 μ. μακριά από το Αρχαίο Στάδιο και τον Ιππόδρομο της Ολυμπίας στον 37ο παράλληλο [37.632412965720874, 21.630457540618234]!
- «Κατὰ δὲ τὴν ἐς Ὀλυμπίαν ὁδόν, πρὶν ἢ διαβῆναι τὸν Ἀλφειόν, ἔστιν ὄρος ἐκ Σκιλλοῦντος ἐρχομένῳ πέτραις ὑψηλαῖς ἀπότομον: ὀνομάζεται δὲ Τυπαῖον τὸ ὄρος. κατὰ τούτου τὰς γυναῖκας Ἠλείοις ἐστὶν ὠθεῖν νόμος, ἢν φωραθῶσιν ἐς τὸν ἀγῶνα ἐλθοῦσαι τὸν Ὀλυμπικὸν ἢ καὶ ὅλως ἐν ταῖς ἀπειρημέναις σφίσιν ἡμέραις διαβᾶσαι τὸν Ἀλφειόν. οὐ μὴν οὐδὲ ἁλῶναι λέγουσιν οὐδεμίαν, ὅτι μὴ Καλλιπάτειραν μόνην: εἰσὶ δὲ οἳ τὴν αὐτὴν ταύτην Φερενίκην καὶ οὐ Καλλιπάτειραν καλοῦσιν. αὕτη προαποθανόντος αὐτῇ τοῦ ἀνδρός, ἐξεικάσασα αὑτὴν τὰ πάντα ἀνδρὶ γυμναστῇ, ἤγαγεν ἐς Ὀλυμπίαν τὸν υἱὸν μαχούμενον: νικῶντος δὲ τοῦ Πεισιρόδου, τὸ ἔρυμα ἐν ᾧ τοὺς γυμναστὰς ἔχουσιν ἀπειλημμένους, τοῦτο ὑπερπηδῶσα ἡ Καλλιπάτειρα ἐγυμνώθη. φωραθείσης δὲ ὅτι εἴη γυνή, ταύτην ἀφιᾶσιν ἀζήμιον καὶ τῷ πατρὶ καὶ ἀδελφοῖς αὐτῆς καὶ τῷ παιδὶ αἰδῶ νέμοντες – ὑπῆρχον δὴ ἅπασιν αὐτοῖς Ὀλυμπικαὶ νῖκαι – ἐποίησαν δὲ νόμον ἐς τὸ ἔπειτα ἐπὶ τοῖς γυμνασταῖς γυμνοὺς σφᾶς ἐς τὸν ἀγῶνα ἐσέρχεσθαι» – ΠΗΓΗ: Παυσανίας «Ηλειακά» Α΄.
- Απόδοση Γ. Λεκάκη: «Στον δρόμο προς την Ολυμπία, πριν κανείς περάσει τον Αλφειό ποταμό, υπάρχει, για όποιον έρχεται από την Σκιλλούντα, ένα βουνό απόκρημνο με ψηλούς βράχους. Το βουνό αυτό ονομάζεται Τυπαίον. Από εκεί οι Ηλείοι είχαν νόμο να γκρεμίζουν τις γυναίκες, αν συλλαμβάνονταν να έχουν έρθει στους Ολυμπίους αγωνες ή ακόμη και αν είχαν απλώς περάσει τον Αλφειό κατά τις ημέρες που τους απαγορευόταν να το κάνουν. Ωστόσο, λένε πως καμμία γυναίκα δεν πιάστηκε ποτέ να έχει παραβεί τον νόμο, εκτός από την Καλλιπάτειρα. Υπάρχουν όμως και κάποιοι που την αποκαλούν Φερενίκη [= αυτή που φέρει την νίκη]και όχι Καλλιπάτειρα. Εκείνη, αφού είχε πεθάνει ενωρίτερα ο άνδρας της, μεταμφιέστηκε ολοκληρωτικά σε άνδρα γυμναστή και συνόδευσε τον γιο της στην Ολυμπία, όπου θα αγωνιζόταν. Όταν ο γιος της, ο Πεισίροδος, ενίκησε, η Καλλιπάτειρα, πηδώντας επάνω από το περίφραγμα μέσα στο οποίο κρατούσαν περιορισμένους τους γυμναστές, αποκαλύφθηκε, καθώς ξεσκεπάστηκε η μεταμφίεσή της. Όταν διαπιστώθηκε ότι ήταν γυναίκα, την άφησαν ατιμώρητη, από σεβασμό προς τον πατέρα της, τους αδελφούς της και τον γιο της, αφού όλοι τους είχαν κερδίσει ολυμπιακές νίκες. Από τότε όμως θέσπισαν νόμο που όριζε ότι οι γυμναστές έπρεπε να εισέρχονται γυμνοί στον αγωνιστικό χώρο, ώστε να μην μπορεί κανείς να κρύψει την ταυτότητά του».
- ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης «Ολυμπιακοι Αγωνες».
Άλλη μια εξαιρετική τοποθεσία της Ηλείας. Με τεράστιους συμβολισμούς και ιστορία, που παραμένει στην αφάνεια, δεν αξιοποιείται και δεν προβάλλεται…
Για την Ζαλήπετρα έγραψαν:
- «Η ΖΑΛΗΠΕΤΡΑ στους πρόποδες του Τυπαίου, λίγο ψηλότερα και ανατολικά της ξακουστής, για το πλούσιο κελαρυστό και δροσερό νερό, Σλιάβας βρύσης, στέκεται όρθιος ένας ογκόλιθος, που από μακριά δείχνει την μορφή γυναίκας και που η λαϊκή φαντασία θέλει να είναι μια γυναίκα, που απολιθώθηκε αγναντεύοντας τους Ολυμπιακούς Αγώνες, που γίνονταν μόλις 700 μ. μακρύτερα, απέναντι στον Αλφειό» – ΠΗΓΗ: Γυμνάσιο Κρεστένων.
- «…. με σεργιάνιζε στον κάμπο του Αλφειού για να μου δείχνει την Ζάλη Πέτρα, το ύψωμα όπου οι μανάδες μαζεύονταν για να βλέπουν τα παιδιά τους στους αγώνες» – ΠΗΓΗ: Βρ. Καραλής.
- «μου ανέφερε ότι η γιαγιά μας στις αφηγήσεις της αναφερόταν στη Ζάλη Πέτρα [την λένε και Ζαληπέτρα], μια μεγάλη πέτρα την οποία, έλεγε, ζαλώνονταν οι γυναίκες για να ανεβαίνουν επάνω της, ώστε να μπορούν να βλέπουν τα παιδιά τους στους Ολυμπιακούς Αγώνες. Βρίσκεται στους πρόποδες του Τυπαίου όρους, το οποίο αποτελούσε το σύνορο, που εμπόδιζε τις γυναίκες να επισκέπτονται τους αγώνες της Ολυμπίας. Νόμος των Ηλείων προέβλεπε να κατακρημνίζονται από το όρος αυτό όσες γυναίκες επιχειρούσαν να περάσουν τον Αλφειό» – ΠΗΓΗ: Β. Μπαχούρου (από όπου και η τρίτη φωτογραφία)
- «Πιο κάτω, ακριβώς απέναντι από τις εκβολές του Κλαδέου, σε υψόμετρο 65 μ. ο τραχύς, εντελώς απομονωμένος βράχος Ζαλί Πέτρα. Από την βάση του εξακολουθεί να υψώνεται πάνω από 10 μ. απότομα στον αέρα. Αυτός ο εντυπωσιακός βράχος δεν έχει εντοπιστεί σε μεγάλο βαθμό από την επιστήμη λήφθηκε ως Τυπαίο, ήδη από το 1953, από τον Αγ. Τσέλαλη. Απέχει λίγο περισσότερο από 1 χλμ. από το ολυμπιακό ιερό που φαίνεται καθαρά. Ακριβώς αυτή η εγγύτητα με το ιερό μιλά έντονα για το γεγονός ότι η Ζάλη Πέτρα είναι το αρχαίο Τυπαίο, γιατί ένας τέτοιος τόπος εκτέλεσης πρέπει να φαίνεται καθαρά. Λογική είναι και η γειτνίαση με τον Αλφειό, γιατί ήταν ήδη απαγορευμένο στις γυναίκες να περάσουν τον Αλφειό τις σχετικές ημέρες. Η κατάσταση ανταποκρίνεται εξ ολοκλήρου με την αφήγηση του Παυσανία, ο οποίος βλέπει το Τυπαίο αφού πέρασε την Σκιλλουντία και λίγο πριν διασχίσει τον Αλφειό» – ΠΗΓΗ: εκδ. reimer-mann, από όπου και οι δύο πρώτες φωτογραφίες.
…άλλοι αναφέρουν ότι ήταν τόπος εκτέλεσης (δια της κατακρημνίσεως) για όσες γυναίκες παρέβαιναν την απαγόρευση της συμμετοχής… (μόνον η Καλλιπάτειρα δεν τιμωρήθηκε με πτώση από το Τυπαίον όρος, γιατί ήταν κόρη, αδελφή και μάνα ολυμπιονικών!
ΠΗΓΗ: Ηλεία – Πύργος – Ήλιδα – Ολυμπία, Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.7.2026.
Και σήμερα…
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Γ. Λεκάκη:
[1] Σήμερα λέγεται και Αρνοκατάραχο.
[2] Τα Ηραία τελούνταν προς τιμή της θεάς Ήρας, επίσης κάθε 4 χρόνια στην Ολυμπία, τον μήνα Παρθένιο. Προϋπήρχαν των ανδρικών Ολυμπίων. Τους αγώνες ίδρυσε η Ιπποδάμεια, για να γιορτάσουν τους γάμους της με τον Πέλοπα, και να τιμήσει την θεά Ήρα. Συμμετείχαν μόνον παρθένες της Ήλιδος. Αποκορύφωμα ο αγώνας δρόμου μήκους 160 μ. Οι αθλήτριες φορούσαν έναν κοντό χιτώνα μέχρι το γόνατο, που άφηνε εκτεθειμένο το δεξί στήθος. Το έπαθλο ήταν επίσης ένα στεφάνι από κλαδί ελιάς και μέρος από το κρέας της αγελάδας που θυσιαζόταν στην θεά. Οι νικήτριες είχαν το προνόμιο να αφιερώσουν στην θεά δική τους γλυπτή εικόνα στο Ηραίον. Την διοργάνωση αναλάμβαναν 16 ιερές γυναίκες (γερόντισσες) από επιφανείς οικογένειες της Ήλιδας που ήταν και οι κριτές. – ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης «Ολυμπιακοι Αγωνες». Ν. Καλτσάς “Ολυμπία”, Υπουργειο Πολιτισμου, 2005.
[3] ζάλη, ἡ = ἡ ἐξέγερσις τῆς θαλάσσης, τρικυμία, συστροφὴ ἀνέμων μεγάλη, ὑπὸ πνεύματος, διὰ θυελλῶν ἀνέμων, πυρπνοος, περὶ τῆς πυρίνης βροχῆς τῆς ἐκ τῆς Αἴτνης. – μτφ., ζάλαι, τρικυμίαι, θλίψεις < ρ. ζέω (= βραζω) > ζάλος, ζαλάω, ζαλόεις > ζαλάδα, πνευματική ταλαιπωρία, βύθισμα, λήθαργος («θανάτου ζάλη», Ερωτόκρ.) – ΠΗΓΗ: Αἰσχύλ. Ἀγ. 656, και Πρ. 371. Σοφ. Αἴ. 351. Πίνδ. Ο.12.16. Πλάτ. Πολ. 496C και Τιμ. 43C. Πλούτ. 2.993Ε. Ἡσύχ. Curt. no. 567. Εξ ου και ο ζάλος (στην Κρήτη), το ένθεο πήδημα του χορού και κάθε πηδος (> Ζάλογγο, πεντοζάλι, κλπ.).
Ζαληπετρα βραχος αρχαιες ελληνιδες γυναικες παρακολουθηση αρχαιοι Ολυμπιακοι Αγωνες αρχαιοτητα μονοπατι πεζοπορια πεζοπορικη διαδρομη μονοπατις πεζοποριες πεζοπορικες διαδρομες ηλεια ηλειας ζαλη, εξέγερσις θαλασσα τρικυμια, συστροφη ανεμος μεγαλη, πνευμα θυελλα ανεμοι πυρπνοος, πυρινη βροχη αιτνα ζαλαι, τρικυμιαι, θλιψη ζεω βραζω ζαλος, ζαλοω, ζαλοεις ζαλαδα, πνευματικη ταλαιπωρια, βυθισμα, ληθαργος θανατος Ερωτοκριτος αισχυλος Σοφοκλης Πινδαρος Πλάτων Πλουταρχος ησυχιος ζαλος Κρητη ενθεο πηδημα χορος πηδος Ζαλογγο, πεντοζαλι πεντοζαλης γυναικα Ολυμπια απαγορευση παρουσια συμμετοχη γυναικων ζαλη Πετρα Τυπαιο ορος επαρχια Ολυμπιας Δημος Κρεστενας – Ανδριτσαινας, Κρεστενα Ανδριτσαινα χωριο Μακρισια, Μακρυσια ποταμος Αλφειος αρχαιο Σταδιο ιπποδρομος 37ος παραλληλος ολυμπια οδος Σκιλλους πετρες Τυπαιον ηλειοι νομος, αγωνας ολυμπικος διαβαση Καλλιπατειρα Φερενικη ανδρας, γυμναστης μαχουμενος νικη Πεισιροδος ερυμα γυμναστες απειλημμενος, γυμνη γυνη αζημιος πατριδα αδελφος παιδι αιδως ολυμπικη νικη γυμνος Παυσανιας Ηλειακα Λεκακης Σκιλλουντας, βουνο αποκρημνο γκρεμισμα απαγορευμενες ημερες παραβαση μεταμφιεση αγωνισμα περιφραγμα αποκαλυψη ατιμωρητη, σεβασμος πατερας αδελφοι ολυμπιακη αγωνιστικος χωρος, γυμναστηριο Ηλειας συμβολισμος ιστορια, τουρισμος νερο βρυση Σλιαβας Σλιαβα ορθολιθος ογκολιθος, μορφη γυναικας λαικη φαντασια απολιθωση καμπος Αλφειου τψωμα μανα αφηγηση ζαλι ζαλιπετρα συνορο, εμποδιο Ηλεια κατακρημνιση εκβολες Κλαδεος Τσελαλης ολυμπιακο ιερο εκτελεση απαγορευμενο Παυσανια, Σκιλλουντια αρνοκαταραχο Ηραια τελεση θεα ηρα καθε 4 χρονια τετραετια μηνας Παρθενιος ανδρικοι αγωνες ιδρυση Ιπποδαμεια, γιορτη γαμος Πελοπας πελοψ πελωψ, παρθενα ηλιδα αγωνας δρομου μηκος αρχαια αθλητρια φορεμα ενδυση κοντος χιτωνας μινι φουστα γονατο, δεξι στηθος γυμνοστηθη επαθλο στεφανι κλαδι ελιας ελια κρεας αγελαδα θυσια νικητρια προνομιο αφιερωση γλυπτη εικονα Ηραιον ηραιο διοργανωση 16 ιερη γεροντισσα επιφανης οικογενεια ηλις κριτης κριτες
