Του Γιώργου Λεκάκη
Η αρχαία Σπάρτη ήταν γνωστή για την αυστηρή σωματική άσκηση των πολιτών της. Η άσκησις αυτή δεν περιοριζόταν μόνο στους άνδρες στρατιώτες. Αλλά και οι Σπαρτιάτισσες γυναίκες ενθαρρύνονταν να παραμένουν δυνατές και δραστήριες, συμμετέχοντας σε αθλήματα, όπως τρέξιμο, πάλη, χορός και άλλες απαιτητικές καλλιτεχνικές και αθλητικές δραστηριότητες.
Ένας ασυνήθιστος σπαρτιατικός πηδηχτός χορός[3] ήταν γνωστός ως βίβασις[1] (ρήμα βιβάζω = χορεύω βίβασι). «Βίβασις ἴδιόν τι εἶδος χοροῦ». Κατά την διάρκεια της παράστασης αυτού, οι χορεύτριες πηδούσαν επανειλημμένα στον αέρα και προσπαθούσαν να κτυπήσουν με τις φτέρνες τους τα πίσω μέρη των ποδιών τους, τους γλουτούς, τα οπίσθιά τους ή ακόμη-ακόμη και το πίσω μέρος της πλάτης τους! Οι κινήσεις αυτές απαιτούν ισορροπία, ευελιξία, συγχρονισμό και αρκετή αντοχή για να συνεχίσουν να πηδούν, αλλά χωρίς να χάσουν και τον ρυθμό.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΑΡΧΑΙΩΝ ΧΟΡΩΝ, ΕΔΩ.
Ο χορός ήταν ανταγωνιστικός. Μετρούσε μόνον κάθε επιτυχημένο κτύπημα.
Αρχαίες αφηγήσεις περιγράφουν άνδρες και γυναίκες να εκτελούν παραλλαγές αυτής της χορευτικής άσκησης, και μπροστά σε κοινό. Μπορεί να χρησίμευε ως ψυχαγωγία και αθλητική προπόνηση αλλά ήταν μια δημόσια επίδειξη σωματικής ικανότητας, ισορροπίας, ακεραιότητας.
Οι χορευτές – συναγωνιστές έπρεπε να πηδούν ψηλά (άλλοτε εναλλάξ μια με το ένα, μια με το άλλο πόδι και άλλοτε και με τα δύο πόδια στον αέρα). Ο αριθμός των πηδημάτων έκρινε τον νικητή που έπαιρνε το βραβείο.
Λεπτομέρεια ενεπίγραφης πελίκης (520 – 515 π.Χ.), του κύκλου του Ευθυμίδη, που απεικονίζει νεαρούς αθλητές να χορεύουν και να πηδούν προς έναν μουσικό διαυλιστή, τον χορο βίβασι. Φορούν κυνοδέσμη(*) – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Μουσικη Μύησις”, ΕΔΩ. Η πελίκη ευρίσκεται στο Museum of Fine Arts, Βοστώνης ΗΠΑ. Σήμερα η κίνηση αυτή λέγεται butt kicks και είναι αθλητική άσκηση.
(*) κυνοδέσμη (ἡ): «αἱ κυνοδέσμαι: αἷς τὰ αἰδοῖα οἱ Ἀττικοὶ ἀπεσκολυμμένοι ἀποδοῦνται. κύνα δὲ τὸ αἰδοῖον ἀπεκάλουν»· «κυνοδέσμη: δερμάτιον ᾧ τὰς ἀκροπροσθίας ἀποδοῦσιν οἱ περὶ τὰς ἀποδύσεις ἀσχημονοῦντες»· κυνοδέσμιον (τό) = «ᾧ δὲ τὴν πόσθην ἀπεδοῦντο, τοῦτον τὸν δεσμὸν κυνοδέσμιον ὠνόμαζον», κυνός δεσμός, κυνόδεσμος – ΠΗΓΗ: Α. Β. 49. Πολυδ. Β΄, 171. Φώτ. Ἰουβεναλίου Comoedi fibula.
Ένα κατόρθωμα για το οποίο η Σπαρτιάτισσα Λαμπιτώ, στην «Λυσιστράτη» του Αριστοφάνους, υπερηφανεύεται. Αντλεί την δύναμη και την ομορφιά της ουσιαστικά από αυτή την άσκηση:
- «γυμνάδδομαι γὰρ καὶ ποτὶ πυγὰν ἅλλομαι» – «διότι γυμνάζομαι και μπορώ με τα πόδια μου να κλωτσήσω την πυγή[2] μου» – «ἀνεγείρω τοὺς πόδας πρὸς τὰ ὁπίσω ἢ λακτίζω τόσον ὑψηλά, ὥστε διὰ τῆς πτέρνης ἐγγίζω τοὺς γλουτούς, γύμνασμα τῶν κορασίων ἐν Σπάρτῃ» – ΠΗΓΗ: Ἀριστοφ. Λυσ. 82. LSJ.
Ένας σωζόμενος αρχαίος στίχος αναφέρει μια Σπαρτιάτισσα, η οποία ολοκλήρωσε 1.000 κτυπήματα με τις φτέρνες της, κερδίζοντας επαίνους για την υπέρβαση αυτή.
- «χήλι’ ἅδε ποκὰ βίβαντι, πλεῖστα δὴ τᾶν πίποκα» / «Αυτό το κορίτσι κάποτε πήδηξε χίλιες φορές, περισσότερες από όποια άλλη πήδηξε ποτέ». Είτε ο αριθμός είναι ακριβής, είτε υπερβολικός, η ιστορία δείχνει πόσο πολύ εκτιμούσε η σπαρτιατική κοινωνία την δύναμη και την αντοχή, ακόμη και κατά την διάρκεια του χορού.
Οι Σπαρτιάτισσες γυναίκες γενικώς έχαιραν περισσότερης σωματικής άσκησης και απολάμβαναν μεγαλύτερη ελευθερία στην δημόσια ζωή από ό,τι οι γυναίκες σε άλλες ελληνικές πόλεις-κράτη.
ΠΗΓΗ: Ἀριστοφ. Λυσ. 82, Πολυδ. Δ΄,102. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 3.4.1999.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Λεκακης “Λακωνων Γη”. Του ιδίου “Λεξικο παραδοσεων”.
- Lawler L. B. “The Dance in Ancient Greece”, Middletown, CT: Wesleyan University Press, 1964.
- Μιχαηλίδης Σ. «Εγκυκλοπαίδεια της αρχαίας ελληνικής μουσικής», εκδ. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, 1989.
- Müller C. O. “The History and Antiquities of the Doric Race”, εκδ. S. Collingwood, Οξφόρδη, 1830.
- Preger Th. «Inscriptiones graecae metricae ex scriptoribus praeter Anthologiam collectae» εκδ. Teubner, Λειψία, 1891.
- Reisch Em. στο Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, εκδ. Metzler, Stuttgart, 1896.
- Ράφτης Αλκ. «Encyclopedia of Ancient Greek Dance», International Dance Council CID.
- Roebuck M. C., κ.ά. “A Prize Aryballos”, Hesperia: The Journal of the American School of Classical Studies at Athens, 24(2), Απρ.-Ιούν. 1955.
- Sider D. “Pyrwias Leading the Dance”, Antichistica, 31, εκδ. Ca’Foscari, Δεκ. 2021.
- Smith W. στο «A Dictionary of Greek and Roman Antiquities», γ΄ έκδ. J. Murray, 1890.
- Snodgrass M. El. «The Encyclopedia of World Folk Dance», MD: Rowman & Littlefield, Lanham, 2016.
- Threatte L. “An Interpretation of a Sixth-Century Corinthian Dipinto”, Glotta, 45(3/4), 1967.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Σημαίνει επίσης συνουσία, οχεία, κοίτη, κρεβάτι, στιβάς – ΠΗΓΗ: Ησύχ., κ.ά.
[2] Πυγή = ὁ πρωκτός, οἱ γλουτοί, τὰ ὀπίσθια – ΠΗΓΗ: Ἀρχίλ. 84. Ἀριστοφ. Ἱππ. 365, κτλ. Λουκ. Περεγρ. 17. > πυγολαμπίς (= κωλοφωτιά), σεισοπυγίς (= σουσουράδα), κλπ.
[3] Σήμερα είναι γνωστός ως πηδηχτός ένας ελληνικός κρητικός παραδοσιακός κυκλικός χορός (2/4) της επαρχίας Μυλοποτάμου Ρεθύμνου, ο οποίος αποδίδεται μόνον από άνδρες. Έχει 12 βήματα και χιαστί λαβή χιαστί. Γνωστός και ως ανωγειανός πηδηχτός.
βιβασις, αρχαιος ανδρικος γυναικειος χορος Σπαρτης Λεκακης σπαρτη ενεπιγραφη πελικη 6ος αιωνας πχ 520 – 515 Ευθυμιδης, απεικονιση νεαρος αθλητης χορευτης πηδος αρχαιος ελληνας ελλην μουσικος διαυλιστης, χορος βιβασις κυνος δεσμος κυνοδεσμο μουσειο καλων τεχνων Museum of Fine Arts, Βοστωνη ΗΠΑ χορευτικη κινηση butt kicks αθλητικη ασκηση κυνοδεσμη κυνοδεσμαι αιδοιο αιδοιον αττικοι απεσκολυμμενοι αποδουνται κυνας δερματιο ακροπροσθια αποδουσιν αποδυση ασχημονουντες κυνοδεσμιον κυνοδεσμιο ποσθη απεδουντο, δεσμος κυνος δεσμος, κυνοδεσμος Φωτιος ιουβεναλιος βιβαση αρχαιοι ανδρικοι γυναικειοι χοροι Σπαρτη αυστηρη σωματικη ασκηση πολιτης ασκησις ανδρας στρατιωτης Σπαρτιατισσες γυναικες δυνατη δραστηρια αθλημα τρεξιμο, δρομος παλη, χορος απαιτητικες καλλιτεχνικες αθλητικες δραστηριοτητες ασυνηθιστος σπαρτιατικος βιβαζω χορευω ειδος χορου παρασταση χορευτρια πηδημα αλμα φτερνα ποδι γλουτος οπισθια πλατη κινησεις ισορροπια, ευελιξια, συγχρονισμος αντοχη ρυθμος ανταγωνιστικος χτυπημα αφηγηση ανδρες γυναικα εκτελεση παραλλαγη χορευτικη κοινο ψυχαγωγια αθλητισμος προπονηση δημοσια επιδειξη σωμα ικανοτητα ακεραιοτητα χορευτες – συναγωνιστης ποδια αριθμος πηδηματα νικητης νικη βραβειο κατορθωμα Σπαρτιατισσα Λαμπιτω Λυσιστρατη αριστοφανους, υπερηφανεια δυναμη ομορφια γυμναδδομαι ποτι πυγαν αλλομαι γυμναστικη κλωτσια πυγη αναγειρω ποδας λακτισμα λακτιζω υψηλα ψηλα πτερνα γλουτοι γυμνασμα κορασιο κοριτσι αρχαιος στιχος επαινος υπερβαση χηλια χιλια ποκα βιβαντι, πιποκα χιλια κοινωνια αντοχη σωματικη ελευθερια δημοσια ζωη γυναικα πολη κρατος Πολυδευκης Μιχαηλιδης Εγκυκλοπαιδεια αρχαια ελληνικη μουσικη δωρικος δωριεις επιγραφη Inscription ραφτης αρυβαλλος πυρβιας Pyrwias συνουσια, οχεια, κοιτη, κρεβατι, στιβας Ησυχιος πρωκτος, αρχιλοχος πυγολαμπις κωλοφωτια σεισοπυγις σουσουραδα ελληνικος κρητικος παραδοσιακος κυκλικος χορος 2/4 επαρχια Μυλοποταμου Ρεθυμνου, ανδρας 12 βηματα χιαστι λαβη ανωγειανος πηδηχτος Μυλοποταμος Ρεθυμνο βημα ανωγεια κρητης κρητη
