Η περιπέτεια της ελληνικής τυπογραφίας – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργο Λεκάκη

Το 1759 εκδόθηκε το πρώτο βιβλίο από τυπογραφείο του Αγίου Όρους. Για την δημιουργία αυτού του τυπογραφείου, μεγάλη ήταν η (οικονομική) συνδρομή των Ελλήνων της Ρωσίας. Η σχέση Ρώσων – Αγιου Όρους είναι γνωστή – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης Γ. Λεκάκη “Κωνσταντινούπολη και Αγία Πετρούπολη”, ΕΔΩ. Από παλαιό κώδικα μαθαίνουμε πως ο Αντώνιος Πετέρσκυ κατά την παραμονή του στον Άθω διέμενε στην ΙΜ Εσφιγμένου.[1] Ενώ ένας από τους πλέον γνωστούς μοναχούς του Όρους στα μέσα του 18^ου αι. ήταν ο Ιάκωβος Βλονίτζκ, ένας σοφός και νομομαθής γέρων, που συνέταξε

• ελληνο-σλαβικό λεξικό,
• σλαβική-ελληνική και λατινική Γραμματική, ενώ
• μετέφρασε το «Περί ιερωσύνης» του Ιωαννη Χρυσοστόμου και το «Περί Ιεραρχίας»[2].

Για να δημιουργηθεί όμως αυτό το τυπογραφείο, εργάσθηκε σκληρά ο αρχιμανδρίτης της ΙΜ Μεγίστης Λαύρας, Κοσμάς (ο επονομαζόμενος Επιδαύριος ή / και Λαυρεώτης / Λαυριώτης), επειδή καταγόταν από την Επίδαυρο.

Αυτός εξεκίνησε περιοδεία στην Ρωσία, ίνα μαζέψει χρήματα γι’ αυτόν τον σκοπό. «Προς συλλογήν ελέους», όπως έγραφαν τότε τα χρονικά της εποχής. Εν συνεχεία μετέβη στην Ενετία, όπου προμηθεύθηκε τον απαραίτητο τυπογραφικό εξοπλισμό και συνεταιρίσθηκε, κατά κάποιον τρόπο, με τον Σωτήρη Δούκα, γνωστό τυπογράφο εκ Θάσου[3].

Η επίπονη εγκατάσταση του τυπογραφικού εξοπλισμού στο Άγιον Όρος ολοκληρώθηκε το 1755 «εν αμυθήτοις θλίψεσι και μυρίοις πόνοις». Είχε δε ξεκινήσει έναν χρόνο ενωρίτερα! Αυτό το τυπογραφείο, μαζί με την Σχολή παρά το Βατοπέδι, έκαναν τους Έλληνες να πιστεύσουν πως η πνευματική τους αφύπνιση μπορεί να αρχίσει από εκεί…

Το τυπογραφείο αυτό εξέδωσε ένα βιβλίο – που αποτελεί, μάλλον, και την μοναδική έκδοση του λαυριώτικου τυπογραφείου – το οποίο είχε ως τίτλο «Εκλογή του Ψαλτηρίου παντός εις τε Δοξολογίαν και Ευχήν, συλλεγείσα μεν παρά του ελλογιμωτάτου Διδασκάλου κυρίου Νεοφύτου του εξ Εβραίων[4], αφιερωθείσα δε, τω οσίω πατρί ημών Αθανασίω τω εν τω Άθω, νυν πρώτον τύποις εκδοθείσα, συνδρομή και δαπάνη του πανοσιωτάτου αρχιμανδρίτου της μεγίστης Λαύρας κυρίου Κοσμά Επιδαυρίου, εν τω Όρει του Άθω, 1759, παρά Δούκα Σωτήρη τω Θασίω».

Ο λόγος που το τυπογραφείο αυτό δεν συνέχισε, ήταν – μάλλον – ο θάνατος του Κοσμά του Επιδαυρίου, ο οποίος ήταν η «ψυχή» του.

Εάν εξαιρέσουμε τον Δίσκο της Φαιστού (του 17^ου π.Χ. αι.), που θεωρείται η παλαιότερη τυπογραφία του κόσμου (αφού πρόκειται για αναπαραγωγή γραπτών κειμένων με καλούπια σημείων), η σύγχρονη τέχνη της τυπογραφίας έχει ιστορικές ρίζες στον Μεσαίωνα… Αν και τα πρώτα τυπογραφεία είχαν κατασκευασθεί με υδραυλικές πρέσες που είχε επινοήσει ο Έλλην εφευρέτης Ήρων ο Αλεξανδρεύς.

Για να κατανοήσει κανείς πόσο σημαντική ήταν η ύπαρξη ενός τυπογραφείου, την εποχή εκείνη, ας αναλογισθεί, πως:

• το πρώτο χρονολογημένο και εξ ολοκλήρου ελληνικό έντυπο βιβλίο ήταν η “Ἐπιτομὴ τῶν ὀκτὼ τοῦ λόγου μερῶν του Κωνσταντίνου Λάσκαρεως“, που τυπώθηκε στο Μιλάνο το 1476.
• το πρώτο ελληνικό τυπογραφείο ιδρύθηκε στην Ενετία το 1486[5].
• Ελληνικά βιβλία τυπώνονται στο Πανεπιστήμιο Αλκαλά Ισπανίας (1514), στην Βασιλεία Ελβετίας (1516), στην Αγγλία (1543), κ.α.
• Ενώ η επόμενη αξιόλογη προσπάθεια δημιουργίας ελληνικού τυπογραφείου έγινε το 1627 από τον πατριάρχη Κύριλλο Λούκαρι…
• Το 1626 ο Κεφαλονίτης ιερωμένος Νικόδημος Μεταξάς (1585-1646) ίδρυσε ένα τυπογραφείο, που λειτούργησε (για λίγο, έως το 1627) στην ΙΜ Αγιου Γερασίμου στα Ομαλά Κεφαλονιάς[6] και τύπωσε το «Βιβλίον του Ορθού Λόγου»[7]. Το τυπογραφείο το είχε φέρει από το Λονδίνο. Ήταν το πρώτο στα Επτάνησα και στην ορθόδοξη Ανατολή! Ο ίδιος, το 1627 ιδρύει πράγματι και το πρώτο ελληνικό τυπογραφείο στην Κωνσταντινούπολη, πάντα υπό την σκέπη-πρόσκληση του πατριάρχη Κυρ. Λούκαρι. Μετέφερε δε αυτό το τυπογραφείο με αγγλικό εμπορικό πλοίο.[8] Το τυπογραφείο αυτό το κατέστρεψαν οι μουσουλμάνοι Τούρκοι μετά από συνεργασία με τους χριστιανούς Ιησουίτες!… Και ο Μεταξάς επέστρεψε στην Κεφαλονιά (1628), ως αρχιεπίσκοπος, παίρνοντας μαζί του την βιβλιοθήκη, αντίτυπα εκδοθέντων προπαγανδιστικών φυλλαδίων και υπολείμματα του πιεστηρίου του σε κιβώτια… Κατηγορήθηκε τότε, ως «νεωτεριστής και φιλελεύθερος αρχιεπίσκοπος», που έφερε πιεστήριο χωρίς την άδεια των ενετικών Αρχών, με σκοπό την έκδοση βιβλίων προς ανατροπή του καθεστώτος. Αλλά από την ανακτριτική διαδικασία (1634) δεν προέκυψε κανένα στοιχείο εις βάρος του Μεταξά. Παρ’ όλ’ αυτά, οι ενετικές Αρχές εισέβαλαν στο κτήριο της Αρχιεπισκοπής, σπάζοντας την θύρα, κομμάτιασαν το πιεστήριο, έσκισαν βιβλία και χειρόγραφα, και τα απέστειλαν στην Ενετία…

• Το 1670 ο Ηπειρώτης Νικόλαος Γλυκύς εξ Ιωαννίνων δημιούργησε αξιόλογο τυπογραφείο στην Ενετία, το οποίο διατηρήθηκε μέχρι το τέλος του 19ου αι.
• Το 1680 ο Δοσίθεος ιδρύει ελληνικό τυπογραφείο στο Ιάσιο.
• Το 1686 ακολουθεί ο επίσης Ηπειρώτης Νικόλαος Σάρρος (από το Δέλβινο) και πάλι στην Ενετία.
• Το 1690 ιδρύεται ελληνικό τυπογραφείο στο Βουκουρέστι.
• Από τον 18ο αιωνα ελληνικά βιβλία τυπώθηκαν στα Βαλκάνια (Μολδαβία, Ιάσιο, Μοσχόπολη), την Μικρα Ασία (Κυδωνίες), σε Βιέννη, Λειψία, κ.ά.
• Εν τω μεταξύ, από το 1706 έως το 1787 περίπου 50 συγγράμματα Ελλήνων συγγραφέων εκτυπώθηκαν στο τυπογραφείο του Αντωνίου Bortoli. Ήταν θρησκευτικά, φιλολογικά, επιστημονικά, κ.ά. Μεταξύ αυτών και το 4γλωσσο Λεξικό (αρχ. ελληνικής, νεοελληνικής, λατινικής και ιταλικής) του Γεωργίου Κωνσταντίνου. Τελευταίο ελληνικό βιβλίο τυπωθέν υπό του Bortoli ήταν το «Όροι και διαταγαί του γένους και της αδελφότητος των Γραικών εις την πόλιν του Τριεστίου» (1787). Έκτοτε δεν παρουσιάζεται άλλη έκδοση του Bortoli. Μάλλον διαλύθηκε ή συνάντησε ανταγωνισμό από Ελλήνες τυπογράφους της Ενετίας και της Βιέννης ή ξένους τυπογράφους (Βιέννης, Λειψίας, κ.ά.) τους οποίους φαίνεται να προτιμούσαν οι Έλληνες συγγραφείς.
• το 1742 ο Νικόλαος Γλυκύς ο Νεώτερος επαναλειτουργεί το τυπογραφείο του παππού του στην Ενετία, το οποίο οδηγεί σε νέα ακμή.[9]
• Περί το 1730 ιδρύεται ελληνικό τυπογραφείο στην Μοσχόπολη. Από τον μοναχό και λόγιο Γρηγόριο Κωνσταντινίδη. Εξέδωσε τουλάχιστον 22 τίτλους.[10]
• Το 1797 οι Γάλλοι έστησαν και λειτούργησαν τυπογραφείο στα Επτάνησα.

Έκτοτε πέρασαν χρόνια για να ιδρυθεί και λειτουργήσει ελληνικό τυπογραφείο στα όρια της νυν Ελλάδος. Και ήταν αυτό το αγιορείτικο του Κοσμά του Επιδαυρίου.

Μετά απ’ αυτό, πέρασαν άλλα 40 περίπου χρόνια για να εμφανισθεί Έλληνας τυπογράφος. Ήταν ο Ζακυνθινός Γ. Βεντότης στην Βιέννη, που από το 1791 (κατ’ άλλους 1794) είχε γίνει κάτοχος ιδιόκτητου τυπογραφείου[11]. Η πρώτη ασφαλώς γνωστή ελληνική εφημερίδα είναι η εκδιδομένη στο ελληνικό τυπογραφείο των Σιατιστινών[12] αδελφών Μαρκίδων Πούλιου, με τον απλοϊκό τίτλο «Εφημερίς», επίσης στην Βιέννη, πόλη τότε με μεγάλη ελληνική παροικία και δη ηπειρωτο-κοζανίτικη, μεγάλως ευεργετηθείσα από τους Έλληνες. Η εφημερίδα «Εφημερίς» ξεκίνησε να εκδίδεται το 1791 και εξακολούθησε έως το 1797/1798. Το δε τυπογραφείο των Μαρκίδων Πούλιου στην Βιέννη ήταν αυτό που ετύπωσε κρυφά και κατά χιλιάδες τα γραπτά του Ρήγα (τέλη 1797-αρχές 1798), όταν ο Βελεστινλής αποφάσισε να κατέβει στην Ελλάδα. Αυτοί ετύπωσαν και τον «Θούριο» του Ρήγα. Μόλις το 1806 κατάφερε ο πατριάρχης Γρηγόριος ο Ε΄, και εξασφάλισε άδεια για λειτουργία πατριαρχικού τυπογραφείου… Σε αυτό εργάζεται και μαθαίνει την τέχνη ο Ιωάννης Φιλήμων[13] και εργάσθηκε για την στοιχειοθέτηση της λεξικογραφικής «Κιβωτού της ελληνικής γλώσσης». Απ’ τα πρώτα βιβλία που κρίνεται σκόπιμο να τυπωθούν και να διαδοθούν ήταν η «Γραμματική της ελληνικής γλώσσης». Γι’ αυτό συνέβαλαν πολλοί επιφανείς δια συνδρομών[14]. Αλλά εξαρράγη η επανάσταση και – μάλλον – η προσπάθεια έμεινε ημιτελής…[15] Ακολουθεί το τυπογραφείο των Κυδωνιών Αιολίας Μικράς Ασίας του Κ. Δόμβρα[16] (που κατέστρεψαν οι Τούρκοι στις 15 Αυγούστου 1821) και της Χίου, με εξαρτήματα που απέστειλε εκ Παρισίων ο μαθητής του Κοραή, Αμβρ. Φ. Didot (εξελληνισμένα Διδότος)[17], που επίσης κατέστρεψαν οι Τούρκοι το 1822. Ο Didot πείσμωσε και θέλησε να δωρίσει και να εγκαταστήσει νέο τυπογραφείο στην Ελλάδα, και δη εν Αθήναις. Αλλά ούτε κι αυτό έγινε κατορθωτό και εν τέλει εγκαταστάθηκε στο Άργος, από εκεί μεταφέρθηκε στην Κόρινθο, από εκεί στην Ύδρα (1824)[18], απ’ όπου μεταφέρθηκε εν τέλει στο Ναύπλιο (1825) και λειτούργησε ως «Τυπογραφία της Κυβερνήσεως», επιστασία του Παύλου Πατρικίου, που θεωρείται ο οργανωτής της δημοσίας τυπογραφίας εν Ελλάδι. Την ίδια εποχή (1824) η Επιτροπή Φιλελλήνων του Λονδίνου απέστειλε νέα τυπογραφεία στο Μεσολόγγι και την πόλη των Αθηνών. Το τελευταίο κατεστράφη και πάλι υπό των Τούρκων (στην άλωση των Αθηνών, στις 27 Μαΐου 1827) και επανιδρύθη το 1836 από τον Α. Κορομηλά[19].

Όσο για το αγιονορείτικο τυπογραφείο, αυτό συνέχισε να υπάρχει χωρίς όμως – μάλλον – να λειτουργεί επαρκώς. Τον Απρίλιο του 1821 αποβιβάσθηκε στον Άθω ο φιλικός Εμμ. Παπάς και ύψωσε την σημαία της Επαναστάσεως. Τότε πολλοί μοναχοί – κυρίως οι νεωτέρας ηλικίας – επήραν τα όπλα, συστρατεύθηκαν κι επαρατάχθησαν στο πλευρό του. Αλλά στις 11 Νοέμβριου 1821 ο Εμμ. Παπάς έπαθε μεγάλη καταστροφή στην χερσόνησο Κασσάνδρα της Χαλκιδικής. Η μόνη του δυνατή διαφυγή ήταν μέσω του Αγίου Όρους. Πράγματι οι μοναχοί βοήθησαν σε αυτό. Από τον Άθω μπόρεσε και διέφυγε στην Ύδρα, αλλά – ως γνωστόν – πέθανε από την στενοχώρια του, πριν προλάβει να φθάσει στον προορισμό του… Ο Εμμ. Παπάς πέθανε, αλλά τα αντίποινα των Τούρκων δεν άργησαν να εκδηλωθούν. Ήταν 15 Δεκεμβρίου 1821 όταν ο πασάς της Θεσσαλονίκης, Αμπντούλ Αμπούντ, κατέφθασε με 3.000 στρατιώτες του – Κούρδους στην πλειονότητα – στο Άγιον Όρος. Εζήτησε τότε αποζημίωση 1,5 εκατομμύριο γρόσια! Καθώς επίσης, να του παραδώσουν τα όπλα και τους περισσότερους ηγούμενους για ομήρους, για να μην ξαναεξεγερθούν οι μοναχοί. Ακολουθούν τα χρόνια των μεγάλων καταστροφών και λεηλασιών των μονών του Αγιου Όρους (έως το 1830), που ήταν και οι μεγαλύτερες καταστροφές στην ιστορία τους… Σ’ αυτήν την δεκαετία (1821-1831) πολλοί μοναχοί βασανίσθηκαν και σφαγιάσθηκαν, πολλά μοναστήρια λεηλατήθηκαν και καταστράφηκαν χιλιάδες χειρόγραφα. Απ’ αυτήν την λαίλαπα της καταστροφής δεν έμεινε έξω και το τυπογραφείο του Όρους κι έτσι το ιστορικό τυπογραφείο Μεγίστης Λαύρας έκλεισε…

ΠΗΓΗ: άρθρο του Γ. Λεκάκη που δημοσιεύθηκε στην εφημ. “Παρατηρητής” Αργολίδος, 14.1.2009. Γ. Λεκάκη “Κωνσταντινούπολη και Αγία Πετρούπολη”. Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”. Γ. Λεκακης “Ελληνικη βιβλιογραφια”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 15.1.2009.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Augliera Lett. «Βιβλία-πολιτική-θρησκεία στην Ανατολή τον 17^ο αι. – Το τυπογραφείο του Νικοδήμου Μεταξά πρώτου εκδότη ελληνικών κειμένων στην ορθόδοξη Ανατολή», μτφρ. Στ. Μπίρταχας, επιστ. εποπτεία Ν. Μοσχονάς, έκδ. ΤΕΔΚ Καφαλονιάς-Ιθάκης, 2006.
• Γιαννοπούλος Γ. Θ. «Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης, ο εκ Πατρών διδάσκαλος του Γένους», Πάτραι, 1992.
• Δρούλια Λ. “Η ιστορία του Ελληνικού βιβλίου. Προσεγγίσεις και σύγχρονες κατευθύνσεις της έρευνας-βιβλιογραφία των ελληνικών εργασιών (1965-2000)”, εκδ. “Κότινος”, 2001.
• Καραμπλιάς Χρ. Γ. “Οι εργάτες Τύπου και η ιστορία τους (1821 – 1975), Αθήνα, 1976.
• Κατσουλίδης Τ. “Το σχέδιο του γράμματος. Η ελληνική γραφή”, εκδ. Καστανιώτης, Αθήναι, 2000.
• Κτενάς Χριστ. αρχιμανδρ. «Τα γράμματα εν τω Αγίω Όρει και η μεγάλη του Χριστού Εκκλησία. Οι καταδιωγμοί των λογίων Αγιορειτών και το βασιλεύον εκεί παχύ και ερεβώδες σκότος», τυπ. Ι. Αλευρόπουλου, 1928. Του ιδίου «Η σύγχρονος Αθωνιάς Σχολή και οι εν αυτή διδαξαντες από του 1845-1916», τυπ. Ι. Αλευρόπουλου, 1930.
• Λάμπρος Π. Σ. «Κατάλογος των εν ταις βιβλιοθήκαις του Αγ. Όρους ελληνικών κωδίκων», α΄-β΄, εκδ. Κανταβριγία, 1895-1900.
• Λαυριώτης Αλέξ. «Έγγραφα του Αγ. Όρους περί της Μεγάλης Ελληνικής Επαναστάσεως (1821-32)», 1966.
• Λεκάκης Γ. «Τάματα και αναθήματα», πρόλ. π. Γ. Μεταλληνού, Ι. Μ. Χατζηφώτη και Λ. Λουκάκη, εκδ. «Γεωργιάδης», 2001. Του ιδίου «Η ιστορική συμβολή των εκδοτών Μαρκίδων Πούλιου», σε 4 συνέχειες, στην εφημ. Ελευθερία» του Λονδίνου, 2-23.2.2006. Του ιδίου «Εφημερίδες του Αγώνος του ΄21» στην εφημ. «Εφημερίς» της Σιάτιστας, φ. Ιαν. 2008.
• Παπάζογλου Γ. «Δυο Θάσιοι στο Άγιον Όρος και στην Βλαχία: Σεραφείμ ιερομόναχος Ζεβρενός και Σωτήριος Δούκας Στωίκοβιτς (17ος-18ος αι.)», στα «Θασιακά», τ. 6/7 (1990/91).
• Πρίντζιπας Γ. «Λογάδες του Γένους-Αγνοημένοι δάσκαλοι της Τουρκοκρατίας», πρόλ. Ι. Μ. Χατζηφώτη, εκδ. «Ακρίτας».
• Σκιαδάς Ν. “Το χρονικό της ελληνικής τυπογραφίας”, εκδ. Gutenberg, Αθήναι, 1976, 1981, 1982.
• Χατζηφώτης Ι. Μ. «Ο αγιορείτικος Τύπος και τα αγιορείτικα τυπογραφεία», 1981.
• Κείμενα των Ευ. Τσιμαράτου και Φ. Μιχαλόπουλου στην εφημ. «Καθημερινή» (Απρ. 1935).
• Άρθρα των Γ. Ζούμπου και Π. Πετράτου στην εφημ. «Ενημέρωση» (5.7.2009 και 23.8.2009, αντιστοίχως).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Ο κώδικας αυτός σώζεται στην Συλλογή του Τμήματος Χειρογράφων της Κεντρικής Επιστημονικής Βιβλιοθήκης της Ακαδημίας Επιστημών της Ουκρανικής Σοβιετικής Δημοκρατίας στο Κίεβο. Στην ίδια συλλογή σώζονται επιστολές και έγγραφα της ΙΜ Παντελεήμονος Αγιου Όρους. Ακόμη, μια περγαμηνή (του 1021) με τίτλο «Διήγησις ψυχωφελής περί Βαρλαάμ και Ιωάσαφ», μάλλον, εκ της ΙΜ Μεγιστης Λαύρας, που δωρήθηκε στον Σύλλογο Ιστορίας και Αρχαιοτήτων Οδησσού από τον αρχιμανδρίτη Αντ. Καπούστιν.

[2] Αυτός ο λόγος αποδίδεται στον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη.

[3] Ο Σωτήρης Δούκας ή Δούκας Σωτήρης είχε εργασθεί ως τυπογράφος προηγουμένως στο Ιάσιο, με το όνομα Δούκας Σωτήροβιτς, όπου είχε τυπώσει τα βιβλία «Ακολουθία του εν αγίοις πατρός ημών Τιμοθέου» (1752) και «Σύνοψις ευχών εκ του Ψαλτήρος» (1756).

[4] Πρόκειται για τον Πατρινό μοναχό και εκκλησιαστικό συγγραφέα Νεόφυτο Καυσοκαλυβίτη, συγγραφέα του βιβλίου «Ανατροπή της Θρησκείας των Εβραίων και των εθίμων αυτών, μετ’ αποδείξεων εκ της ιεράς και θείας Γραφής παλαιάς τε και νέας», το οποίο μετέφρασε από την μολδαβική ο Ιω. Γεωργίου και εξεδόθη δαπάναις του Γ. Κ. Γάτζου το 1818. Ο ίδιος έγραψε και «Σχόλια εις τα αθώα του Αριστοτέλους», «Εξήγησις του περί φιλίας λόγου του Λουκιανού και του περί τυρανίας», κ.ά.

[5] Μόλις 36 χρόνια μετά που ο Γουτεμβέργιος ίδρυσε το πρώτο τυπογραφείο στην Μαγεντία (1450)!

[6] Επισήμως, το πρώτο τυπογραφείο στην Κεφαλονιά ήταν του Ηλ. Ζερβού Ιακωβάτου, που λειτούργησε το 1849, επί αγγλοκρατίας.

[7] Ανάτυπόν του εσώζεται στην Εθν. Βιβλιοθήκη. Ανατυπώθηκε από την ΤΕΔΚ Κεφαληνίας-Ιθάκης.

[8] Κατ’ άλλους, ο Μεταξάς μετέφερε στην Πόλη το τυπογραφείο του κατ’ ευθείαν από το Λονδίνο και όχι από την Κεφαλονιά, αλλά κάτι τέτοιο μάλλον είναι λάθος.

[9] Αυτό έκαμε περίπου 320 περίπου εκδόσεις!

[10] ΠΗΓΗ: Συλλογικό «Σλάβοι και Ελληνικός κόσμος», Πρακτικά Α΄ Επιστημονικής Ημερίδας Τμήματος Σλαβικών Σπουδών Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, εκδ. Πελεκάνος, Αθήνα, 2015, σελ. 55. Μιχαλόπουλος Φ. «Μοσχόπολις. Αι Αθήναι της Τουρκοκρατίας 1500-1769», Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα, 2011 (α΄ έκδ. 1941), σελ. 27-28. Σκιαδάς Ν.Ε. «Το τυπογραφείο της Μοσχόπολης και οι εκδόσεις του», Νέα Εστία, 83ος (983), 803, 15.6.1968.

[11] Το τυπογραφείο του διατηρήθηκε έως το 1810 (κατ’ άλλους έως το 1806).

[12] Η αρχοντοκώμη Σιάτιστα έχει αναδείξει έναν ακόμη πρωτοπόρο τυπογράφο, τον Π. Λ. Τζώνο (1900-1997), ιδρυτή του πρώτου τυπογραφείου στα Γρεβενά!

[13] Δημοσιογράφος και ιστορικός (Κωνσταντινούπολη 1798-1873) εκ κυπριακής οικογενείας. Αρχικώς ονομαζόταν Ιω. Βασιλείου ή Βασιλειάδης, που έλαβε την προσωνυμία Βυζάντιος.

[14] Όπως ο Νικόλαος Αγγ. Λεβίδης, της επιφανούς οικογενείας εκ Ταταύλων, λόγιος, ταμίας (προ του ΄21) της Μεγαλης Εκκλησίας, άρχων δικαιοφύλαξ των πατριαρχείων, συνεργάτης του «Λογίου Ερμού» και φιλικός. Μετά την απελευθέρωση διετέλεσε έφορος του Νομισματοκοπείου Αιγίνης.

[15] Ο δε Φιλήμων, ίσα που πρόλαβε και διεσώθη και με πλοιάριο έφθασε στην Καλαμάτα, αγωνίσθηκε, έγινε γραμματεύς του αρχιστρατήγου Πελοποννήσου Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη και του Δημ. Υψηλάντη και μετά το πέρας του Αγώνος, στο Ναύπλιο ίδρυσε την περίφημη εφημερίδα «Αιών» (που αργότερα μετέφερε εν Αθήναις).

[16] Αυτός μαθήτευσε επί διετία στον οίκο Didot στην πόλη των Παρισίων.

[17] Απ’ αυτό το τυπογραφείο εξεδόθη η «Ελληνική Γραμματική», του Βάμβα, στην δημώδη, το 1821. Την οικογένεια των ελληνικών τυπογραφικών στοιχείων, εσχεδίασε ο Φιρμίνος Διδότος / Fermin Didot (1764 – 1836), πατέρας του Αμβροσίου-Φιρμίνου. Χρησιμοποιήθηκε για δύο αιώνες. Είναι ακόμα γνωστή με την ονομασία “τα απλά”.

[18] Απ’ αυτό τυπώθηκε η εφημ. «Ο Φίλος του Νόμου», το 1824.

[19] Ήρωας στην Μάχη του Χαϊδαρίου μετέβη στους Παρισίους, όπου εργάσθηκε σε διάφορα τυπογραφεία. Έμαθε κι αυτός την τέχνη από τον Didot. Το 1830 εγκατέστησε τυπογραφείο στην Αίγινα, το οποίο αργότερα (1836) μετέφερε εν Αθήναις (στην οδό Ερμού). Ήταν ο εκδότης που έκανε προσιτό το βιβλίο στο ευρύτερο ελληνικό κοινό.

ελληνικη τυπογραφια Λεκακης