Του Γιώργου Λεκάκη
Το λιμνονησι Άγιος Πέτρος (σλαβικά Ζμίσκι Όστροβ / Γκόλεμ Γκραντ / Голем Град = Μεγάλο Οχυρό), του κρατιδίου των Σκοπίων, στον 40ό παράλληλο [40.868398000472986, 20.99062095791514] είναι επίσης γνωστό ως η «Νήσος του Φιδιού».[1]
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για τα ΣΚΟΠΙΑ, ΕΔΩ.
Έχει έκταση άνω των 200 στρ. (740 Χ 450 μ.) και ευρίσκεται στην λίμνη Βρυγηίδα κοιτίδα των αρχαίων Βρυγών Μακεδόνων Ελλήνων (και όχι Πρέσπα), λίγα χιλιόμετρα μακριά από τα σημερινά ελληνικά σύνορα (απέχει 3,75 χλμ. ΝΔ. από το ελληνικό ακρωτήριο Ρότι και 5,5 χλμ. από το χωριό Ψαράδες). Το υψηλότερο σημείο του ευρίσκεται 50 μ. επάνω από την λίμνη. Από όλες τις πλευρές του περιβάλλεται από γκρεμούς (ύψους έως και 30 μ.) γι’ αυτό το λένε και φυσικό φρούριο. Έχει τρία λιμάνια που σήμερα λέγονται Άγιος Πέτρος[2], Γκοϊντάριτσα και Βλάγια.
Το νησίδιο φιλοξενεί πολλά αρχαία ερείπια και εκκλησίες. Έχει ανακηρυχθεί αυστηρό φυσικό καταφύγιο[3], λόγω των ιδιαίτερων γεωμορφολογικών χαρακτηριστικών του, της χαρακτηριστικής χλωρίδας και πανίδας του, καθώς και του ιστορικού του παρελθόντος. Είναι πλούσιο σε ενδημικά φυτά, σπάνια πουλιά[4], μοναδικές κοινότητες του ζωικού βασιλείου – είναι το σπίτι διαφόρων κοινοτήτων ζώων, ιδίως φιδιών (και δη του φιδιού-ζάρι / dice snake / Natrix tessellata[5]).
Ένα από τα πολλά είδη φιδιών που ζουν στο μικρονησι Άγιος Πέτρος.
Διακρίνονται σαφώς δύο δασικές κοινότητες: το δάσος της άγριας αρκεύθου / κεδρου (Biaro tenuifoliae-Juniperetum excelsae) και το δάσος της αμυγδαλιάς και της λείας τσουκνίδας του Γουέμπ (Pruno webbii-Celtetum glabrae).[6]
Το νησάκι έχει και αρχαία ευρήματα: Στην αρχαιότητα το νησί ήταν οχυρωμένο. Γύρω από τα δύο λιμάνια υπάρχουν πέτρινοι τοίχοι χωρίς σοβά, πλάτους 1,5 – 2 μ., που προστατεύουν την πρόσβαση στο εσωτερικό του νησιού. Στο νότιο τμήμα, ένα τείχος περικλείει έναν εσωτερικό δακτύλιο (2 εκταρίων). Δίπλα του ευρίσκεται το κύριο λιμάνι στην ΝΑ. ακτή και ένας πύργος, όχι πολύ βόρεια αυτού. Κατά την ελληνιστική περίοδο, πιθανότατα, ανηγέρθη τείχος, το οποίο ξανακτίσθηκε στην ύστερη αρχαιότητα. Ερείπια οικισμών από την Νεολιθική, την Παλαιομακεδονική (εποχή Βρυγών, Ορεστών), την Ρωμαϊκή εποχή και τον Μεσαίωνα – ήταν το καστρο-φρούριο του τσάρου Σαμουήλ. Εκτός από την ρωμαϊκών χρόνων νεκρόπολη, έχουν ανακαλυφθεί 6 εκκλησίες (από τις 12 που είχε).
Ως μοναστική κοινότητα άκμασε από τον 10ο – 14ο αιώνα. Ως μυστικιστικός τόπος. Μεταξύ των εκκλησιών που βρέθηκαν, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει αυτή που εκτίσθηκε και αγιογραφήθηκε τον 14ο αιώνα, στα θεμέλια μιας αρχαίας δεξαμενής νερού. Εκτός από την διατηρητέα εκκλησία του Αγίου Πέτρου[7], την μεσαιωνική εκκλησία του Αγίου Δημητρίου[8], υπάρχουν επίσης δυο παλαιοχριστιανικές βασιλικες (τέλη 4ου – αρχές 5ου αιώνα), στην μία έχουν ανακαλυφθεί ερείπια ψηφιδωτού δαπέδου. Γύρω από αυτές θάβονταν νεκροί. Οι ταφικές κατασκευές δείχνουν έναν αυτόχθονο “προσλαβικό πληθυσμό” (δηλ. Μακεδόνες), που κατάφερε να επιβιώσει και μετά την σλαβική επέλαση. Έχουν βρεθεί νομίσματα από τα τέλη του 4ου – 6ου αιώνα και πλούσια ασημένια κοσμήματα κτερίσματα σε τάφους από τον 6ο αιώνα.
Στον τάφο 48 ευρέθη ένα ζευγάρι χρυσά σκουλαρίκια (7ου αιώνα μ.Χ.) και στον 63 ένα σιδερένιο σκουλαρίκι με 5 κρίκους (τέλη 7ου – 8ου αιώνα). Είναι προέλευσης από το Βυζάντιο ή την Μεγάλη Ελλάδα / Κάτω Ιταλια. Βρέθηκε και νόμισμα του Κωνσταντίνου Δ΄ (668 – 685).
Οι σλαβικοί τάφοι που ανασκάφηκαν στο νησί, σύμφωνα με τα κοσμήματα που βρέθηκαν σε αυτούς, χρονολογούνται από τον 10ο αιώνα και αργότερα.
Από το 2008, το νησί «άνοιξε» για τους τουρίστες.
Σήμερα είναι ακατοίκητο, από τα μέσα του 20ού αιώνα, όταν η μικρή μοναστική κοινότητα έφυγε από το νησί. Στο νησί, μπορεί κανείς να φτάσει με βάρκα, από το χωριό Κόνσκο (Konjsko), απέχει 2 χλμ.[9] και 10,5 χλμ. Δ. από την παραλία Δράπανο των Σκοπίων.
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης «Συγχρονης Ελλάδος περιηγησις». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 9.5.2024.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Bitrakova-Grozdanova V. «Excavations of Golem Grad», 1981-1986, MAA, 10, Σκόπια, 1989.
- Γκροζντάνοφ Β. «Πολιορκία στην εκκλησία του Αγίου Πέτρου επί των Πρεσπων», ZLU, 15, Νόβι Σαντ, 1979.
- Μίκουλτσιτς Ιβ. «Μεσαιωνικές πόλεις και φρούρια στην Μακεδονία», Σκόπια, Ακαδημία Επιστημών και Τεχνών της Μακεδονίας, 1996.
Και:
- «Balkan Travellers».
- «GOLEM GRAD IN PRESPA (FROM ORESTIANS TO ROMANS)», micnews, 6.3.2007.
- Eadem, Golem Grad de Prespa, “Spartacus”, II, Symposium 2002, Sandanski, Veliko Trnovo, 2006.
- IGEO, γεωγραφική πύλη.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Με το όνομα Οφιούσα / Φιδονήσι, κλπ. απαντώνται πολλά ελληνικά νησιά.
[2] Ο παλαιός πύργος του ΝΑ. λιμανιού περιτοιχίστηκε τον 14ο αι. σε μια μικρή ταφική εκκλησία. Κατά τις ανασκαφές, βρέθηκαν υπολείμματα τοιχογραφίας στην Αγία Τράπεζα και ένας τάφος με αρκετούς σκελετούς στον νάρθηκα. Ένα βενετσιάνικο νόμισμα που βρέθηκε στο δάπεδο της εκκλησίας χρονολογείται από τον 14ο αιώνα.
[3] Διάταγμα για την Ανακήρυξη Μέρους του Όρους Γκαλίτσιτσα ως Εθνικού Πάρκου, άρ. 4.
[4] Δαλματικοί πελεκάνοι, βουτηχτάρια, αποικίες κορμοράνων, κ.ά.
[5] Ορισμένα ζώα για να αποφύγουν να συλληφθούν, απλώς… προσποιούνται ότι είναι νεκρά. Η προσποίηση του θανάτου είναι μια κοινή αμυντική τακτική σε όλο το ζωικό βασίλειο (SN: 1.11.2023). Έτσι και τα νερόφιδα φίδια-ζάρια, που αιμορραγούν από το στόμα και καλύπτονται περιττώματα ή μυρωδιές. Έτσι, το φίδι μπορεί να ξεφύγει από τον εχθρό του πιο γρήγορα.
Το φίδι-ζάρι γένους Natrix της οικογένειας Colubridae, ζει στην κεντρική και ανατολική Ευρασία: Βοσνία-Ερζεγοβίνη, Ουμβρια Ιταλίας, ΝΔ. Γαλλία, κοιλάδα του Ρήνου, Τσεχία, ΒΑ. Αφρική, νότια Ευρώπη, Μικρά Ασία, Δυτική και Κεντρική Ασία έως τον Περσικό Κόλπο, Αφγανιστάν, Πακιστάν, ΒΔ. Ινδία, ΒΔ. Κίνα, Μέση Ανατολή (Ιράκ, Συρία, Ιορδανία, Ισραήλ), Δέλτα του Νείλου, Υεμένη, ρωσικές ακτές της Μαύρης Θάλασσας, Κισκαυκασία, Υπερκαυκασία, Καζακστάν, Α. Παμίρ, Τουρκμενιστάν, ακτές και νησιά της Κασπίας Θάλασσας, στις κοιλάδες των ποταμών Sumbar και Atrek, Kopetdag, Kugitangtau, Tedzhen , Murghab και Amu Darya, Κιργιστάν, Ουκρανία, στις εκβολές των ποταμών Αζόφ, Ταυρίδα / Κριμαία, Ιράν, κ.α. Είναι κρίσιμα απειλούμενο. Το μήκος του φτάνει το 1,3 μ.
Το ζώο ευρίσκεται ακίνητο, ενώ εκθέτει ευάλωτα μέρη του σώματός του. Πολλοί θηρευτές βέβαια δεν αγγίζουν φαινομενικά νεκρά πράγματα, ίσως λόγω παρασίτων, ή ίσως επειδή η έλλειψη κίνησης δεν προκαλεί την αρπακτική τους αντίδραση.
Το φίδι-ζάρια (Natrix tessellata) είναι ιδιαίτερα περίτεχνα όταν σκηνοθετούν τον θάνατό τους. Όταν συλληφθούν, ορμούν και σφυρίζουν πριν καλύψουν τον εαυτός τους – και πιθανώς τον εχθρό – με κόπρανα. Για το μεγάλο φινάλε, ανοίγουν το στόμα τους, βγάζουν την γλώσσα τους και γεμίζουν το στόμα τους με αίμα.
Βιολόγοι συνέλαβαν 263 άγρια φίδια στο νησί Άγιος Πέτρος Σκοπίων και κατέγραψαν τυχόν μουτζούρες από κόπρανα. Στη συνέχεια, μιμήθηκαν τις ενέργειες ενός διστακτικού αρπακτικού, πριν καταγράψουν όλες τις επακόλουθες συμπεριφορές. Λίγο λιγότερα από τα μισά φίδια λερώθηκαν με κόπρανα, ενώ περίπου το 10% αιμορραγούσε από το στόμα. Μερικοί ψεύτικοι θάνατοι χωρίς κόπρανα ή αίμα διήρκεσαν σχεδόν 40 δευτερόλεπτα. Τα 11 φίδια που συνδύασαν και τις τρεις άμυνες αφιέρωσαν, κατά μέσον όρο, περίπου 2 δευτερόλεπτα λιγότερο προσποιούμενα θάνατο. «Δύο δευτερόλεπτα μπορεί να μην είναι πολλά, αλλά μπορούν να είναι αρκετά για να ξεφύγει ένα φίδι εάν το αρπακτικό κάνει πίσω από την επίθεσή του», λέει ο βιολόγος κ. Bjelica.
Την τελευταία δεκαετία, λέει ο εξελικτικός οικολόγος T. Sherratt (του Πανεπιστημίου Carleton στην Οτάβα), «έχει υπάρξει μια τάση να μη βλέπουμε τις αντιδράσεις κατά των αρπακτικών μεμονωμένα, αλλά ως ένα ολοκληρωμένο σύνολο». Τα νέα ευρήματα, λέει, εγείρουν ορισμένα ερωτήματα: «Γιατί αυτή η διακύμανση; Γιατί δεν έχουν όλα αυτόματη αιμορραγία και εμφάνιση με κοπρανα; Θα μπορούσε να είναι κάτι σχετικά με την εμπειρία τους, αλλά υπάρχει διακύμανση που πρέπει να εξηγηθεί».
Η οικολόγος K. Rönkä (του Πανεπιστημίου του Ελσίνκι) λέει ότι το επόμενο βήμα είναι να μελετήσουμε την πλευρά του αρπακτικού σε αυτή τη συμπεριφορά: «Γιατί αποθαρρύνονται από τα “νεκρά” ζώα;»
ΠΗΓΗ: Vukašin Bjelica, κ.ά. “Synergistic effects of musking and autohaemorrhaging on the duration of death feigning in dice snakes (Natrix tessellata)”, Biology Letters (2024) 20 (5): 20240058, https://doi.org/10.1098/rsbl.2024.0058, Πανεπιστημιο Βελιγραδίου, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 8.5.2024.
[6] ΠΗΓΗ: ακαδημαϊκός Χ. Εμ.
[7] Στο ΒΔ. Τμήμα. Ναός του 14ου αιώνα τουλάχιστον. Η αγιογράφησή του σώζεται εν μέρει σήμερα , με δεκάδες γραφές / επιγραφές ανθρώπων που έφτασαν ως αυτό και κατά το έθιμο άφηναν επάνω τους το όνομά τους ή μια ευχή ή μια ευχαριστία.
[8] Με τάφους που ανακαλύφθηκαν κοντά στην εκκλησία, στο κεντρικό τμήμα του νησιού. Χρονολογούνται από τα ευρήματα στον 14ο αι.
[9] Απέχει επίσης 2,6 χλμ. από την ΙΜ Αγίας Μαρίνας Καλαμά Βορείου Ηπείρου. Περίπου 1 χλμ. ΒΑ. Από αυτήν, ευρίσκεται υπόσκαφη βραχοεκκλησιά της Αγίας Μαρίας / Shpella e Shën Mërisë / Sveta Bogodorditsa, μια από τις ωραιότερες πεζοπορίες που μπορείτε να κάνετε στην Βόρειο Ήπειρο, στην νυν έκταση της Αλβανίας, κοντά στο Tuminec, στην επαρχία Κορυτσάς. Είναι Πολιτιστικό Μνημείο της Αλβανίας. Στην ίδια παραλίμνια διαδρομή, 2,3 χλμ. πριν την ΙΜ Αγίας Μαρίνας Καλαμά, ευρίσκεται η ΙΜ Αγίου Γεωργίου.
φιδονησι αγιος Πετρος Βρυγες Μακεδονες Λεκακης φιδι προσποιηση νεκρο φιδονησια Φρυγες αρχαια Μακεδονια φιδια νεκρα πεζοπορικη διαδρομη μονοπατι πεζοπορια βορεια ηπειρο αλβανια πεζοπορικες διαδρομες μονοπατια πεζοποριες βορειου ηπειρου αλβανιας πρεσπων πρεσπας σκοπιων τουριστικα αξιοθεατα λιμνονησι σλαβικα Ζμισκι Οστροβ / Γκολεμ Γκραντ Μεγαλο Οχυρο κρατιδιο Σκοπια 40ος παραλληλος Νησος του Φιδιου λιμνη Βρυγηιδα βρυγηις κοιτιδα αρχαιοι Βρυγες Μακεδονες Ελληνες Πρεσπα ελληνικα συνορα ελληνικο ακρωτηριο Ροτι ακρωτηρι χωριο Ψαραδες φλωρινας φλωρινης φλωρινα λιμνες γκρεμος φυσικο φρουριο τρια λιμανια Γκοινταριτσα Βλαγια τριλιμενο νησιδιο αρχαια ερειπια αρχαιες παλιες παλαιες εκκλησιες ανακηρυξη αυστηρο φυσικο καταφυγιο γεωμορφολογια χλωριδα πανιδα ιστορια ενδημικα φυτα, σπανια πουλια ζωικο βασιλειο ζωα φιδια φιδι ζαρι ειδη φιδιων μικρονησι δασοι δασος αγρια αρκευθος / κεδρος αμυγδαλια λεια τσουκνιδα Γουεμπ νησακι ευρηματα αρχαιοτητα οχυρο οχυρωμενο λιμανι πετρινοι τοιχοι σοβας τειχος δακτυλιος ακτη πυργος, ελληνιστικη περιοδος, υστερη αρχαιοτητα. ερειπια οικισμος Νεολιθικη εποχη Παλαιομακεδονικη Βρυγων, Ορεστες ρωμαικη Μεσαιωνας καστρο φρουριο τσαρος Σαμουηλ ρωμαικων χρονων νεκροπολη, εκκλησιες μοναστικη κοινοτητα ακμη 10ος – 14ος αιωνας μχ μυστικιστικος τοπος εκκλησια αγιογραφια θεμελια δεξαμενη νερου νερο διατηρητεα μεσαιωνικη παλαιοχριστιανικη βασιλικα 4ος 5ος ψηφιδωτο δαπεδο ταφικη κατασκευη αυτοχθων προσλαβικος πληθυσμος σλαβικη επελαση σλαβοι προσλαβοι νομισματα 6ος ασημενιο κοσμημα κτερισματα ταφος ζευγαρι χρυσα σκουλαρικια ενωτια 7ος σιδερενιο σκουλαρικι 5 κρικοι κρικος 7ος 8ος προελευση Βυζαντιο Μεγαλη Ελλαδα Κατω ιταλια νομισμα Κωνσταντινος Δ σλαβικοι ταφοι ανασκαφη κοσμηματα 10ος τουρισμος ακατοικητο, 20ος μοναστηρι Κονσκο Konjsko παραλια Δραπανο μεσαιωνικες πολεις φρουρια Μακεδονια Οφιουσα / Φιδονησι, ελληνικα νησια ταφικη εκκλησια ανασκαφες, βρεθηκαν υπολειμματα τοιχογραφια αγια Τραπεζα ταφος σκελετος ναρθηκας βενετσιανικο βενετια ορους Γκαλιτσιτσα εθνικο Παρκο δαλματικος πελεκανος, βουτηχταρι αποικια κορμορανος ζωα αποφυγη συλληψης νεκρα θανατου αμυντικη τακτικη αμυνα νεροφιδο αιμορραγια στομα περιττωματα μυρωδια εχθρος γενος Natrix οικογενεια Colubridae, κολουβριδαι Ευρασια Βοσνια Ερζεγοβινη, Ουμβρια Ιταλιας, Γαλλια, κοιλαδα ποταμος Ρηνος, Τσεχια, Αφρικη, νοτια Ευρωπη, Μικρα Ασια, Δυτικη και Κεντρικη Ασια Περσικος Κολπος, Αφγανισταν, Πακισταν, Ινδια, Κινα, Μεση Ανατολη Ιρακ, Συρια, Ιορδανια, Ισραηλ Δελτα του Νειλου, νειλος Υεμενη, ρωσικες ακτες Μαυρη Θαλασσα ποντος, Κισκαυκασια, Υπερκαυκασια, Καζακσταν, Παμιρ, Τουρκμενισταν, ακτη νησια Κασπια Θαλασσα κοιλαδες σουμπαρ Sumbar ατρεκ Atrek, κοπετνταγκ Kopetdag, κουγιτανγκταου Kugitangtau, τεντζεν Tedzhen , μουργκαμπ Murghab αμου νταρια Amu Darya, Κιργισταν, Ουκρανια, εκβολες Αζοφ, Ταυριδα / Κριμαια, Ιραν, απειλουμενο ακινητο, σωμα θηρευτης φαινομενικα νεκρα παρασιτα ων, ελλειψη κινησης αρπακτικο σκηνοθεσια συλληψη σφυριγμα εχθρος κοπρανα κακα στομα γλωσσα στομα αιμα βιολογια αγρια φιδια νησιδιο αρπακτικα συμπεριφορα αιμορραγια fake ψευτικος θανατος ψευτοθανατος εξελικτικη αντιδραση διακυμανση αυτοματη οικολογια νεκρα ζωα ιερος ναος ΙΝ αγιογραφηση γραφη επιγραφη εθιμο ονομα ευχη ευχαριστια ΙΜ Αγιας Μαρινας αγια μαρινα Καλαμα καλαμας Βορειου Ηπειρου υποσκαφη βραχοεκκλησια σπηλαιοεκκλησια Αγιας Μαριας αγια μαρια παναγια Shpella e Shen Merise / Sveta Bogodorditsa, μπογκοντορντιτσα Βορειος Ηπειρος, Αλβανια τοουμινεκ τουμινετς Tuminec, επαρχια Κορυτσας κορυτσα πολιτιστικο Μνημειο Αλβανιας παραλιμνια διαδρομη, Αγιου Γεωργιου Αγιος Γεωργιος
