Τουλίπα, το μακεδονικό κρεμμύδι, που δημιούργησε «χρηματιστηριακή φούσκα» – και η ελληνική ετυμολογία της – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Η τουλίπα / τουλίπη, είναι γένος αγγειόσπερμων μονοκότυλων φυτών, που ανήκει στην τάξη Λειριώδη (Liliales / λιλιώδη) και στην οικογένεια Λειριοειδή (Liliaceae / λιλιίδες) – εξ ου και ο λαός μας τις λέει λιλιά. Καλλιεργείται ως καλλωπιστικό φυτό.

Για την ιερογαμία του Διός καί τής Ήρας, η Γαία έκανε νά φυτρώσει στον Κήπο τών Εσπερίδων ένα χαλί από πολύχρωμα λουλούδια. Οι θεοί έπλεκαν τά γιορτινά τους στεφάνια μέ πολλά λουλούδια πού άστραφταν σάν πολύτιμα πετράδια: πρίμουλες, αστράκια, μαργαρίτες και άλλα είδη, από τά βουνήσια λιβάδια πού τούς ήταν αφιερωμένα. Χόρταιναν τά μάτια τους άγριες τουλίπες, κίτρινες στα βράχια, κόκκινες και πορτοκαλιές στά καλλιεργημένα χωράφια τής Δήμητρας, κομψές, άσπρες καί ροζ στά βουνά τής Κρήτης. Έκτοτε στεφάνια με κόκκινες τουλίπες ήταν γαμήλιο στόλισμα στην αρχαία Ελλάδα. «Η αφθονία αυτή από ποικίλες τουλίπες που, αν καί σχετικά σπάνιες, συναντιούνται σε ολόκληρη την Ελλάδα, ακόμη και σήμερα, δείχνει πώς πρόκειται για ένα αυτόχθονο φυτό, εγκατεστημένο στην κυρίως Ελλάδα πολύ πρίν εισαχθούν στήν Εύρώπη οί τουλίπες τής Ασίας, που δημιούργησαν την “τουλιπομανία“(**) του 16ου αιώνα!» – ΠΗΓΗ: Ε. Μπάουμαν «Η Ελληνική χλωρίδα στον μύθο, στήν τέχνη καί στην λογοτεχνία», έκδ. Ελλ. Ετ. Προστασίας της Φύσης».

Η τουλίπα ήταν το ιερό φυτό της Ηούς[4*].

Ο Θεόφραστος μάλιστα είναι ο πρώτος που συνέδεσε το φυτό με το έριον(***).

Έτσι, το όνομά του προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη τολύπη όπως έλεγαν «το κατειργασμένον ἔριον»(***) δηλ. το μαλλί για τύλιγμα, γνέσιμο στην ρόκα > γαλλ. tulipe > τουρκ. tulbend και περσ. dulband[1] (= τολύπη + πανί > τουλουπάνι > τουρμπάνι). Λένε λόγω της ομοιότητας του άνθους της τουλίπας με το σχήμα αυτού του κεφαλόδεσμου όταν το λουλούδι είναι ακόμη κλειστό. Αλλά δεν είναι από το φυτό, αλλά από την τολύπη, λόγω του σχήματος που είχε αυτή η μάλλινη μάζα με την οποία έφτιαχναν τους κεφαλόδεσμους) > τούλι, πιθανώς και η τουλούμπα κλπ.

• Τολύπη έλεγαν, λοιπόν, το κατειργασμένον ἔριον σχηματισθὲν εἰς ὄγκον καὶ ἕτοιμον πρὸς νῆσιν – κοινῶς τουλοῦπα.
• Τολύπη έλεγαν, και κάθε σφαιροειδὴ ὄγκο, ἐξ οἱουδήποτε πράγματος.
• Τολύπη και κάθε μᾶζα, ἔχουσα σχῆμα τολύπης.
• Τολύπη και εἶδος στρογγύλης κολοκύνθης ἐχούσης σχῆμα τολύπης, η ἀγριοκολοκύντη.
• Τολύπη και «τὰ προφυράματα τῶν μαζῶν, ἃ καὶ βήρακας καλοῦσιν. καὶ ἀγαθίδιον στήμονος, ἢ ῥοδάνης» (Ησύχ.).
• Η παροιμία «τῶν πράσων ποιούμενοι τολύπας», αναφέρεται ἐπὶ τῶν μὴ κοσμίως δειπνούντων.
• ΔΕΙΤΕ σχετική τηλεοπτική εκπομπή του Γ. Λεκάκη, ΕΔΩ.

Η λέξις προκύπτει από την ρίζα √ ΤΑΛ[2] > τλάω (= ταλαιπωρούμαι, υπομένω, καρτερώ, κλπ.), ἐπὶ τῆς σημασίας ἔργου τελειωθέντος. (Κούρτ.)

• > ρ. τυλόω > τύλος (ὁ) / τύλη (η) / τύλωμα (το) = σκληρὸν ἐξόγκωμα τοῦ δέρματος, νενεκρωμένη σαρξ, ο κάλος, ιδίως μάλιστα ἐν τῇ παλάμῃ, των χειρῶν· και το ἀποσκίρωμα τῶν γονάτων. Πᾶν ὅ,τι ἐξέχει, κόμβος· ξύλινος ἦλος μετὰ κεφαλῆς κατὰ τὸ ἄκρον (ξυλόκαρφον) ἐν χρήσει κατὰ τὴν ναυπηγίαν. Και κόμβος ἢ ὄγκος ἐπὶ ῥάβδου ἢ ῥοπάλου («ῥόπαλον τύλους ἔχον περισιδήρους» – Διόδ. 3.33, Στράβ. 776. Και τὸ ἀνδρικὸν μόριον (Ἡσύχ., Πολυδ. Β΄, 176). Και η κεφαλὴ κοχλίου (βίδας). Και ο σκαλμός του πλοίου. Ο λαός μας λέει «έφαγα και την τύλωσα», έγινα τυλωμένος – φούσκωσε η κοιλιά μου και πετάχτηκε προς τα έξω. Και σχετικά τοπωνύμια επί βραχωδών εξογκωμάτων / εξαρμάτων Τύλισσος Μαλεβιζίου Ηρακλείου Κρήτης, κ.ά.

Εξάπλωση της Τουλίπας και η τουλιπομανία

Ο Ibn al-‘Awwam στο έργο του Kitab al-Filaba, μια από τις λίγες ανδαλουσιανές γεωργικές πραγματείες που έχουν διασωθεί στο σύνολό τους, αναφέρει στο λουλούδι ως «μακεδονικό κρεμμύδι»: «Είναι ένα είδος κίτρινου νάρκισσου και προέρχεται από την Μακεδονία, στην επαρχία της Αλεξάνδρειας. Το άνθος του είναι κίτρινο εσωτερικά και ροζ εξωτερικά, σε σχήμα κύβου. Στο εσωτερικό υπάρχει ένα άλλο όμορφο και αρωματικό λουλούδι. Φύεται σε υγρές, ορεινές περιοχές και καλλιεργείται όπως ο κίτρινος νάρκισσος». Η επιστημονική ομάδα(*) συνειδητοποίησε ότι είναι η πρώτη ιστορική απόδειξη της παρουσίας τουλίπας στην Ευρώπη.

Η διακοσμητική προέλευση του λουλουδιού βρίσκεται στο Βυζάντιο. Αναπαραστάσεις τουλίπας βρίσκονται στους ναούς του Εικονίου, από τον 11ο αιώνα. Τον 13ο αιώνα, ο Έλλην (Ρουμί) ποιητής Μεβλανά Τζελαλεντίν, περιέγραψε την τουλίπα ως «το πιο θλιβερό χαμόγελο από όλα». Στην Ευρώπη εισήχθησαν ως βολβοί από την Ελλάδα επί Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στην Al-Andalus της Ανδαλουσίας[3] Ιβηρικής. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΙΒΗΡΙΚΗΣ, ΕΔΩ. Η εισαγωγή συνεχίσθηκε και επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η νέα κερδοφόρος αυτή επιχείρηση ονομάτισε την εποχή ως «Εποχή της Τουλίπας» στην οθωμανική ιστορία! Ο Αυστριακός πρέσβυς του Φερδινάνδου Α΄ των Αψβούργων στην Τουρκία, Og. Ghislain de Busbecq, έγινε ενθουσιώδης καλλιεργητής λουλουδιών, όταν είδε τουλίπες να καλλιεργούνται στην Αδριανούπολη. Το 1544, όταν επέστρεψε στην Ευρώπη, έφερε μαζί του μερικούς βολβούς τουλίπας στους Αυτοκρατορικούς Κήπους της Βιέννης. Το 1593, ο C. Clusius άφησε την θέση του στους Αυτοκρατορικούς Κήπους Βιέννης για να αναλάβει την θέση του καθηγητή βοτανικής στο Λέιντεν Ολλανδίας, όπου έφερε μια συλλογή από βολβούς τουλίπας, που προκάλεσαν μεγάλο ενδιαφέρον και ενθουσιασμό. Έτσι έφτασαν στην Ολλανδία[4] – γι’ αυτό και κακώς λέγεται «η πατρίδα της τουλίπας», ενώ χαριστικώς είναι αποδεκτό το «χώρα της τουλίπας» λόγω της μεγάλης της παραγωγής.

Τον 17^ο αιώνα μάλιστα ξέσπασε η «μανία της τουλίπας»(**). «Περί τά μέσα τού 17ου αιωνος ή θεραπεία τών Τουλιπών καί τό έμπόριον των βολβών των προήχθη αύτόθι εις τοιούτον βαθμόν ώστε νά πωλώνται ούτοι έν τω χρηματιστηρίω (ώς σήμερον πωλούνται εις τά χρηματιστήρια αί διάφοροι άξίαι) εις τιμάς ενίοτε μυθώδεις. Ό βολβός νεοστί άνακαλυπτομένου είδους ή έπιτυγχανομένης διαφοράς ή νόθου Τουλίπης καθίστατο τό μήλον τής Έριδος τών φιλανθών τής εποχής εκείνης καί επωλείτο ένίοτε εις τιμήν ανωτέραν και αυτού τού χρυσού! αναφέρονται βολβοί Τουλίπης πωληθέντες πρός δύο, τρεις καί τέσσαρας χιλιάδας φλορινιών έκαστος. Είχε καταλάβει τότε τούς φιλανθείς πραγματική τουλιπομανία, ήτις ταχέως παρήλθε χωρίς όμως νά μειωθή ή δίκαια εκτιμησις ήν πάντες απονέμουσιν εις τά περικαλλή ταύτα βολβόρριζα φυτά, τά όποια μετά τών ανεμωνων, των υακινθων και των βατραχιων στολίζουσι τούς κήπους ενωρίς τήν ανοιξιν διά των μεγάλων καί πολυχρώμo των απλων ή πολυπετάλων άνθέων των» – ΠΗΓΗ: Γεννάδιος «Λεξικόν Φυτολογικόν», 1914. Στην Γαλλία (1610 – 1620) και στην Ολλανδία (1634), ο ενθουσιασμός για την καλλιέργεια αυτών των βολβωδών φυτών μετετράπη σε χρηματιστηριακή αξία! Πωλούνταν κάθε είδους περιουσιακά στοιχεία για την αγορά βολβών τουλίπας! Ορισμένες σπάνιες ποικιλίες κόστιζαν όσο ένα αγρόκτημα, ένα σπίτι ή αρκετά άλογα! Το 1623, ένας μόνο βολβός μιας διάσημης ποικιλίας τουλίπας μπορούσε να κοστίσει έως και 1.000 φιορίνια – ένα εξωφρενικό ποσόν εάν σκεφτεί κανείς ότι το μέσον ετήσιο κέρδος εκείνην την εποχή ήταν 150 φιορίνια! Ένας επιτυχημένος έμπορος βολβών μπορούσε να κερδίσει 6.000 φιορίνια / μήνα. Το 1635, 40 βολβοί πωλούνταν 100.000 φιορίνια – προς σύγκριση, ένας τόνος βουτύρου κόστιζε περίπου 100 φιορίνια! Το ρεκόρ ήταν η πώληση του πιο διάσημου βολβού, του “Semper Augustus”, για 6.000 φιορίνια στο Χάαρλεμ! Δεν υπήρχαν αρκετοί βολβοί στην αγορά για να καλύψουν την μανιώδη ζήτηση! Έτσι η μανία έφερε χρηματοοικονομική κερδοσκοπία! Αυτό οδήγησε σε μια μεγάλη οικονομική φούσκα και σε μια χρηματοπιστωτική κρίση. Ήταν ένα από τα πρώτα γνωστά μαζικά νομισματικά / χρηματιστηριακά / χρηματοοικονομικά κερδοσκοπικά φαινόμενα!!! Ήταν η πρώτη απόπειρα για οργανωμένη διαπραγμάτευση «παράγωγων προϊόντων» και έγινε στο Χρηματιστήριο του Άμστερνταμ (Amsterdam Bourse) το 1688, όταν ξεκίνησε η διαπραγμάτευση των πρώτων δικαιωμάτων προαίρεσης επάνω στον βολβό της τουλίπας.[5]

Είδη τουλίπας στην Ελλάδα

Υπάρχουν 100 περίπου είδη τουλίπας, που είναι όλα πολυετή ποώδη φυτά και περισσότερες από 5.000 καταχωρημένες ποικιλίες τουλίπας.

Η τουλίπα στην Ελλάδα λαϊκώς λέγεται και (ο) λαλές[6], (το) λιλί και (η) λαλλένα στην Κύπρο. Στην Ελλάδα βρίσκονται ως αυτοφυή 9 είδη τουλίπας (βοιωτική, βραχοφυή, κλουσιανή, κρητική, νότια, ορεινή, ορφανίδεια, πρώιμη και χαγερεία)[7]:

• Η βοιωτική (Tulipa boeotica), η κυματόφυλλος (Tulipa undulatifolia). Από τις πιο ωραίες ελληνικές τουλίπες. Τα άνθη της έχουν σχήμα κουδουνιού. Βρίσκεται σε περιοχές της Πελοποννήσου και στην κεντρική Ελλάδα Καλλιεργείται ως καλλωπιστικό φυτό.
• Η νότια (Tulipa australis) ή πρώιμη. Στενά φύλλα και χρυσοκίτρινα εσωτερικά άνθη, κόκκινα εξωτερικά. Ανθίζει Απρίλιο-Ιούνιο σε ορεινές και ημιορεινές περιοχές.
• Η κρητική (Tulipa cretica). Φτάνει σε ύψος τα 15 εκατ. Άνθη κατάλευκα με ροζ άκρες. Βρίσκεται σε όλην την Κρήτη.

Λαλάδες στο Θολοποτάμι Χίου.

• Η της Χίου: Στην Χίο φύονται 4 είδη τουλίπας (Tulipa praecox, Tulipa agenesis, Tulipa clusiana και Tulipa undulatifolia), τα τρία από τα οποία φύονται αποκλειστικώς στην νήσο Χίο, στο κεντρικό και ΝΑ. μέρος της μυροβόλου νήσου. Οι βολβοί της τουλίπας Χίου (Tulipa praecox), έχουν κάτω από τόν χιτώνα τους ένα στρώμα «μαλλιού», από όπου καί ό Θεόφραστος ονόμασε εριοφόρους(***)ορισμένους βολβούς. Η ανθισή τους εξαρτάται από τον καλό καιρό. Τα άνθη της διατηρούνται 7 – 10 ημέρες.

• Η της Πελοποννήσου: Η κιτρινοπορτοκαλί στον Μαλέα και το Χιονοβούνι, που ομοιάζει με φλόγα – οι εντόπιοι την λέν φαναράκι. Και στα Δίδυμα Αργολίδος η σπάνια, αυτοφυης Tulipa Hageri (κυματόφυλλη) – παραπάνω φωτ.. Και η Τουλίπα του Γουλιμή (Tulipa goulimyi) ενδημική της Νοτιανατολικής Πελοποννήσου, των Κυθήρων και της Δυτικής Κρήτης – το φυτό εντοπίστηκε από τον δικηγόρο και ερασιτέχνη βοτανολόγο Κ. Γουλιμή τον Απρίλιο του 1954 και πήρε το όνομά του.
• Η κυπρία[8] – Tulipa cypria Stapf ex Turrill, 1934.

Ο παραπόταμος του Κηφισού, Ποδονίφτης, στις βόρειες παρυφές των Αθηνων, ήταν γεμάτος αυτοφυείς τουλίπες. Πολύ σπάνια και ενδημικά φυτά, όπως η κόκκινη τουλίπα, φύονται και στην Πάρνηθα.

Στην Αιτωλοακαρνανία στα Κρυονέρια, ορεινό χωριό της Ναυπακτίας (σε υψόμετρο 1.170 μ.) φυεται ένα σπάνιο είδος τουλίπας. Και στα Λάλικα / Λάλκα επίσης μικρό ορεινό (υψόμ. 1.300 μ.) οικισμό, στα ιστορικα Κράβαρα, στις ανατολικές πλαγιές του όρους Φτερόπυργος (ή Άι Λιας), στα Όρη της Ναυπακτίας, φυεται επίσης ένα σπάνιο είδος τουλίπας. Το χωριό Λάλικα επήρε το όνομά του από αυτήν την λαλέ.

Και στην Γαβριά, στην πεδιάδα της Άρτας.

Και στο Δάσος της Δαδιάς Έβρου θα δούμε τουλίπες.

Στην Κρήτη, στην κοιλάδα του Αμαρίου Ρεθύμνης[9] υπάρχει οροπέδιο που ονομάζεται Γιους[10] Κάμπος. Είναι ο Κάμπος της Ηούς[4*] στην κρητική ντοπιολαλιά. Άλλωστε ήταν ιεροφυτο της! Εδώ φύεται η άγρια κόκκινη τουλίπα (Tulipa doerfleri). Και στο Κέντρος / Κέδρος, ένα από τα υψηλότερα βουνά της Κρήτης (1.776 μ.) ΝΔ. του Ψηλορείτη, φύονται ενδημικές και σπάνιες ποικιλίες φυτών, όπως τουλίπες, κ.ά.

Και στην Κύπρο, στο χωριό Κορμακίτης βόρειας κύπρου, ευδοκιμεί η «τουλίπα της Κύπρου», η μοναδική «λαλλένα» όπως την λεν εδώ. Πρόκειται για ένα σπάνιο φυτό και είδος υπό εξαφάνιση, που δεν εμφανίζεται πουθενά αλλού στον κόσμο![11] Γι’ αυτό και η Κύπρος την έβαλε στο χαρτονόμισμα των 10 λιρών του 1997.[12] Στην συνοικία Αμπντί Τσαβούς της (δυστυχώς ακόμη) κατεχόμενης Λευκωσίας υπάρχει το Τζαμί Λαλελί (Laleli Camii‎), στην οδό Αλή Ρουχί.  Το όνομά του, που σημαίνει «το τζαμί με τις τουλίπες», προέρχεται από τα μοτίβα της τουλίπας που κοσμούν τον αρχικό του μιναρέ. Και στην συνοικία Φατίχ της Κωνσταντινούπολης υπάρχει Τζαμί Λαλελί / Τζαμί της Τουλίπας. Είναι οθωμανικό αυτοκρατορικό τέμενος του 1760. Το Λάλελι (= με τουλίπες) είναι γειτονιά στο Φατίχ, στην Κωνσταντινούπολη, μεταξύ Βαγιαζίτ και Ακσαράι.

Άνθη τουλίπας συναντώνται συχνάκις και στον τοιχογραφικό διάκοσμο ορθόδοξων εκκλησιών.[13]

ΕΥΡΩΠΗ

Το Περιφερειακό Φυσικό Πάρκο του Βερκόρ των Γαλλικών Προάλπεων (ανάμεσα στους ποταμούς Ιζέρ και Ντρομ, των ομωνύμων νομών, στην διοικητική περιοχή Ωβέρνη-Ρον-Αλπ), που δημιουργήθηκε το 1970 και περιλαμβάνει ολόκληρο τον ορεινό όγκο και τις γύρω φυσικές περιοχές είναι προστατευόμενος φυσικός χώρος για είδη όπως η ελληνική νότια (Tulipa australis) τουλίπα.

Η μορφή της τουλιπας απεικονίζεται σε πολλα εργα τεχνης. Αποκορύφωμα ένα βιβλίο, με τίτλο “Lale Mecmuası” του 1725, όπου έχουν αποδοθεί σε ζωγραφισμένα χειρόγραφα στις σελίδες του όλα – και τα 49 – γνωστά είδη της εποχής!

ΑΣΙΑ

Στο Κουρδιστάν, λένε πως κάποτε ένας Κούρδος πρίγκηψ, ο Farhad ήταν πολύ ερωτευμένος με κάποια γυναίκα που την έλεγαν… Σειρήνα. Μια μέρα όμως η αγαπημένη του σκοτώθηκε, και ο Φαρχάντ έπεσε με το άλογό του, από έναν γκρεμό, για να αυτοκτονήσει. Το αίμα του απλώθηκε στο έδαφος και κάθε σταγόνα του έγινε τουλίπα. Έτσι η τουλίπα έγινε το έμβλημα της απόλυτης αγάπης…

• Στο Καζακστάν φυονται είδη άγριας τουλίπας (Tulipa greigii), κ.ά.
• Έμβλημα του Ιράν είναι η κόκκινη τουλίπα, που πιστεύεται ότι φυτρώνει στον τάφο κάθε πεσόντα για την χώρα.
• Το Παραθαλάσσιο Πάρκο Χιτάτσι (Kokuei Hitachi Kaihinkoen), εθνικό πάρκο στην πόλη Χιτατσινάκα της Ιαπωνίας, διαθέτει 170 ποικιλίες τουλίπων και πολλά άλλα λουλούδια.  Στα τέλη Δεκεμβρίου και αρχές Ιανουαριου ανθίζουν 10.000 περίπου τουλίπες-«παγωτό»!

ΓΙΟΡΤΕΣ ΤΟΥΛΙΠΑΣ

• Η Γιορτή Τουλίπας στα Δίδυμα Αργολίδος, είναι από τις πιο παλιές. Εξεκίνησε το 1962.

• Το πιο δημοφιλές αξιοθέατο στο Λίσσε Ολλανδίας είναι το Keukenhof / Κέκενχοφ – γνωστό ως ο Κήπος της Ευρώπης – που είναι ανοικτό μόνον κατά την άνοιξη, όταν ανθίζουν οι τουλίπες. Τότε πραγματοποιείται Παρέλαση Λουλουδιών, η Bollenstreek Bloemencorso, στους κεντρικούς δρόμους του Λίσσε. Η γνωστή Επίδειξη Τουλίπας διαρκεί 8 εβδομάδες (μέσα Μαρτίου – μέσα Μαΐου). Είναι ένας από τους μεγαλύτερους κήπους λουλουδιών στον κόσμο. Καλύπτει έκταση 32 εκταρίων και περίπου 7.000.000 βολβοί λουλουδιών φυτεύονται στους κήπους ετησίως. Εδώ λειτουργεί και το Μουσείο De Zwarte Tulp (Μουσείο Μαύρης Τουλίπας).
• Κάθε χρόνο κατά την διάρκεια της άνοιξης το Πιτέστι Βλαχιας Δακιας Ρουμανίας[14] φιλοξενεί ένα φεστιβάλ και μια έκθεση, γνωστά ως Simfonia lalelelor (η «Συμφωνία της Τουλίπας»). Οι τουλίπες εισήχθησαν εδώ μόλις το 1972 – 1973, όταν περίπου 3.000 βολβοί από το Αράντ και την Οράντεα φυτεύτηκαν, μαζί με άλλα λουλούδια. Έτσι το Πιτέστι απέκτησε την φήμη περιοχής καλλιέργειας τουλίπας και το θεματικό φεστιβάλ λουλουδιών διοργανώθηκε για πρώτη φορά από τις τοπικές Αρχές το 1978.
• Κάθε Μάιο, στην Οττάβα γίνεται το Φεστιβάλ της Τουλίπας, με χιλιάδες λουλούδια που στέλνει η βασιλική οικογένεια της Ολλανδίας ως ένδειξη ευγνωμοσύνης προς τους Καναδούς, που θυσιάστηκαν για την απελευθέρωση της Ολλανδίας από τους ναζί.

ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

Το γυναικείο όνομα Λόλα σημαίνει “τουλίπα”.

Η τουλίπα στην «γλώσσα των λουλουδιών» αντιπροσωπεύει την ιδανική αγάπη, την στοργή και την τύχη. Η προσφορά κόκκινης τουλίπας είναι δήλωση αγάπης. Η προσφορά κίτρινης είναι δήλωση ανείπωτης αγάπης.

Συμβολίζει επίσης την παροδικότητα, την άνοιξη και η κόκκινη την νόσο του Πάρκινσον.

Το σωστό ποτήρι για την σαμπάνια είναι το ψηλόλιγνο flute σε σχήμα τουλίπας. Ποτήρι-τουλίπα θέλει και το λικέρ βενεδικτίνη.

Μόνο στην Ταϊλάνδη τηγανίζουν την τουλίπα και την τρώνε!

ΑΛΛΕΣ ΤΟΥΛΙΠΕΣ

Τέλος, υπάρχουν και άλλα φυτά που λέγονται τουλίπες, όπως:

• ο αγάπανθος[15]. Ο Agapanthus africanus (L.) Hoffmanns (συν. A. umbellatus λέγεται και αφρικανικός κρίνος ή αφρικανική τουλίπα).
• το «αιματόκρινο» ή «τουλίπα του Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας». και…
• τουλιπόδενδρα, όπως η σπαθοδέα[16] με μοναδικό είδος την σπαθοδέα την κωδωνοειδή (Spathodea campanulata), γνωστή ως «το δέντρο κρήνη», ή αφρικανικό τουλιπόδεντρο (African tulip tree), pichkari ή «φλόγα Nandi»…

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Λεξικο Παραδοσεων”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 17.4.2009.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Σοφ. Ἀποσπ. 920. Ἀριστοφ. Λυσ. 586. Ἀνθ. Π. 6.160., 6.247. Ἀρρ. Εὔβουλ. ἐν «Καμπυλίωνι» 4. Ἀθήν. 114F, 140^Α. Κλήμ. Ἀλ. 19. Ἡσύχ. Φωτ. Ἑβδ. (Δ΄ Βασιλ. Δ΄,39). Ξεν. Ἀπομν. 1.2,54. Διοσκ. 3.94. Νικ. Θηρ. 178. Λουκ. Ἐνύπν. 6. Σχόλ. εἰς Ἀριστοφ. Ἀχ. 55.2. Εὐστ. Πονημάτ. 43.67. Πολυβ. Ἀποσπ. 129. Ἡλιόδ. παρὰ Schneid. Ecl. Phys. σελ. 467.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Περσ. ντέλμπαντ = αγαπημένος – del = Καρδιά. Σανσκρ. tula = βαμβάκι.

[2] Ἐκ τῆς √ ΤΑΛ παράγονται ὡσαύτως αἱ λέξεις: τλῆναι, πολύτλας, τάλας, τλήμων, τάλαντον, τολμάω, τελαμών, τάλαρος, ταλαίπωρος, ταλαντεύω, ταλαντοῦχος, τάλαρος (= καλάθι), ταλασία, ταλασιουργός, ταλασίφρων (= καρτερικός), τελαμών, πολύτλας, τλήμων / πολυτλήμων, τλημόνως, τλημοσύνη, τληπαθής (= δυστυχισμένος), τλησίπονος, τλησικάρδιος, τλησίφρων, τλήθυμος, τληπάθεια, τλῆσις, τλητικός, τλητός / ἄτλητος, πολύτλητος, τολμάω / τολμῶ, κ.ά. Τα κύρια όνόματα Ἄτλας, Τάνταλος, κ.ά. Πιθαν. καὶ τὸ ἀντλέω (λατ. tolleno), ἴσως καὶ τὸ τέλος (= φόρος ἢ δασμός > αγγλ. toll) > σανσκρ. tûl, tôlayâmi, tulayâmi (tollo, pontero), tula (libra), tulyas (aequus, ἀτάλαντος), αρχ. λατ. toli (tuli), tollo, tolero, γοτθ. thula (= ἀνέρχομαι)· usthulains (= ὑπομονή), αγγλο-σαξον. tholian, σκωτ. thole (= ὑπομένω), αρχ. γερμ. dolem, dultu, dulde.

[3] Στο Umda (Umdat al-tabib), ένα βοτανικό έργο που αποδίδεται στον Abu l-Jayr (11ος – 12^ος αιώνας), αναφέρεται η διακοσμητική χρήση αυτού τουλίπας στα εδάφη της Ιβηρικής Χερσονήσου. Είναι πιθανόν ένας γνωστός γεωπόνος του 11ου αιώνα από το Τολέδο, ο Ibn Bassal («ο γιος του καλλιεργητή κρεμμυδιού»), να έπαιξε ρόλο στην εισαγωγή και την πρώιμη καλλιέργεια της τουλίπας στην Ιβηρική Χερσόνησο.

ΠΗΓΗ: (*) H. Bermejo και G. Sánchez / Πανεπιστήμιο της Κόρδοβα, Σχολή Αραβικών Σπουδών, κέντρο CSIC Γρανάδας, στο Economic Botany και «EL TULIPÁN LLEGÓ A HOLANDA DESDE AL-ÁNDALUS EN EL SIGLO XI», andalucia investiga, 16.4.2009.

[4] Η «Μαύρη Τουλίπα» (La Tulipe Noire) είναι τίτλος μυθιστορήματος του Αλ. Δουμά (1850), που διαδραματίζεται στην Ολλανδία του 17ου αιώνα (1672) και έκανε την συσχέτιση τουλίπας-Ολλανδίας ακόμη πιο ισχυρή. Τον χειμώνα του 1944 / 1945, η πυκνοκατοικημένη Ολλανδία επλήγη ιδιαίτερα από λιμό. Τότε οι κάτοικοι έτρωγαν και τις τουλίπες! Αλλά η τουλίπα είναι δηλητηριώδης για τους ανθρώπους και τα ζώα (π.χ. άλογα, σκύλους, γάτες και τρωκτικά). Η τουλιπανίνη, που περιέχεται στους βολβούς και τους βλαστούς της, προκαλεί, μεταξύ άλλων, εμετό, κοιλιακούς πόνους και γαστρεντερικές διαταραχές. – ΠΗΓΗ: «Θεραπευτικές ιδιότητες και φαρμακευτικές χρήσεις – Δηλητήρια, επιδράσεις και συμπτώματα» στο Botanikus, Uwe Lochstampfer, 23.4.2018.

[5] ΠΗΓΗ:

• Straathof T. P. και W. Eikelboom «Εκτροφή τουλιπών», Wageningen Ολλανδία, 2001.
• Dash M. «Τουλιπομανία: Η ιστορία του πιο πολυπόθητου λουλουδιού στον κόσμο και τα εξαιρετικά πάθη που προκάλεσε», εκδ. Weidenfeld & Nicolson, Λονδίνο, 1999.

[6] λαλές / λαλάδες = λουλούδι / λουλουδια, στην Χίο, την Ερυθραία Ιωνίας, κ.α.. Όπως λέμε σήμερα εμφατικώς το λουλούδι. Και στα περσικά, το γένος ονομάζεται Lale < σανσκρ. και χίντι lal = κόκκινο. Στα τουρκικά, το λουλούδι ονομάζεται επίσης lale, δάνειο από τα περσικά, το οποίο με την σειρά του είναι από τα ελληνικά, όπως προείπα.

[7] Στην Ελλάδα έχει εντοπιστεί και η Ουγγρική τουλίπα (Borbás, 1882) και η Tulipa scardica (1923).

[8] Στην Κύπρο φύεται και η Tulipa agenensis Redouté, 1804.

[9] 31 χλμ. ΝΑ. της πόλης του Ρεθύμνου.

[10] ή Αιγιδούς / Γιδούς.

[11] Βλ. Koumettou V. «Το παραμύθι της φύσης όπως γράφεται στον Κορμακίτη», Maronites, 7.3.2023.

[12] Εικόνιζε επίσης: την θεά Αφροδίτη, χελιδόνι της Κύπρου, πράσινη θαλάσσια χελώνα, γαλάζια πεταλούδα της Πάφου, αγρινό της Κύπρου, κυκλάμινο, μαρμάρινη κεφαλή της Αρτέμιδος (η οποία ανακαλύφθηκε στην Πάφο, ρωμαϊκών χρόνων).

[13] Λ.χ. στον ΙΝ Αγίου Νικολάου (16ου αιώνα) στο Παλαιό (ή Κάτω) Ζερβοχώρι Ημαθίας.

[14] Και στο Μπουζάου (Buzău, γερμ. Busäu, ουγγρ. Bodzavásár, τουρκ. Boze) ΝΑ. Ρουμανίας φυονται πολλές τουλίπες.

[15] Agapanthus < αγάπη + άνθος) το μόνο γένος στην υποοικογένεια Αγαπανθοειδή της οικογένειας των ανθοφόρων φυτών Αμαρυλλιδοειδή, στην τάξη των μονοκοτυλήδονων Ασπαραγκώδη.

[16] Spathodea: Ένα μονοτυπικό γένος της οικογένειας των Βιγνονιοειδών (Bignoniaceae), των αγγειόσπερμων φυτών.

Τουλιπα, μακεδονικο κρεμμυδι, χρηματιστηριακη φουσκα ελληνικη ετυμολογια τουλιπας Λεκακης τουλιπα, μακεδονια χρηματιστηριο τουλιπη, γενος αγγειοσπερμα μονοκοτυλα φυτα ταξη Λειριωδη Liliales / λιλιωδη οικογενεια Λειριοειδη Liliaceae / λιλιιδες λαος λιλια καλλιεργεια καλλωπιστικο φυτο ιερογαμια θεος Διας ζευς θεα ηρα Γαια Κηπος Εσπεριδων χαλι πολυχρωμα λουλουδια θεοι πλεξιμο γιορτινο στεφανι λουλουδι πριμουλα, αστρακι μαργαριτης ειδη, βουνησιο λιβαδι αγρια κιτρινη βραχος κοκκινη πορτοκαλι Δημητρα κομψη ασπρη ροζ βουνα Κρητης σπανιες, Ελλαδα, αυτοχθων φυτο εισαγωγη Ευρωπη ασια τουλιπομανια 16ος αιωνας Μπαουμαν ελληνικη χλωριδα μυθος, τεχνη λογοτεχνια Θεοφραστος πρωτος εριον ονομα αρχαια ελληνικη λεξη τολυπη κατειργασμενο εριο μαλλι γνεσιμο ροκα γαλλικα τουρκικα περσικα πανι τουλουπανι > τουρμπανι, ανθος σχημα κεφαλοδεσμος κλειστο μαλλινη μαζα τουλι, τουλουμπα ογκος νησις νηση τουλουπα σφαιροειδης παροιμια πρασο τολυπας κοσμια δειπνος ειδος στρογγυλη κολοκυνθη αγριοκολοκυντη κολοκυνθα κολοκυθα αγριοκολοκυνθη αγριοκολοκυθα προφυραμα μαζες βηρακας αγαθιδιον στημονι, ροδανη Ησυχιος λεξις ριζα √ ΤΑΛ τλαω τλω ταλαιπωρουμαι, υπομενω, καρτερω εργο τελειωθεν τυλοω > τυλος τυλη τυλωμα σκληρο εξογκωμα δερμα νενεκρωμενη σαρκα καλος, παλαμη χερι αποσκιρωμα γονατο κομβος· ξυλινος ηλος καρφι κεφαλη ακρον ξυλοκαρφο ναυπηγια ραβδος ροπαλο περισιδηρος Διοδωρος Στραβων ανδρικο μοριο αιδοιον κοχλιας βιδα σκαλμος πλοιο τυλωνω τυλωμενος κοιλια τοπωνυμιο βραχωδες εξογκωμα εξαρμα Τυλισσος τυλισος Μαλεβιζι Ηρακλειο Κρητη Ελλαδας ελλαδος πολυετη ποωδη φυτα ποικιλιες awwam κιταπι Kitab al Filaba, ανδαλουσια γεωργια πραγματεια κιτρινος ναρκισσος Αλεξανδρεια ανθος κιτρινο κυβος ομορφο αρωματικο υγρες, ορεινες περιοχες πρωτη ιστορια διακοσμηση Βυζαντιο αναπαρασταση ναοι Εικονιο ικονιο 11ος αιωνας μχ 13ος ελλην Ρουμι ρωμιος ποιητης Μεβλανα Τζελαλεντιν, θλιβερο χαμογελο βολβος Βυζαντινη Αυτοκρατορια αλ ανταλους Al Andalus ιβηρικη ισπανια εξαγωγη οθωμανικη επιχειρηση εποχη της Τουλιπας οθωμανοι αυστριακος πρεσβυς Φερδινανδος Α των Αψβουργων Αψβουργοι Τουρκια, γκισλεν ντε μπουσμπεκ Ghislain de Busbecq, καλλιεργητης λουλουδιην, αδριανουπολη 1544, βολβοι αυτοκρατορικοι Κηποι Βιεννης 1593, κλουσιος Clusius Βιεννη αυστρια καθηγητης βοτανικη Λειντεν Ολλανδιας, συλλογη βολβων ενθουσιασμος πατριδα χωρα παραγωγη 17^ος μανια θεραπεια εμποριο πωληση αξια τιμη μυθωδης νοθος φιλανθοι χρυσος φλορινι περικαλλη βολβορριζα ανεμωνη υακινθος βατραχιο ανοιξη πολυπεταλα Γενναδιος Λεξικον Φυτολογικον», Γαλλια βολβωδη χρηματιστηριακη περιουσια αγορα σπανιες ποικιλιες κοστος αγροκτημα, σπιτι αλογο διασημη ποικιλια φιορινι εξωφρενικο ποσον μεσον ετησιο κερδος εισοδημα φιορινι εμπορος μηνιαιος μισθος βουτυρο ρεκορ Semper Augustus Χααρλεμ Χαρλεμ μανιωδης ζητηση χρηματοοικονομικη κερδοσκοπια οικονομικη χρηματοπιστωτικη κριση μαζικα νομισματικα χρηματιστηριακα χρηματοοικονομικα κερδοσκοπικα φαινομενα οργανωμενη διαπραγματευση παραγωγο προιον χρηματιστηριο αμστερνταμ Amsterdam Bourse 1688, δικαιωμα προαιρεση λαλες λιλι λαλλενα Κυπρος αυτοφυη βοιωτικη βραχοφυη κλουσιανη κρητικη νοτια, ορεινη ορφανιδεια, πρωιμη χαγερεια βοιωτια κυματοφυλλος ωραια ελληνικες τουλιπες ανθη κουδουνι Πελοποννησος κεντρικη στενα φυλλα χρυσοκιτρινα εσωτερικα κοκκινα Απριλιος Ιουνιος ορεινη ημιορεινη περιοχη κρητικη καταλευκα ακρες Χιου νησος Χιος αποκλειστικως νησι χιτωνας στρωμα μαλλιου εριοφορος καιρος πελοποννησου κιτρινοπορτοκαλι Μαλεας Χιονοβουνι, φλογα φαναρακι Διδυμα Αργολιδος αργολιδα λακωνια Γουλιμη ενδημικη Νοτιανατολικη Κυθηρα Δυτικη δικηγορος βοτανολογος Γουλιμης 1954 κυπρια παραποταμος ποταμος Κηφισος Ποδονιφτης, Αθηνα αυτοφυης σπανια κοκκινη Παρνηθα αιτωλοακαρνανια χωριο Κρυονερια, ορεινο Ναυπακτια υψομετρο σπανιο Λαλικα / Λαλκα ορεινος οικισμος Κραβαρα, ορος Φτεροπυργος αη αη Λιας αγιος ηλιας ορη Ναυπακτιας, λαλε Γαβρια αρτα δασος Δαδιας εβρου εβρος θρακη κοιλαδα αμαριου Ρεθυμνης οροπεδιο Γιους Καμπος Ηους ηω ηως κρητικη ντοπιολαλια αγρια Κεντρος / Κεδρος, υψηλοτερο βουνα Ψηλορειτης, ιδη ενδημικες Κυπρος, Κορμακιτης βορεια μοναδικη λαλενα υπο εξαφανιση, χαρτονομισμα 10 λιρων 1997 συνοικια Αμπντι Τσαβους κατεχομενη Λευκωσια τζαμι Λαλελι οδος Αλη Ρουχι μιναρες συνοικια Φατιχ Κωνσταντινουπολη Τουλιπας οθωμανικο αυτοκρατορικο τεμενος 1760 γειτονια Κωνσταντινουπολις Βαγιαζιτ ακσαραι τοιχογραφια διακοσμος ορθοδοξη εκκλησια Φυσικο Παρκο Βερκορ Γαλλικες Προαλπεις Ιζερ Ντρομ, νομος οβερνη Ωβερνη Ρον Αλπ 1970 προστατευομενος φυσικος χωρος Κουρδισταν, Κουρδος πριγκηψ, φαρχαντ Farhad ερωτας Σειρηνα / Shirin αγαπη γκρεμος αυτοκτονια αιμα σταγονα εμβλημα απολυτη Καζακσταν Ιραν ταφος πεσοντες ηρωες ηρωας παραθαλασσιο Παρκο Χιτατσι κοκουει Kokuei Hitachi Kaihinkoen εθνικο πολη Χιτατσινακα Ιαπωνια Δεκεμβριος Ιανουαριος παγωτο ΕΟΡΤΕΣ ΤΟΥΛΙΠΑΣ αξιοθεατα Λισσε Keukenhof / Κεκενχοφ ανοιξη, παρελαση λουλουδιων, Bollenstreek Bloemencorso, λισε Επιδειξη Τουλιπας Μαρτιος Μαιος μεγαλυτεροι κηποι λουλουδιων στον κοσμο Μουσεια De Zwarte Tulp Μουσειο Μαυρης Τουλιπας Πιτεστι Βλαχια Δακια Ρουμανια φεστιβαλ εκθεση, Συμφωνιαα Αραντ Οραντεα Οτταβα βασιλικη οικογενεια Ολλανδιας ευγνωμοσυνη Καναδοι καναδος θυσια απελευθερωση γερμανοι ναζι ναζισμος γυναικειο λολα γλωσσα των λουλουδιων στοργη συμβολο παροδικοτητα, νοσος Παρκινσον αγαπανθος αφρικανικος κρινος αφρικανικη αφρικη αιματοκρινο Ακρωτηριο της Καλης Ελπιδας ελπιδος τουλιποδενδρο σπαθοδεα μοναδικο κωδωνοειδης κωδων δεντρο κρηνη ααφρικανικο τουλιποδεντρο φλογα ναντι Σοφοκλης αριστοφανης ανθολογια Παλατινη αρριανος αθηναιος Κλημης Αλεξανδρευς ησυχιος Φωτιος Ξενοφων Διοσκοριδης Λουκιανος σχολια Ευσταθιος Πολυβιος ηλιοδωρος περσια ντελμπαντ = αγαπημενος – del = Καρδια σανσκριτικα tula = βαμβακι τουλα τληναι, πολυτλας, ταλας, τλημων, ταλαντον, τολμαω, τελαμων, ταλαρος, ταλαιπωρος, ταλαντευω, ταλαντουχος, καλαθι ταλασια, ταλασιουργος, ταλασιφρων καρτερικος τελαμωνας, πολυτλημων, τλημονως, τλημοσυνη, τληπαθης δυστυχισμενος τλησιπονος, τλησικαρδιος, τλησιφρων, τληθυμος, τληπαθεια, τλησις, τλητικος, τλητος / ατλητος, πολυτλητος, τολμω ατλας, Τανταλος, αντλεω λατινικη γλωσσα tolleno τελος φορος δασμος > αγγλικα toll) αταλαντος γοτθικα thula ανερχομαι υπομονη  αγγλοσαξονικα σκοτσεζικα υπομενω αρχαια γερμανικα βοτανικη Abu l Jayr 12^ος διακοσμητικη χρηση γεωπονος Τολεδο, Ibn Bassal μπασαλ καλλιεργητης Χερσονησος μυθιστορημα δουμας 19ος 1850 17ος 1944 / 1945, λιμος δηλητηριωδης ανθρωπος ζωο αλογα, σκυλος, γατα τρωκτικο τουλιπανινη, βλαστος εμετος κοιλιακοι πονοι γαστρεντερικες διαταραχες Θεραπευτικες ιδιοτητες φαρμακευτικες χρησεις δηλητηριο πιο πολυποθητο παθη λαλαδες Ερυθραια Ιωνια εμφαση χιντι λαλ lal κοκκινο τουρκικα lale, δανειο ελληνικα ουγγρικη Ρεθυμνο αιγιδους / Γιδους αιγιδω Γιδω θεα Αφροδιτη, χελιδονι Κυπρου, πρασινη θαλασσια χελωνα, γαλαζια πεταλουδα Παφος αγρινο κυκλαμινο, μαρμαρινη κεφαλη Αρτεμις ρωμαικα χρονια ΙΝ Αγιου Νικολαου 16ος Αγιος Νικολαος Παλαιο Κατω Ζερβοχωρι Ημαθιας ημαθια Μπουζαου υποοικογενεια Αγαπανθοειδη ανθοφορα αμαρυλλιδοειδη μονοκοτυληδονα Ασπαραγκωδη μονοτυπικο Βιγνονιοειδη αγγειοσπερμα ποτηρι σαμπανιας σαμπανια ψηλολιγνο flute τουλιποσχημο λικερ βενεδικτινη Ταιλανδη τηγανισμα διατροφη ιεροφυτο ιερο φυτο ιερα φυτα γαμος γαμηλια στεφανα σταφανι στεφανια γαμηλιο στολισμα αρχαια Ελλαδα