Η αρχαία ελληνική Μέλιτος, με την αστρομυθολογία της Στήλης του Μίθρα και το περγαμόντο… – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Η αρχαία ελληνική πόλις Μέλιτος[1] στην Καλαβρία Μεγάλης Ελλάδος / Κάτω Ιταλίας σήμερα εξακολουθεί να λέγεται… Μελιτού / Melitu (στα καλαβρεζικα) και στα… «ιταλικά»… Melito (di Porto Salvo). Είναι ένας μικρός ιταλικός δήμος (10.000 κατοίκων), 25 χλμ. ΝΑ. του Ρηγίου, μέρος της ελληνόφωνης περιοχής Μποβεσίας, στον 37^ο παράλληλο [37°55′N 15°47′E].

Το ιστορικό κέντρο κείται σε έναν λόφο 85 μ. τον Colle Calvario, ο οποίος κατηφορίζει ομαλά προς το Ιώνιο Πέλαγος[2]…

Η περιοχή διασχίζεται από αρκετά ποτάμια: το Τούτσιο, το Ταμπάκο, το Μαροσιμόνε, που ρέει μέσα από την πόλη, κ.ά.

Κατοικείται από την νεολιθική εποχή. Υπάρχει αρχαίος οικισμός στον βράχο Maiorana.

Πιο γνωστό της εύρημα, η Στήλη του Μίθρα, ένα εντυπωσιακό βραχογλυπτό.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΜΙΘΡΑ, ΕΔΩ.

Προφανώς αυτό σημαίνει ότι θα υπήρχε και μιθραίον ιερόν. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΜΙΘΡΑΙΩΝ, ΕΔΩ. Αλλά και αυτό θα ακολούθησε την τύχη όλων των μιθραίων: Κατεστράφη ολοκληρωτικώς! Έμεινε όμως μια βραχοστήλη να το θυμίζει, αλλά κι αυτή δεν θα υπαρχει σε λίγο λόγω της φθοράς της από τον καιρό… Αυτή είναι ένας από τους ελάχιστα γνωστούς θησαυρούς στην Καλαβρία, αλλά απίστευτα συναρπαστικός και μυστηριώδης, είναι ένας απλός βράχος, με μερικά σημάδια, φθαρμένα από τον χρόνο, που κρύβει απίστευτα μυστικά… Ανακαλύφθηκε από τον Σ. Στρέιντζες και τον αείμνηστο Λ. Σακκά. Το μεγαλιθικό μνημείο είναι μια μεγάλη ορθογώνια πέτρινη πλάκα (ύψους 3 μ. και πλάτους 2 μ. περίπου), σκαλισμένη με μια σειρά από σύμβολα λατρείας του Μίθρα, όπως τον θεο να σκοτώνει έναν ταύρο, ένα φίδι και έναν σκύλο.[3] Δυστυχώς, η πέτρα έχει εκτεθεί στα στοιχεία της φύσης για χιλιετίες, και το κοράκι και ο σκορπιός πιθανότατα έχουν εξαφανιστεί, όπως και ο ήλιος και η σελήνη που συνήθως υπάρχουν στις αναπαραστάσεις του θεού Μίθρα. Στην επάνω αριστερή γωνία του πίνακα, αν και τώρα μόλις ορατός, ο κακός δαίμονας παρατηρεί την σκηνή. Η Στήλη του Μίθρα της Μελίτου, εκτός από θεμελιώδες κομμάτι της πολιτιστικής κληρονομιάς της Καλαβρίας, έχει παγκόσμια ιστορική και αρχαιολογική σημασία ως ένας μοναδικός θησαυρός που πρέπει να διατηρηθεί και να γίνει γνωστός σε όλους, μια γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης, όπου ο μύθος συναντά την αστρολογία / αστρονομία.

Κατά τα άλλα, η περιοχή δεν έχει άλλα αρχαία λείψανα να μας επιδείξει, παρά μια νεκρόπολη, στα τέλη της ρωμαϊκής εποχής (του 5ου – 6ου αιώνα μ.Χ.), κοντά στον λόφο Calvario.[4] Και το κάστρο του οικισμού Πενταδάκτυλου[5], που χρονολογείται από την ρωμαϊκή εποχή. Τότε ο τόπος εξακολουθούσε να είναι εμπορικός σταθμός και σταθμός ανάπαυσης, για τους ταξειδιωτες από το Reggio Calabria στην Λοκρίδα (Δεκαστάδιο).

Και μετά η ιστορία της κάνει ένα άλμα και πάει στο… 1600, όταν μια εικόνα της Παναγίας ξεβράστηκε στην παραλία, η οποία ξεβράστηκε μαζί με κάποιους ναυτικούς. Οι κάτοικοι της Μελιτου έκτισαν ένα ιερό στο σημείο της ανακάλυψής της.

Η εικόνα φυλασσόταν κοντά στο σημείο, σε ένα ιερό που βρισκόταν, εκεί που τώρα βρίσκεται μια κόγχη, και εν συνεχεία μεταφέρθηκε στην εκκλησία των Αγίων Πέτρου και Παύλου στο Πενταδάκτυλο κατά την διάρκεια της κατασκευής του ιερού. Το ιερό χτίστηκε το 1680 και, σύμφωνα με έναν όρκο του μαρκησίου Ντ. Αλμπέρτι, αποφασίστηκε ότι η εικόνα της Παναγίας θα επέστρεφε στο Πενταδάκτυλο στις 25 Μαρτίου κάθε έτους και θα ξανκατέβαινε το τελευταίο Σάββατο του Απριλίου.

Με την κατάργηση της φεουδαρχίας, οι γαίες της Μελίτου και του Πενταδάκτυλου αγοράστηκαν από την ισπανική αγροτική οικογένεια Ραμίρες, η οποία άρχισε την εισαγωγη εσπεριδοειδών, αμπελιών, κ.ά. αλλά η πιο πολύτιμη καλλιέργεια που ξεκίνησε ήταν του περγαμόντου[6]. Έως τις αρχές του 20ού αιώνα, η Μελιτος ήταν το κέντρο καλλιέργειας περγαμόντου και του γιασεμιού.

Στις 19 Αυγούστου 1860 στην παραλία Ρουμπολό της Μελιτου, αποβιβάστηκε μια Χιλιάδα του Τζ. Γκαριμπάλντι. Αφού κατέλαβαν την Σικελία, σκόπευαν να κατακτήσουν τα εδάφη του Βασιλείου των Βουρβόνων. Μια δεύτερη, λιγότερο τυχερή απόβαση των ανδρών του Γκαριμπάλντι, πραγματοποιήθηκε στις 25 Αυγούστου 1862, όταν έφτασαν στην Καλαβρία με σκοπό να κατακτήσουν την Ρώμη, η οποία βρισκόταν ακόμη υπό «παπική κυριαρχία». Σήμερα μια αναμνηστική στήλη και ένα μαυσωλείο μνημονεύουν αυτήν την δεύτερη απόβαση. Το ατμόπλοιο Torino, που βυθίστηκε από τους Βουρβόνους κατά την απόβαση των Γαριβαλδινών, ευρίσκεται ακόμη στον βυθό της θάλασσας, σε βάθος 12 μ. – το ναυαγιο είναι συχνά τουριστικό αξιοθέατο για καταδύτες… Σχετική και η Casina dei Mille, όπου έμειναν οι Γαριβαλδινοί, το 1861 και βομβαρδίστηκαν από τα ναυτικά στρατεύματα των Βουρβόνων…

Τέλος, το καλοκαίρι του 1943, η πόλις υπέστη σφοδρούς βομβαρδισμούς από τους «Συμμάχους».

Στα τουριστικά αξιοθέατά της είναι

• οι πάμπολλες εκκλησίες της,
• οι πύργοι (των Σαρακηνών, στο υψηλότερο σημείο της παλαιάς πόλης, του 1550, ο Μούσα του 1550),
• το Παλάτσο Αλμπέρτι (από το 1667)
• η Σκεπαστή Αγορά (κτισμένη κατά την φασιστική περίοδο).
• τα Μουσεία (των Γκαριμπάλντι, Λαογραφικό-Εργαστηρίο Λαϊκών Παραδόσεων και το Σπίτι-Μουσείο του Περγαμόντου).
• η κύρια γιορτή της πόλης, αυτή της προστάτιδος Παναγίας (Madonna di Porto Salvo), στις 8 Δεκεμβρίου.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις». Associazione Culturale Mistery Hunters, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 12.4.2026

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Το όνομα Μέλιτος / Μελίτη είναι συνηθες στα αρχαία ελληνικά τοπωνύμια: Κατ’ αρχήν Μελίτη ήταν:

• επίθετο της Σαμοθράκης (βλ. Γ. Λεκάκης «Σαμοθράκη, ιερά νήσος»).
• Αρχαίος αττικός δήμος της Κεκροπίδας φυλής (γνωστή ο αρχαία οδός Μελίτης).
• Αρχαία πόλη στην Μάλτα (το όνομα της οποίας προέρχεται από αυτήν).
• και νυν χωριό της Φλώρινας, κ.ά.

Τέλος, στην μυθολογία υπήρχαν πολλές κόρες με αυτό το όνομα: Μια Ωκεανίδα, μια Νηρηίδα, μια Ναϊάδα, κόρη του θεού Αιγαίου, μια κόρη του Μύρμηκα (και μητέρα του Ύλλου, υιου του Ηρακλή), μια σύζυγος του Ηρακλή (επώνυμη ηρωίδα του αρχαίου αττικού δήμου της Μελίτης), μία κόρη του Ερασινού (ακόλουθος της Βριτομάρτυος), η πρώτη σύζυγος του Αιγέα, μία από τα θύματα του Μινωταύρου. Μπορούμε να βρούμε πολλές σχέσεις αυτών και των λατρευτών τους, με την Μέλιτο Καλαβρίας.

[2] Το Ιώνιο μνημονεύεται συχνά εδώ, στα τοπωνύμια. Λ.χ. ένας γειτονικος δημος λέγεται Montebello Ionico, το δυτικό λιμάνι λέγεται Porto Saline Joniche, κλπ.

[3] Ο Μίθρας κάποτε αντιμετώπισε και νίκησε τον Θεό Ήλιο. Ο Ήλιος, στην συνέχεια, έκαμε συμμαχία μαζί του, εκτιμώντας τον πολεμιστή-αντίπαλό του, απονέμοντάς του ένα λαμπερό στέμμα. Ήλιος και Μίθρας έγιναν ένα σπουδαίο δίδυμο. Μετά, ο Μίθρας συνέλαβε έναν Ταύρο και τον οδήγησε σε μια σπηλιά. Αλλά ο Ταύρος έφυγε, και ο Ήλιος, έχοντας επίγνωση της συμφωνίας, στέλνει ένα κοράκι-αγγελιαφόρο του, να τον σκοτώσει. Με την βοήθεια ενός σκύλου, ο Μίθρας, φορώντας φρυγικό σκούφο, φτάνει στον Ταύρο, τον αρπάζει από τα ρουθούνια και βυθίζει ένα μαχαίρι στο πλευρό του, σκοτώνοντάς τον (η γνωστή ως ταυροκτονία / ταυροφονια). Από το σώμα του ταύρου ξεπηδούν όλα τα φυτά που είναι ωφέλιμα για τον άνθρωπο, και ιδιαίτερα:

• Από το μυαλό του το σιτάρι, και
• από το αίμα του τα αμπέλια.

Αλλά ο Άρης / Αριμάνιος, ο οποίος στην μιθραϊκή λατρεία αντιπροσωπεύει τον Θεό του Κακού, στέλνει ένα φίδι και έναν σκορπιό για να αντιμετωπίσει αυτόν τον πλούτο / την αφθονία. Ο σκορπιός προσπαθεί να τραυματίσει τους όρχεις του ταύρου, ενώ το φίδι πίνει το αίμα του. Αλλά μάταια. Τελικώς, ο Ταύρος φτάνει / ανεβαίνει στην Σελήνη, και γεννιούνται όλα τα ζωικά είδη! Έτσι, το δίδυμο Μίθρας και ο Ήλιος σφραγίζουν την νίκη τους με ένα γεύμα, που θα παραμείνει στην λατρεία γνωστό ως «αγάπη». (Έτσι το λένε ακόμη και σήμερα οι χριστιανοί το κοινό γεύμα της ημέρας της Λαμπρής). Για όλα τα παραπάνω που αποκάλυπτε / μάθαινε ο μιθραϊσμός “έπρεπε” να εξαφανιστεί… – Μια άκρως αστρολογική-αστρονομική μυθολογία, που σήμερα μόλις έχει αρχίσει να γίνεται αντιληπτή αστρομυθολογία…

Όλα βασίζονται στην μετάπτωση των ισημεριών, η οποία είναι αποτέλεσμα της μετατόπισης του άξονα γύρω από τον οποίο περιστρέφεται η Γη, κάθετα στην εκλειπτική, σαν σβούρα, επιστρέφοντας στην αρχική της θέση κάθε 25.772 χρόνια. Κατά την διάρκεια περίπου 2.000 ετών, ο αστερισμός στον οποίο βρίσκεται ο ήλιος κατά την εαρινή ισημερία αλλάζει, εισερχόμενος σε μια άλλη «αστρολογική εποχή», που επήρε το όνομά της από τον νέο αστερισμό, με ανάδρομη κίνηση σε σύγκριση με την διαδοχή του ζωδιακού κύκλου όπως τον γνωρίζουμε (Ταύρος, Κριός, Ιχθύες, Υδροχόος, κλπ.). Αυτή η κίνηση, απαιτούσε μια θεότητα έξω από τον γνωστό κόσμο, μια «υπερκοσμική θεότητα», που ήταν υπεύθυνη γι’ αυτήν. Σκοτώνοντας τον ουράνιο Ταύρο, ο Μίθρας επιβεβαίωσε την εξουσία του σε ολόκληρο το σύμπαν και επέτρεψε στο επόμενο ζώδιο, τον Κριό, να γίνει ο «Οίκος του Ήλιου» κατά την εαρινή ισημερία, ένα αστρονομικό γεγονός που συνέβη 2.000 χρόνια πριν από την έλευση του Χριστού (η γέννηση του Ιησού αντιπροσωπεύει την μετάβαση από την Εποχή του Κριού σε αυτήν των Ιχθύων). Ο θάνατος του Ταύρου δημιουργεί την ζωή [κατ’ αντιγραφην και ο θάνατος του Χριστού] και την γονιμότητα του σύμπαντος, το οποίο, όντας επίσης ζώδιο της Αφροδίτης, καταδεικνύει πώς ο έρως, με την ενέργειά του, αναγεννά την φύση. Όλοι οι χαρακτήρες που εμφανίζονται στον μύθο αντιστοιχούν σε αστερισμούς:

• Η ταυροκτονία απεικονίζεται στο ουράνιο βιβλίο κατά μήκος του ουράνιου ισημερινού, την εποχή που οι ισημερίες ήταν στον Ταύρο (τον αστερισμό της εαρινής ισημερίας) και στον Σκορπιό (τον αστερισμό της φθινοπωρινής ισημερίας).
• Διαδέχονται ο Ταύρος, ο Μικρός Κύων, η Ύδρα (φίδι), το Κύπελλο (το οποίο εισήλθε στον μιθραϊκό μύθο αργότερα στην περιοχή του Ρήνου-Δούναβη, αφού αρχικώς υπήρχαν μόνον ζωικές μορφές), το Κοράκι και ο Σκορπιός. Σαφέστατα, οι δημιουργοί του μύθου ταύτισαν την ουράνια δομή με την ταυροκτονία.
• Επάνω από τον Ταύρο βρίσκεται ο αστερισμός του Περσέα, ο οποίος ταιριάζει απόλυτα στον Μίθρα, που φοράει το φρυγικό σκούφο και την νικηφόρα στάση του πάνω από τον Ταύρο. – βλ. και θρησκευτικό ιστορικό D. Ulansey.

[4] Βλ. R. Cotroneo.

Το χωριό Πενταδάκτυλο, 5 χλμ. Β της Μελίτου. Ένα ανοικτό υπαίθριο μουσείο, που αξίζει να επισκεφτεί κανείς… Όπως και το Ρογουδι / Ρηχουδι.

[5] Το κάστρο ξανακτίστηκε τον 16ο αιώνα. Στον οικισμό Πενταδάκτυλο ευρίσκονται και άλλα μεσαιωνικά κτηρια, όπως μια εκκλησία (του 1564), ερείπια ενός δομινικανικού μοναστηριού, κλπ. Η περιοχή εγκαταλείφθηκε λόγω του κινδύνου σεισμών. Μετά τον σεισμό του 1783, πολλοί κάτοικοι του Πενταδάκτυλου μετακόμισαν στην Μελιτο. Κι έτσι σήμερα ο Πενταδάκτυλος είναι ένα ανοικτό μουσείο.

[6] Το περγαμόντο (Citrus bergamia, Risso & Poit, 1819) είναι εσπεριδοειδές της οικογένειας Rutaceae και υπόθεση της Καλαβρίας:

Ας σημειωθεί ότι ανάμεσα στις περιοχές που διεκδικούν να λέγονται «πατρίδα του εσπεριδοειδούς περγαμόντου» θεωρείται και η Ελλάς. Οι άλλες είναι τα Κανάρια Νησιά, η Κίνα, και η πόλη Berga στην Ισπανία, το όνομα της οποίας φέρει. [Κατ’ άλλους το begarmundi κατάγεται από την Πέργαμο Μυσίας Μικράς Ασίας]. Και άλλοι λενε πως ένας Μαυριτανος της Ισπανίας, πούλησε για 18 scudi, ένα κλαδί στην οικογένεια Valentino του Ρηγίου Καλαβρίας, η οποία το μπόλιασε σε ένα πικρό πορτοκάλι στην ιδιοκτησία της, στην περιοχή Αγία Αικατερίνη.

Η πρώτη εντατική φυτεία περγαμόντου ιδρύθηκε το 1750 από τον Ν. Παρίση κατά μήκος της ακτής του Ρηγίου, στην περιοχή των Βούρλων – Rada dei Giunchi – απέναντι από την νυν παραλία Ζερβη, στην καρδιά της πόλης. Αρχικώς, το άρωμα εξάγονταν από την φλούδα με το χέρι και απορροφούνταν από φυσικά σφουγγάρια, τοποθετημένα σε ειδικά δοχεία (τα concoline).

Το 1844, έγινε η πρώτη πραγματική βιομηχανοποίηση της διαδικασίας εξαγωγής αιθέριου ελαίου από την φλούδα, χάρη σε μια μηχανή, που εφηύρε ο Ν. Μπαρίλα από το Ρήγιο, η οποία ονομάσθηκε «Μηχανή Καλαβρίας / Calabrese» (παραπάνω φωτ.), η οποία εγγυόταν υψηλή απόδοση σε σύντομο χρονικό διάστημα, αλλά και ένα άρωμα εξαιρετικής ποιότητας, σε σύγκριση με αυτό που εξαγόταν με τα σφουγγάρια.

αρχαια ελληνικη Μελιτος, αστρομυθολογια Στηλη Μιθρα περγαμοντο Λεκακης αρχαιες ελληνικες πολεις ελληνικη μυθολογια Μιθρας πολις Καλαβρια Μεγαλη Ελλαδα Κατω Ιταλια Μελιτου / Melitu καλαβρεζικα ιταλικα Melito di Porto Salvo μελιτο ντι πορτο σαλβο ιταλικος δημος Ρηγιο ελληνοφωνη περιοχη Μποβεσια ελληνοφωνα χωρια 37^ος παραλληλος Ahriman tauroctonia Mitra λοφος Colle Calvario, καλβαριο Ιωνιο ιονιο Πελαγος ποταμος ρεμα Τουτσιο, Ταμπακο, Μαροσιμονε, πολη, κατοικη νεολιθικη εποχη αρχαιος οικισμος βραχος μαιορανα Maiorana Pentedattilo ευρημα, βραχογλυπτο βραχογραφια μιθραιον ιερον μιθραια βραχοστηλη φθορα βραχος, μεγαλιθικο μνημειο ορθογωνια πετρινη πλακα σκαλισμα συμβολο λατρεια Μιθρα, θεος ταυρος, φιδι οφις σκυλος πετρα κορακι σκορπιος ηλιος σεληνη αναπαρασταση κακος δαιμονας πολιτιστικη κληρονομια ιστορια αρχαιολογια μοναδικη Ανατολη Δυση μυθος αστρονομι ααστρολογια αρχαια νεκροπολη, ρωμαικη εποχη 5ος – 6ος αιωνας μΧ καστρο οικισμος Πενταδακτυλος εμπορικος σταθμος Reggio Calabria Λοκριδα Δεκασταδιο  17ος αιωνας μχ 1600, εικονα Παναγιας παναγια παραλια, ναυτικοι κατοικοι ιερο κογχη, εκκλησια ΙΝ ιερος ναος Αγιων Πετρου Παυλου Αγιοι αγιος Πετρος Παυλος 1680 ορκος μαρκησιος Αλμπερτι, 25η 25 Μαρτιου τελευταιο Σαββατο Απριλιου Μαρτιος απριλιος καταργηση φεουδαρχια γαιες αγορα ισπανικη αγροτικη οικογενεια Ραμιρες, εισαγωγη εσπεριδοειδη αμπελι καλλιεργεια περγαμοντο 20ος γιασεμι 19 Αυγουστου 1860 παραλια Ρουμπολο αποβιβαση Χιλιαδα Γκαριμπαλντι Σικελια, κατακτηση βασιλειο Βουρβονων Βουρβονοι 25 Αυγουστος 19ος 1862, Ρωμη, παπικη κυριαρχια παπας παππας βατικανο αναμνηστικη μαυσωλειο μνημειο ατμοπλοιο τορινο Torino, βυθος Γαριβαλδινοι θαλασσα βαθος τουριστικο αξιοθεατο καταδυση Casina dei Mille, 1861 βομβαρδισμος ναυτικα στρατευματα 1943, Συμμαχοι τουριστικα αξιοθεατα εκκλησιες πυργος Σαρακηνων, Σαρακηνοι παλαια πολη 16ος 1550, Μουσα παλατι παλλατι Παλατσο Σκεπαστη Αγορα φασιστικη περιοδος μουσεια Λαογραφικο μουσειο Εργαστηριο Λαικη Παραδοση Σπιτι περγαμοντου γιορτη πανηγυρι εορτη γιορτες πανηγυρια εορτες προστατις μαντονα Madonna di Porto Salvo 8 Δεκεμβριου Δεκεμβριος ονομα ετυμολογια Μελιτη αρχαια ελληνικα τοπωνυμια επιθετα Σαμοθρακης επιθετο Σαμοθρακη, αρχαιος αττικος δημος αττικη Κεκροπιδα φυλη οδος Μελιτης Μαλτα χωριο Φλωρινα ελληνικη μυθολογια Ωκεανιδα, Νηρηιδα, Ναιαδα, ναιας θεος Αιγαιος, Μυρμηκας υλλος Ηρακλης συζυγος Ηρακλη επωνυμη ηρωιδα Ερασινος Βριτομαρτυς Αιγεας, αιγευς θυμα Μινωταυρος λατρευτες μοντεμπελλο Montebello Ionico Porto Saline Jonich πορτο σαλινε σασλιν ιωνικο ιονικο συμμαχια πολεμιστης αντιπαλος λαμπερο στεμμα συλληψε Ταυρος σπηλια σπηλαιο κοραξ αγγελιαφορο σκυλι φρυγικος σκουφος, μαχαιρι πλευρο ταυροκτονια ταυροφονια σωμα ταυρου χρησιμα φυτα ωφελιμα ανθρωπος, διατροφη μυαλο σιταρι, αιμα αμπελια αρης / Αριμανιος, αχριμαν μιθραικη λατρεια Κακο πλουτος αφθονια τραυμα ορχεις ορχις αρχιδια Σεληνη, γεννα γεννηση ζωων ζωα ζωο ζωικα ειδη διδυμο νικη κοινο γευμα, αγαπη χριστιανοι λαμπρη πασχα αστρολογικη αστρονομικη αστρομυθολογια μεταπτωση ισημεριων, μετατοπιση αξονα αξονας περιστροφη Γη, καθετα εκλειπτικη 25.772 χρονια ετη 2.000 αστερισμος εαρινη ισημερια αναδρομη κινηση διαδοχη ζωδιακος κυκλος Κριος, Ιχθυες, Υδροχοος, υπερκοσμικη θεοτητα ουρανιος εξουσια συμπαν ζωδιο, οικος του ηλιου εαρ αστρονομικο γεγονος 4.000 χρονια πριν ελευση Χριστος Ιησους μεταβαση Κριου Ιχθεις θανατος ζωη γονιμοτητα Αφροδιτη αστερι, ενεργεια αναγεννηση φυση αστερισμοι ουρανος ισημερινος ισημεριες φθινοπωρινη Μικρος Κυων, υδρα Κυπελλο μιθραικος Ρηνος Δουναβης, δουναβις ιστρος ζωικες μορφες ουρανια δομη Περσεας, φρυγικος πιλος νικη ουλανσει μεσαιωνικο κτηριο ερειπια δομινικανικο μοναστηρι σεισμος 1783, ανοικτο υπαιθριο κιτρος Citrus bergamia, εσπεριδοειδες οικογενεια Rutaceae πατριδα περγαμοντου ελλαδα Ελλας Καναρια Νησια Κινα, μπεργκα Berga Ισπανια, Μαυριτανος Μαυριτανια πωληση σκουδι scudi, κλαδι βαλεντινο Valentino Ρηγιον Καλαβριας / Reggio Calabria, μπολι μπολιασμα πικρο πορτοκαλι αγια Αικατερινη / Santa Caterina πρωτη εντατικη φυτεια ιδρυση Παρισης παριζι Parisi ακτη Rada dei Giunchi, Ζερβη ζερβι Zerbi, ζερμοι ραντα ντει γκιουντσι αρωμα φλουδα χερι απορροφηση φυσικο σφουγγαρι δοχειο concoline βιομηχανοποιηση διαδικασια εξαγωγη αιθεριο ελαιο μηχανη Μπαριλα Reggio Calabrese υψηλη αποδοση εξαιρετικη ποιοτητα βουρλα  Decastadium