Του ιατρού πνευμονολόγου-φυματιολόγου Στυλιανού Θ. Μητρόπουλου
Η αδυναμία πρόσβασης του προσφυγικού Λαού της Καισαριανής σε δημόσια νοσοκομεία για δεκαετίες έδωσε άνθηση στην λαϊκή ιατρική με Βεντούζες, Εντριβές, Κατάπλασμα με λιναρόσπορο και άλλες. Οι πρόσφυγες με γνώσεις από την Μικρά Ασία, χρήσης βοτάνων και πρακτικών απέκτησαν και νέες δυνατότητές στην Καισαριανή όπως της πρακτικής λαϊκής ορθοπεδικής.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΚΑΙΣΑΡΙΑΝΗΣ, ΕΔΩ.
Την δεκαετία 1950 μαθητής στο Ε’ Δημοτικό Σχολείο Καισαριανής (στα Βενιζελεια) έσπασα παίζοντας το δεξί μου χέρι. Μια Καισαριανιωτισσα ενοικιαστης του κυλικείου στο σχολείο, με είδε και διαπίστωσε ότι έχω σπάσει το δεξί μου χέρι. Με άρπαξε και με πήγε αμέσως, όχι σε νοσοκομείο, άλλα στην άγνωστου ονόματος «Κοκκαλού», δηλαδη μια «πρακτικιά» ορθοπεδικό, που έμενε κοντά στο Δημοτικό σχολείο.
Η «Κοκκαλου», μου έπιασε «απαλά – απαλά» με τα χέρια της το χέρι μου και σαν να μου το «χάιδευε» μου έλεγε: «ήσυχα, πασά μου», και προσπαθούσε να μου φτιάξει το χέρι. Τοποθετούσε βαμβάκι στο σπασμένο χέρι μου, ενω η βοηθός της, έδινε βαμβάκι… και ακολουθώντας με εντολές της «Κοκκαλούς», η βοηθος έσπαζε αυγά και έριχνε ασπράδια σε λεκανίτσα και κρόκους σε κύπελλο. Αμέσως μετά η βοηθός της «Κοκκαλούς» χτύπαγε τα ασπράδια των αυγών, που άφριζαν και έριχνε σε αυτα τριμμένο σαπούνι. Ακολούθως έριξε και τους κρόκους αυγών και τέλος ρακοπότηρο με ρακί. Στην συνέχεια με εντολή της «Κοκκαλους», της έδινε πότε – πότε κομματάκια καλαμιού και κομμάτια τουλουπάνι, βουτηγμένα στην «πάστα» με τα κτυπημένα αυγά… Η «Κοκκαλου» τύλιξε γύρω – γύρω το χέρι μου με επάλληλα στρώματα τουλουπάνι, βουτηγμένο στην «πάστα» των κτυπημένων αυγών, μέχρι που σταμάτησε… Θυμάμαι που υπομονετικά περίμενε αρκετή ώρα καθησυχάζοντάς με, μέχρι που τα αυγά με τα τουλουπάνια σκλήρυναν σαν «πέτρα». Εν τω μεταξύ είχε έρθει “τρελλαμένη” η μάνα μου, την οποία καθησύχαζε… Τέλος, μας άφησε να φύγουμε λέγοντας να μας ξαναδει σε τρεις εβδομάδες ή γρηγορότερα, εάν κάτι δεν πάει καλά… Ευτυχώς όλα πήγαν θαυμάσια και σε τρεις εβδομάδες μετά μου έβγαλε τον αυτοσχέδιο «νάρθηκα»…. και το μόνο που θυμάμαι είναι ότι την ρώτησε η μητέρα μου πόσο κοστίζει και της είπε «ό,τι έχετε ευχαρίστηση»… και φύγαμε…
Σπουδάζοντας στην Ιατρική Σχολή Αθηνών, έμαθα ότι η «Κοκκαλού» ήταν «μαθήτρια» του δικτύου μαθητών του διάσημου «λαϊκού ορθοπεδικού Κοκκαλά», του Νικολάου Γ. Βλάχου. Ο Ν. Βλαχος έμενε κοντά στην Καισαριανή (περιοχή Βύρωνα) και καταγόταν από οικογένεια κτηνοτρόφων από την Ήπειρο, γεννημένος λίγο πριν το 1900. Είχε ξεκινήσει με φροντίδα και «δέσιμο» σπασμένων ποδιών σε ζώα του κοπαδιού του που «αυτοδίδακτος» έμαθε και θεράπευε. Η ικανότητά του στην ψηλάφηση ήταν τέτοια που σύντομα άρχισε να βοηθά συγχωριανούς του, φήμη που εξαπλώθηκε γρήγορα, οδηγώντας τον στην Αθήνα, όπου εγκαταστάθηκε κοντά στην Καισαριανή-Βύρωνα και διέπρεψε τις δεκαετίες 1940, 1950 και 1960.
Ο Ν. Βλάχος (απλά «ο Βλάχος») αποτελεί μια μοναδική περίπτωση στην ιστορία της ελληνικής ιατρικής, καθώς γεφύρωσε το χάσμα μεταξύ της εμπειρικής λαϊκής θεραπευτικής και επίσημης ορθοπεδικής επιστήμης. Το σπίτι του στην οδό Καραολή και Δημητρίου στον Βύρωνα έγινε τόπος προσκυνήματος. Άνθρωποι από όλην την Ελλάδα, κάθε κοινωνικής τάξης, κατέφθαναν εκεί, συχνά σε φορεία, όταν η επίσημη ιατρική αδυνατούσε να δώσει λύση ή πρότεινε ακρωτηριασμό. Δεν χρησιμοποιούσε ποτέ ακτινογραφίες. Η διάγνωση γινόταν αποκλειστικώς με τα δάκτυλα του. Η ικανότητά του να «διαβάζει» με τα δάκτυλα τις μετατοπίσεις των οστών τον οδήγησε στο να θεραπεύει και ανθρώπους. Με την αφή – ΔΙΑΒΑΣΤΕ περισσοτερα ΕΔΩ – λες και «έβλεπε» το κάταγμα ψηλαφώντας το δέρμα. Χρησιμοποιούσε νάρθηκες από λευκώματα αυγών, σαπούνι και τουλουπάνι, οι οποίοι προσέφεραν σταθερότητα, αλλά επέτρεπαν στο μέλος να διατηρεί μια στοιχειώδη κυκλοφορία, μέθοδο που δίδαξε σε κάποιους πρόσφυγες της Καισαριανής.
Η πιο κρίσιμη στιγμή στην καριέρα του ήταν η αναγνώριση από τον κορυφαίο καθηγητή Ορθοπεδικής, τον Γεώργιο Χαρτοφυλακίδη – Γαροφαλίδη. Ο καθηγητής, εντυπωσιασμένος από τα αποτελέσματα του Βλάχου, τον εκάλεσε στο νοσοκομείο (ΚΑΤ και Πανεπιστημιακή Κλινική) για να βοηθήσει σε περιστατικά, που οι χειρουργοί δεν μπορούσαν να ανατάξουν. Αν και τυπικά ασκούσε το επάγγελμα χωρίς πτυχίο (ως «αντιποίηση ιατρικού επαγγέλματος»), το κράτος και η ιατρική κοινότητα τον άφησαν να εργάζεται, λόγω της τεράστιας κοινωνικής προσφοράς του. Λέγεται ότι είχε λάβει μια άτυπη άδεια, λόγω της συνεργασίας του με το Πανεπιστήμιο. Η φήμη του εδραιώθηκε γιατί κατάφερε να αποκαταστήσει κατάγματα, που η επίσημη ιατρική της εποχής του θεωρούσε ανίατα ή απαιτούσαν ακρωτηριασμό!
Η φήμη του εμβληματικού λαϊκού ορθοπεδικού της Ελλάδος, Ν. Βλάχου, ξεπέρασε τα όρια της Αθήνας και διατηρούσε χώρο, που λειτουργούσε ως κλινική, όπου κατέφθαναν ασθενείς από όλην την Ελλάδα – ανάμεσά τους και επώνυμοι (πολιτικοί, αθλητές). Ο Ν. Βλάχος αποτέλεσε σπάνια περίπτωση πρακτικού που αναγνωρίστηκε ημι-επίσημα και συνεργάσθηκε στενά με τον ορθοπεδικό καθηγητή Γ. Χαρτοφυλακίδη – Γαροφαλίδη. Ο Χαρτοφυλακιδης αναγνώρισε στον Βλάχο το «θείο χάρισμα της αφής» και τον έπαιρνε σε χειρουργεία για να βοηθήσει στην ανάταξη δύσκολων καταγμάτων. Ο καθηγητής Γ. Χαρτοφυλακίδης σε συνεντεύξεις και συγγράμματά του, θεωρούσε τον «Κοκκαλά» πρακτικό Ν. Βλάχο «πρακτική διάνοια στην δια αφής ανάταξη καταγμάτων οστών».
Λόγω της τεράστιας προσφοράς του και της πίεσης της κοινής γνώμης, του επετράπη κατ’ εξαίρεσιν να ασκεί την πρακτική του, παρά το γεγονός ότι δεν διέθετε πτυχίο Ιατρικής! Ο Βλάχος χρησιμοποιούσε μια δική του μέθοδο «χιτώνα» (νάρθηκα), παρόμοια με αυτήν που περιέγραψα, της «Κοκκαλούς», η οποία επέτρεπε στο μέλος να «αναπνέει» και να μην ατροφούν οι μύες, σε αντίθεση με τους τότε βαρείς γύψους, που κρατούσαν τότε τα μέλη ακινητοποιημένα για πολύ καιρό με πολλές παρενέργειες και μόνιμες βλάβες…
Ο Ν. Βλάχος απεβίωσε στον Βύρωνα το 1974 και είναι θαμμένος στο Νεκροταφείο του Βύρωνα. Ο τάφος του αποτελεί σημείο αναφοράς για τους παλιούς κατοίκους της περιοχής, καθώς ο Βλάχος «ο Κοκκαλάς» θεωρείτο «ευεργέτης Βύρωνα και Καισαριανής»! Ο Βλάχος απεβίωσε αφήνοντας πίσω του έναν θρύλο. Το έργο συνεχίστηκε από «μαθητές» του που μερικοί σπούδασαν ως φυσικοθεραπευτες, χειροπράκτες, κλπ.
Ο Αχιλλέας (δεξιά, με κράνος) περιποιείται με ιδιαίτερη προσήλωση το αριστερό χέρι του αγαπημένου του φίλου, Πάτροκλου. Ο Πάτροκλος στρέφει το κεφάλι του με έκφραση πόνου, ενώ στηρίζει το σώμα του στην ασπίδα του. Λεπτομέρεια από το εσωτερικό ερυθρόμορφης κύλικας, έργο του Ζωγράφου του Σωσία. (Κρατικά Μουσεία Βερολίνου, Antikensammlung Berlin). Η συγκεκριμένη παράσταση θεωρείται μια από τις αρχαιότερες και πιο λεπτομερείς απεικονίσεις πρώτων βοηθειών στην παγκόσμια τέχνη. Χρήση επιδέσμου που τυλίγεται γύρω από τον βραχίονα και το δάκτυλο. Ο καλλιτέχνης αποδίδει με ακρίβεια την σωστή φορά της επίδεσης, η οποία συνάδει με τις ιπποκρατικές οδηγίες για την ακινητοποίηση τραυμάτων. Η εικόνα υπογραμμίζει ότι οι ήρωες της ομηρικής εποχής είχαν γνώσεις πρακτικής ιατρικής (χειρουργικής), μια παράδοση που εξελίχθηκε στην ορθολογική ιατρική των κλασσικών χρόνων.
ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: Άλλωστε ο Αχιλλεύς μαθήτευσε πλάι στον Κένταυρο Χείρωνα, ιατρό, βοτανολόγο και όπως λέει και το όνομά του, χειροπράκτη.
Συμπληρωματικά θα αναφερθώ και στις τεχνικές αντιμετώπισης καταγμάτων στην Αρχαία Ελλάδα, Ιπποκρατική Συλλογή, «Περὶ ἀγμῶν» (Περί καταγμάτων) και «Περὶ ἄρθρων ἐμβολῆς».
- Μοχλεία (< μοχλός): Από τις σημαντικότερες τεχνικές της ιπποκρατικής ορθοπεδικής με χρήση μοχλών και μηχανικών διατάξεων για ανάταξη καταγμάτων και εξαρθρωμάτων. Η επαναφορά των οστών στην φυσική τους θέση γινόταν με χειρισμούς έλξης και αντέλξης. Για δύσκολα κατάγματα, χρησιμοποιούνταν μηχανικά μέσα, όπως ο «ιπποκρατικός πάγκος» (βάθρον), ο οποίος επέτρεπε την άσκηση σταθερής και ισχυρής πίεσης ή έλξης. Το εργο «Μοχλικόν» της Ιπποκρατικής Συλλογής αποτελεί την κύρια γραπτή πηγή, όπου περιγράφονται συνοπτικά μοχλοί, επίδεσμοι και μηχανήματα. Λεπτομερείς αναλύσεις υπάρχουν επίσης στα υπομνήματα του Γαληνού. Άσκηση Πίεσης με την Χρήση ξύλινων μοχλών για ελεγχόμενη δύναμη απ’ ευθείας επάνω στο οστούν, που έχει μετατοπιστεί και την Έλξη και Αντέλξη με την εφαρμογή δυνάμεων προς αντίθετες κατευθύνσεις, ώστε να δημιουργηθεί ο απαραίτητος χώρος, για την επαναφορά της άρθρωσης ή του οστού στην φυσιολογική του θέση, καθώς επίσης και με Μηχανικά Μέσα, όπως το «Βάθρον Ιπποκράτη». Ο ασθενής προσδενόταν στον ειδικά σχεδιασμένο ξύλινο πάγκο με εγκοπές και περιστρεφόμενους άξονες και ο ιατρός χρησιμοποιούσε μοχλούς που εφάρμοζαν στις εγκοπές για να πετύχει ακριβή ανάταξη σε μεγάλα οστά (μηριαίον η βραχιόνιο) και εξαρθρώματα (ώμου ή ισχίου). Σχεδιαστικές αναπαραστάσεις του «Βάθρου» σώζονται σε χειρόγραφα ρωμαϊκής και βυζαντινής εποχής, όπως ο Κώδικας του Νικήτα, τα οποία αντιγράφουν αρχαιότερα ελληνιστικά πρότυπα. Μετά την ανάταξη, χρησιμοποιούνταν νάρθηκες από μαλακά υλικά (επιδέσμους εμποτισμένους σε κηρούς ή ρητίνες) και σκληρότερα λεπτά ξύλα (κάλαμοι), για διατήρηση ευθυγράμμισης. Οι αρχαίοι ιατροί τόνιζαν την σημασία της ανάπαυσης και της ελεγχόμενης διατροφής για την αποφυγή φλεγμονών κατά την διάρκεια της πώρωσης του οστού. Η αντιμετώπισή των ανοικτών καταγμάτων ήταν ιδιαίτερα επικίνδυνη και προτείνονταν και στην αρχαιοτητα, χωρίς να γνωρίζουν γιατί και πως, οίνος, ξύδι και διάφορα βότανα.
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 19.4.2026.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Ιπποκράτης, Γαληνός.
- Ψηφιακό Αρχείο Εφημερίδων και συλλογές Εθνικής Βιβλιοθήκης Ελλάδος, σε άρθρα δεκαετίας 1950 – 1960 στις εφημερίδες “Ελευθερία” ή “Εμπρός” για τον Ν. Βλάχος τον πρακτικό Ορθοπεδικό.
- Corpus Medicorum Graecorum και αρχεία Μουσείου Ιστορίας της Ιατρικής.
- Wellcome Collection, Science Museum London
- Ελληνική Εταιρεία Χειρουργικής Ορθοπεδικής και Τραυματολογίας.
- Λεκακης Γ. “Ιπποκρατης, ο πατερας της Ιατρικής”.
Ιατρικη αρχαια, λαικη συγχρονη κενταυρος Χειρωνας αχιλλεας, Κοκκαλας Καισαριανη Χειρων αχιλλευς, Κοκκαλα Ιατρος προσφυγες δημοσια νοσοκομεια βεντουζα Εντριβη Καταπλασμα λιναροσπορος Μικρα Ασια, χρηση βοτανο λαικες ιατρικες πρακτικες πρακτικη ορθοπεδικη ορθοπεδικος 1950 Ε Δημοτικο Σχολειο Καισαριανης Βενιζελεια σπασιμο χερι παιχνιδι Καισαριανιωτισσα κυλικειο δημοσιο νοσοκομειο, αγνωστο ονομα Κοκκαλου πρακτικια ορθοπεδικου κοκκαλο χερια χαδι βαμβακι σπασμενο βοηθος εντολη αυγα ασπραδι λεκανι κροκος κυπελλο ασπραδια αυγο αφρισμα τριμμενο σαπουνι κροκοι αυγων ρακοποτηρο ρακι ρακη καλαμι τουλουπανι, παστα κτυπημενα αυγα ωον ωο τουλπανι, τρεις εβδομαδες αυτοσχεδιος ναρθηκας κοστος ο,τι εχετε ευχαριστηση Ιατρικη Σχολη Αθηνων, μαθητρια δικτυο μαθητων διασημος λαικος ορθοπεδικος Κοκκαλας Βλαχος Βυρωνας οικογενεια κτηνοτροφος ηπειρος, 19ος αιωνας μχ φροντιδα δεσιμο σπασμενα ποδια ποδι ζωου ζωο ζωα κοπαδι αυτοδιδακτος θεραπεια ικανοτητα ψηλαφηση φημη Αθηνα, μοναδικη περιπτωση ιστορια ελληνικη εμπειρικη θεραπευτικη επιστημη σπιτι οδος Καραολη και Δημητριου Βυρωνα προσκυνημα ανθρωποι Ελλαδα, κοινωνια φορειο αδυνατον λυση ακρωτηριασμος ακτινογραφια διαγνωση δακτυλα διαβασμα δακτυλο μετατοπιση οστων οστουν οστο οστα αφη καταγμα δερμα ναρθηκες λευκωμα μεθοδος αναγνωριση καθηγητης Ορθοπεδικης, Χαρτοφυλακιδης – Γαροφαλιδης ΚΑΤ Πανεπιστημιακη Κλινικη περιστατικο χειρουργος αναταξη επαγγελμα χωρις πτυχιο αντιποιηση ιατρικου επαγγελματος κρατος κοινοτητα εργασια τεραστια κοινωνικη προσφορα ατυπη αδεια, συνεργασια αποκατασταση καταγματα, ανιατο σπανια περιπτωση πρακτικοι ιατροι ημιεπισημα θειο χαρισμα της αφης χειρουργειο πρακτικη διανοια χιτωνας ναρθηξ μυες, γυψος, μελη ακινητοποιημενα παρενεργειες μονιμη βλαβη μελος ακινητοποιημενο παρενεργεια 1974 Νεκροταφειο ταφος κατοικος ευεργετης θρυλος εργο μαθητης φυσικοθεραπεια χειροπρακτες, χειροπρακτης χειροπρακτικος χειροπρακτικη τεχνικη αντιμετωπιση αρχαια ιπποκρατικη Συλλογη Περι αγμων καταγματων αρθρων εμβολης αγμος αρθρο εμβολη μοχλεια μοχλος τεχνικες ιπποκρατειος χρηση μοχλων μηχανικη διαταξη εξαρθρωμα επαναφορα φυσικη θεση χειρισμος ελξη αντελξη δυσκολα μηχανικο μεσο μεσον ιπποκρατικος παγκος βαθρον ασκηση σταθερη ισχυρη πιεση μοχλικον Ιπποκρατης μοχλοι επιδεσμοι μηχανημα υπομνημα Γαληνος ξυλινος ελεγχομενη δυναμη ελξις αντελξις εφαρμογη δυναμεων αντιθετη κατευθυνση χωρος, επαναφορα αρθρωση φυσιολογικη μηχανικα Μεσα, Βαθρο Ιπποκρατη ασθενης ξυλινος παγκος εγκοπη περιστρεφομενος αξονας γιατρος εγκοπες μηριαιον μηριαιο βραχιονιο ωμος ισχιο σχεδιο αναπαρασταση χειρογραφο ρωμαικη βυζαντινη εποχη κωδικας του Νικητα, Νικητας αντιγραφη αρχαιοτερο ελληνιστικα προτυπο μαλακα υλικα κηρος κερι ρητινη καλαμος ευθυγραμμιση αρχαιοι αναπαυση διατροφη αποφυγη φλεγμονη πωρωση ανοικτο επικινδυνη αρχαιοτητα, οινος, ξυδι ξιδι βοτανα Μουσειο Ιστοριας Ιατρικης Ελληνικη Εταιρεια Χειρουργικης Ορθοπεδικης και Τραυματολογιας αχιλλεας κρανος περιποιηση πατροκλος εκφραση πονος σωμα ασπιδα ερυθρομορφη κυλικα εργα κυλιξ Ζωγραφος του Σωσια Κρατικα Μουσεια Βερολινου, Βερολινο γερμανια Antikensammlung Berlin παρασταση αρχαιοτερη απεικονιση πρωτων βοηθειων πρωτες βοηθειες τεχνη βραχιονας δαχτυλο καλλιτεχνης επιδεση ακινητοποιηση τραυμα ηρωας ομηρικη ομηρος γνωσεις χειρουργικη παραδοση εξελιξη ορθολογικη κλασσικα χρονια αχιλλευς Κενταυρος Χειρωνας, χειρων βοτανολογος χειροπρακτης
