Του Γιώργου Λεκάκη
Ο Μανουήλ Φιλής (1275 / 1280; – 1345 / 1350;) ήταν Βυζαντινός Έλλην ποιητής και συγγραφέας, μαθητης του Γ. Παχυμέρη. Καταγόταν από την Έφεσο. Αλλά εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη, από νεαρή ηλικία. Ασχολήθηκε και με την βοτανική και την ζωολογία.
Συγγενής με παλαιές βυζαντινές ευγενείς οικογένειες, όπως οι Μελισσηνοί, αλλά και με τον αυτοκρατορικό οίκο των Παλαιολόγων, ο φιλόσοφος ήταν κοντά στην Αυλή. Εταξείδεψε ως απεσταλμένος εκ μέρους του Ανδρόνικου του Πρεσβύτερου στους Τούρκους (τους οποίους αποκαλεί Πέρσες), τους άραβες, τους Ινδούς και τους Τατάρους (τους Ταυροσκύθες). Επισκέφθηκε τους Τατάρους το 1293 για να κανονίσει τον γάμο μεταξύ του Τοχτάι, Χαν της Χρυσής Ορδής, και της κόρης του αυτοκράτορα, Μαρίας. Αλλά ο Ανδρόνικος ο Πρεσβύτερος, προσβεβλημένος από κάποια λόγια με αδιάκριτα σχόλια του πανηγυρικού του προς τιμήν του αυτοκράτορος, που περιγράφονται στο έργο του «Χρονογραφία» (το οποίο δεν έχει διασωθεί), τον φυλάκισε. Αργότερα αφέθηκε ελεύθερος, μόνο μετά από μια ταπεινωτική συγγνώμη και με τον όρκο να μην ξαναγράψει τίποτα προσβλητικό για τον αυτοκράτορα!
Τα λογοτεχνικά έργα του τον έφεραν σε επαφή με πολλές εξέχουσες προσωπικότητες της κυβέρνησης, της εκκλησίας και της λογοτεχνίας.
Ο Φιλης έγραψε, σύμφωνα με την βυζαντινή παράδοση στο ιαμβικό δωδεκασύλλαβο τρίμετρο. Αλλά όχι ακριβώς ιαμβικό. Δεν έχει τις ιδιότητες του ιαμβικού με την αυστηρή, κλασσική έννοια. Τα υπόλοιπα στο δεκαπεντασύλλαβο «πολιτικό» μέτρο
Τα έργα του Φίλη εμπίπτουν σε δύο ομάδες:
- αφηγηματικά ποιήματα: «Περί των Ζώων Ιδιοτήτων», «Περί Ελέφαντα», «Περί Στρουφοκαμύλης», «Περί Φυτών», κ.ά. και
- λυρικά ποιήματα (δραματικά[1], αγιογραφικά[2] και επιγράμματα[3]).
Ο Φιλης μπορεί να θεωρηθεί εκπρόσωπος της ακραίας βυζαντινής ποίησης του 14ου αιώνα. Είναι ένας πομπώδης κόλακας. Με πληθώρα εικόνων, μορφών και κάθε είδους ρητορικών τεχνασμάτων, που δυσχεραίνουν την ανάγνωση. Αλλά ταξείδεψε εκτενώς και τα γραπτά του περιέχουν πληθώρα πληροφοριών για την βυζαντινή αυτοκρατορική Αυλή και εξέχοντες Βυζαντινούς. Είναι φανερό πως κατείχε ένα ευρύ φάσμα γνώσεων και ανταποκρινόταν σε όλες τις πτυχές της πολιτικής της βυζαντινής Αυλής. Γι’ αυτό τα έργα του έχουν μεγάλη σημασία για την βυζαντινή ιστορία (13ου – 14ου αιώνα). Ιδιαίτερα πολύτιμο υλικό παρέχει το ιστορικό ποίημα «Περί των στρατιωτικών κατορθωμάτων του θαυμαστού πρωτοστράτορα». Εδώ, ο Φίλης θίγει την γεωγραφία της Θράκης, της Μακεδονίας και των χωρών που βρίσκονται πέρα από τον Αίμο. Το ποίημα αποτελεί ένα πολύ περίεργο μνημείο της ελληνικής ιστορικής λογοτεχνίας. Ο ήρωας του ποιήματος, Μιχαήλ Ταρχανειώτης ο Κεφαλάς, πραγματοποιεί εκστρατείες στην Βουλγαρία, τις ακτές της Αδριατικής και την Μακεδονία. Το ποίημα αποτελείται από τρία μέρη (εισαγωγή – κύριο μέρος – περίληψη). Εκτός από τον ήρωα, και οι Βούλγαροι τσάροι συμμετέχουν ενεργά στην δράση: ο Κωνσταντίνος και η σύζυγός του Μαρία, ο δεσπότης Σβιατοσλάβ, ο Λαχανας και άλλοι. Περιγράφονται τα γεγονότα του Βουλγαρο-Βυζαντινού Πολέμου του 1306 και η εκστρατεία στην Αλβανία και την Μακεδονία.
Ο ίδιος παραπονιόταν συνεχώς για την φτώχεια του – ανήκει λοιπόν στην μεγάλη χωρία των πτωχοποιητών όπως ο Θεόδωρου Προδρόμου (Πτωχοπρόδρομος) κατά την Κομνηνεία περίοδο. Ο χαρακτήρας του, όπως φαίνεται από τα ποιήματά του, είναι αυτός ενός ζητιάνου ποιητή, που προσποιείται συνεχώς την φτώχεια και είναι έτοιμος να καταφύγει στην πιο υπερβολική κολακεία για να κερδίσει την καλοπροαίρετη προσοχή των ισχυρών.
ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ
- ένα διδακτικό ποίημα (με περισσότερους από 2.000 στίχους για τα χαρακτηριστικά των ζώων, βασισμένο κυρίως στο έργο του Αιλιανού και του Οππιανού και αφιερωμένο στον Μιχαήλ Θ΄ Παλαιολόγο.
- «Περί των στρατιωτικών κατορθωμάτων του θαυμαστού πρωτοστράτορα» (337 στίχοι).
- για τον ελέφαντα
- για τα φυτά
- ένα νεκρολογικό ποίημα, πιθανώς σχετικό με έναν θάνατο στην αυτοκρατορική οικογένεια.
- έναν πανηγυρικό για τον Ιωάννη Στ΄ Καντακουζηνό, σε μορφή διαλόγου
- έναν διάλογο – συνομιλία μεταξύ ενός ανθρώπου και της ψυχής του
- εκκλησιαστικά θέματα, όπως οι εκκλησιαστικές γιορτές, η χριστιανική πίστη, οι άγιοι και οι Πατέρες της Εκκλησίας
- για έργα τέχνης, ίσως το πιο πολύτιμο μέρος του έργου του λόγω της σχέσης του με τη βυζαντινή εικονογραφία, καθώς και της εξαιρετικής λογοτεχνικής τους ποιότητας
- ποιήματα, κυρίως με τη μορφή ικετευτικών προσευχών σε στίχους.
ΕΚΔΟΣΕΙΣ των έργων του:
Τα πολυάριθμα έργα του Φιλ είναι διάσπαρτα σε χειρόγραφη μορφή στις μεγάλες βιβλιοθήκες της Ευρώπης.
1575: MANNUEL PHILES ΤΟΥ ΣΟΦΩΤΑΤΟΥ ΦΙΛΗ ΣΤΙΧΟΙ ΙΑΜΒΙΚΟΙ περί ζώων ιδιότητος, μετά προσθήκης Ιωαχείμου του Καμεραριάδου / Phile Sapientissimi versus iambici de animalium proprietate, cum auctario Ioachimi Camerarii. Exposita nunc primum eodem metro versuum Latinorum a Gregorio Bersmano, στα ελληνικά και λατινικά σε αντικριστές σελίδες, Λειψια / Lipsiae, cum privilegio, typis Voegelianis, , σχ. 8o, σελ. 189+2χ.α.+1λ.
1855 – 1857: Manuelis Philae Carmina. Ex codicibus Escurialensibus, Florentinis, Parisinis et Vaticani nunc primum editit Emm. Miller, Παρίσι. Θεωρείται η καλύτερη έκδοση.
1891: Kh. Loparev «Ο Βυζαντινός Ποιητής Μανουήλ Φιλής: Για την Ιστορία της Βουλγαρίας τον 13ο-14ο αιώνα», Αγία Πετρούπολη.
Και:
- Kubina Kr. «Die enkomiastische Dichtung des Manuel Philes. Form und Funktion des literarischen Lobes in der frühen Palaiologenzeit», Βερολινο / Berlin 2020.
- Pietsch Efth. «Beseelte Bilder. Epigramme des Manuel Philes auf bildliche Darstellungen», Βιεννη / Wien 2010.
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Ελληνικη Βιβλιοθηκη”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.1.2003.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] «Άνθρωπος που μιλάει στην Ψυχή», «Δραματική Ηθική Περιγραφή» και «Μονωδία» (προς τιμήν του Ιωάννη Παλαιολόγου.
[2] Τα αγιογραφικά ποιήματα περιλαμβάνουν σύντομα θεατρικά έργα αφιερωμένα στην δοξολογία εορτών, αποστόλων, προφητών, αγίων, εκκλησιών και ιδιαίτερα εικόνων.
[3] ύμνοι και αίνοι προς τους ευγενείς συγχρόνους του. Ήταν ονομαστός για τα επιγράμματά του.
Φιλης, πτωχοποιητης εφεσος φυλακη αυτοκρατωρ βυζαντιου Λεκακης λογοκρισια
