Του Γιώργου Λεκάκη
Τα ίχνη που άφησε ο πρώτος όρθιος άνθρωπος έχουν καταγραφεί στον Τράχηλο Κισσάμου Χανίων Κρήτης και είναι 6.050.000 χρόνων – ΔΙΑΒΑΣΤΕ το ΕΔΩ. ΔΕΙΤΕ το ΕΔΩ και ΕΔΩ.
Τα απολιθώματα του Orrorin καταγράφουν την πρώτη πειστική απόδειξη χερσαίου διποδισμού αρχανθρωπων στο Ύστερο Μειόκαινο, και είναι περίπου 6.000.000 χρόνων.
- Ο διποδισμός στον 7.000.000 χρόνων Sahelanthropus έχει πρόσφατα αμφισβητηθεί.
Ένας ανώτερος προγομφίος[1] δόντι που βρεθηκε στην περιοχή απολιθωμάτων της Turolian περιόδου, στην Azmaka, η οποία ευρίσκεται στην λεκάνη της Άνω Θράκης, 3,5 χλμ. βόρεια της πόλης Chirpan[3] στην Νότια Βουλγαρία, αρχικως προσδιορίστηκε ως Ουρανοπίθηκος ή Γκραικοπίθηκος, γνωστός από τον ολότυπο της κάτω γνάθου 7.175.000 χρόνων (του Graecopithecus freybergi von Koenigswald)[4], που βρέθηκε στον Πύργο Βασιλίσσης στο Ίλιον Αττικής.[2]
Αλλά νέα έρευνα παρουσιάζει και το πρώτο γνωστό μετακρανιακό στοιχείο αρχανθρωπου από την ίδια έκταση της αρχαίας Θράκης, κοντά στην νυν Azmaka: Πρόκειται για ένα σχεδόν πλήρες μηριαίο οστουν 7.240.000 χρόνων, το οποίο αποδίδει (αν και διστακτικά) στον Graecopithecus.
Το μηριαίον οστού ανακαλύφθηκε στην άμμο του AZM-6 το 2016. Θα μπορούσε να αποδοθεί στα 7,2 εκατομμύρια χρόνια / Ma (βάση του chron C3Bn), η οποία χρονολογικά βρίσκεται μεταξύ του Graecopithecus P4 από την Azmaka-4 (7,24 Ma, τέταρτος ιζηματογενής κύκλος) και της κάτω γνάθου τύπου του G. freybergi από τον Πύργο Βασιλίσσης (7,175 Ma).
Ο αρχανθρωπος της Azmaka αντιπροσωπεύει έναν υποψήφιο για την προγονική μορφή συμπεριφοράς από την οποία εξελίχθηκε ο διποδισμός, που τεκμηριώνεται στους μεταγενέστερους αρχανθρωπους.
Το μηριαίον οστούν της Azmaka δεν διαθέτει πολλά από τα εξειδικευμένα χαρακτηριστικά των δενδρόβιων τετραπόδων. Ταυτόχρονα, ο συνδυασμός των κινητικών χαρακτηριστικών αυτού του μηριαίου οστού υποδηλώνει ένα σύνθετο κινητικό ρεπερτόριο. Ποιοτικές και ποσοτικές μορφολογικές αναλύσεις δείχνουν ότι το μηριαίον οστουν της Azmaka συνδυάζει ορισμένα χαρακτηριστικά των χερσαίων τετραπόδων και διπόδων και συγκεντρώνεται κυρίως με πρώιμα δίποδα και εν μέρει με αφρικανικούς πιθήκους. Η μορφολογία υποδηλώνει μια μεταβατική μορφή διποδισμού. Το δασώδες περιβάλλον της σαβάνας με τα λιβάδια της πρώιμης Messinian (μεσσηνιακής) περιοχής Αζμάκα υποδηλώνει ότι ο χερσαίος διποδισμός πιθανότατα εξελίχθηκε σε ένα μη δασωμένο περιβάλλον. Η πρώιμη μεσσηνιακή εποχή είναι κρίσιμη για την κατανόηση της παλαιοβιογεωγραφίας των θηλαστικών και των διηπειρωτικών διασπορών μεταξύ Ευρασίας και Αφρικής.
Η έρευνα λέει ότι οι απόγονοι του αρχανθρωπου της Αζμάκα μπορεί να έχουν διασκορπιστεί από την Ευρασία προς την Αφρική, υπό την επίδραση κλιματικών και περιβαλλοντικών αλλαγών στην ανατολική Μεσόγειο. Εάν συνέβη τέτοια διασπορά, μπορεί να σχετίζεται με την επακόλουθη επανακατοίκηση σε πιο δασώδη περιβάλλοντα τόσο στους προγόνους των αφροπιθήκων όσο και στα αρχανθρωπους. Για άλλη μια φορά κονιορτοποιείται ο αφροκεντρισμος…
ΠΗΓΗ: N. Spassov, D. Youlatos, κ.ά. «An early form of terrestrial hominine bipedalism in the Late Miocene of Bulgaria», Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.3.2026
- ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: N. Spassov, κ.ά. «A hominid tooth from Bulgaria: The last pre-human hominid of continental», Journal of Human Evolution, xxx, 2011, 1e8.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Βλ. Spassov και Geraads 2008 και Spassov κ.ά. 2012.
[2] Βλ. Spassov κ.ά. 2012. Και Fuss κ.ά. 2017. Και Böhme κ.ά. 2017.
[3] Το Τσιρπάν είναι μια πόλη στην Βόρεια Θράκη, νυν Νότια Βουλγαρία, στην περιοχή Στάρα Ζαγορα, στον 42ο παράλληλο [42°11′59.31″N 25°19′27.87″E]. Στην θέση της ήταν η αρχαία ελληνικη Αλεξιόπολις (> θρακο-ρωμαϊκή και μεσαιωνικής πόλη Καρασούρα, τα ερείπια της οποίας σήμερα ευρίσκονται 6 χλμ. πιο περα) και είτα Σεράμπολις. Ιδρύθηκε από αποίκους από αυτήν την πόλη, μετά την καταστροφή της αρχαίας πόλεως. Κοντά της η πηγή Τεκίρ, γύρω από την οποία σχηματίστηκε η πόλη.
[4] Από το όνομα του ήταν Γερμανού γεωλόγου, παλαιοντολόγου και ιστορικού της επιστήμης Μπρ. φον Φράιμπεργκ (1894 – 1981), και στρατιωτικός γεωλόγος της ναζιστικής Βέρμαχτ, ο οποίος τον Ιούλιο του 1944, βρήκε απολιθώματα από κόκκινο ιλυόλιθο, μεταξύ των οποίων αναγνώρισε την κάτω γνάθο ενός “πιθήκου”. Πριν από την υποχώρηση της Βέρμαχτ, τον Σεπτέμβριο του 1944, απέστειλε αυτά τα ευρήματα στον ειδικό Β. Ότ. Ντίτριχ στο Βερολίνο, ο οποίος αναγνώρισε 11 είδη ζώων. Αλλά το 1969 ο παλαιοανθρωπολόγος Γκ. Χ. Ραλφ φον Κένιγκσβαλντ ανακάλυψε ότι ο “ειδικός” Ντίτριχ έκανε λάθη και ότι η γνάθος ανήκε σε ένα νέο, εξαφανισμένο είδος μεγάλου “πιθήκου”, το οποίο ονόμασε Graecopithecus freybergi προς τιμήν του Φράιμπεργκ, που την ανακαλυψε. Πρόκειται για βάρβαρη αρχαιοκαπηλία – οστεοκαπηλία, δεδομένου ότι μετά από χρόνια απεκαλύφθη πως δεν ήταν καν είδος πιθήκου, αλλά ανθρώπου – ΠΗΓΗ: Braun R. “Πώς Γίναμε Άνθρωποι: Μια Έρευνα για την Προέλευση της Ανθρωπότητας – Θεαματικά Ευρήματα”, εκδ. W. Heyne, Μοναχο, 1938. Και Γ. Λεκακης “Αρχαιοκαπηλιες των Γερμανών στην Ελλαδα επι Κατοχής”.
ΜΗΠΩΣ ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΓΕΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΤΗΚΕ ΠΡΩΤΑ ΣΤΗΝ ΒΑΛΚΑΝΙΚΗ και στην συνέχεια μετανάστευσε στην Αφρική;
Του καθηγητή Γενετικής του ΑΠΘ, Κωνσταντίνου Τριανταφυλλίδη
Ένα απολιθωμένο μηριαίο οστό 7,2 εκατομμυρίων ετών που βρέθηκε στη Βουλγαρία ξαναγράφει την ιστορία της εξέλιξης του ανθρώπινου γένους.
Η απόκτηση του διποδισμού θεωρείται εδώ και καιρό ως ένα θεμελιώδες βήμα στην πρώιμη εξέλιξη των ανθρωποειδών και ένα καθοριστικό χαρακτηριστικό του κλάδου των ανθρωποειδών. Οι Σαχελάνθρωποι και ο Orrorin συζητούνται ευρέως ως οι πρώτοι ανθρωπίδες. Απολιθώματα του Ορρόριν θεωρούνται ως πρώτη πειστική απόδειξη της χερσαίας διποδικότητας των ανθρωποειδών στο Ύστερο Μειόκαινο, περίπου έξι εκατομμύρια χρόνια πριν. Η διποδικότητα στον ελαφρώς παλαιότερο (7 εκατομμύρια ετών) Σαχελάνθρωπο έχει πρόσφατα αμφισβητηθεί, γεγονός που υποδηλώνει ότι ο Ορρορίνος ηλικίας 6 εκατομμυρίων ετών και πιθανώς ο Ardipithecus kadabba ηλικίας 5,8-5,2 εκατομμυρίων ετών μπορεί να είναι τα παλαιότερα γνωστά προαιρετικά δίποδα.
Μια διεθνής ομάδα ερευνητών παρουσίασε(*) την ανάλυση ενός απολιθώματος που ανακαλύφθηκε στη Βουλγαρία και θα μπορούσε να αλλάξει ριζικά το αποδεκτό χρονοδιάγραμμα σχετικά με την εμφάνιση των πρώτων ανθρώπινων προγόνων. Πρόκειται για ένα μηριαίο οστό 7,2 εκατομμυρίων ετών που ανήκει σε ένα δείγμα Γραικοπίθηκου, ενός ανθρωποειδούς που, σύμφωνα με τα μορφολογικά στοιχεία του οστού, περπατούσε ήδη όρθιο στα δύο πόδια κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, γεγονός που ωθεί πίσω κατά περισσότερο από ένα εκατομμύριο χρόνια τα παλαιότερα απολιθωμένα αρχεία που είναι γνωστά μέχρι στιγμής για αυτό το χαρακτηριστικό στην Αφρική.
Το απολίθωμα, που ανακαλύφθηκε στην τοποθεσία Azmaka, κοντά στην βουλγαρική πόλη Chirpan (Τσιρπάν: Πρόκειται για μια πόλη στη νότια-κεντρική Βουλγαρία, στην επαρχία Στάρα Ζαγόρα) στην Άνω Θρακική Πεδιάδα, αποτέλεσε αντικείμενο μελέτης που διεξήχθη από μια διεθνή συνεργασία με τη συμμετοχή του Εθνικού Μουσείου Φυσικής Ιστορίας της Βουλγαρίας, του Τμήματος Βιολογίας του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, του Κέντρου Senckenberg για την Ανθρώπινη Εξέλιξη και το Παλαιοπεριβάλλον στο Πανεπιστήμιο του Tübingen στη Γερμανία και του Πανεπιστημίου του Τορόντο στον Καναδά.
Μέχρι τώρα, η επιστημονική συναίνεση έλεγε ότι ο διποδισμός, που θεωρείται θεμελιώδες ορόσημο στην ανθρώπινη εξέλιξη και ένα από τα πιο καθοριστικά χαρακτηριστικά μας, είχε αναπτυχθεί στην Αφρική πριν από περίπου 6 εκατομμύρια χρόνια. Ωστόσο, το μηριαίο οστό Azmaka παρουσιάζει ένα σύνολο μορφολογικών χαρακτηριστικών που, σύμφωνα με τους ειδικούς, μπορούν να εξηγηθούν μόνο εάν ο κάτοχός του κινούνταν με διποδικό τρόπο. Ως εκ τούτου, αυτός ο πρόγονος, τον οποίο κατατάσσεται στο γένος του Γραικοπίθηκου (Graecopithecus), ίσως να είναι το παλαιότερο γνωστό ανθρωποειδές.
Το πρώτο δείγμα Γραικοπίθηκου που ήρθε στο φως ήταν ένα θραύσμα κάτω γνάθου που βρέθηκε σε μια τοποθεσία στην Αθήνα. Το 2017, η ίδια ερευνητική ομάδα εξέτασε αυτά τα απολιθωμένα υπολείμματα και κατέληξε στο συμπέρασμα, με βάση τη μορφολογία των οδοντικών ριζών, ότι ο Γραικοπίθηκος θα πρέπει να θεωρείται πρώιμος πρόγονος του ανθρώπου.
Ωστόσο, αυτή η γνάθος γυναίκας δεν μπορούσε να παράσχει πληροφορίες σχετικά με την μετακίνησή του. Η ανακάλυψη του μηριαίου οστού στη Βουλγαρία κάλυψε αυτό το κενό, παρέχοντας κρίσιμα δεδομένα για το πώς κινούνταν αυτό το πρωτόγονο ανθρωποειδές.
Τα χαρακτηριστικά που υποστηρίζουν την υπόθεση του διποδισμού είναι τα ακόλουθα: Μια σειρά από εξωτερικά και εσωτερικά μορφολογικά χαρακτηριστικά, όπως ο επιμήκης και προς τα πάνω λαιμός που συνδέει το μηριαίο άξονα με την κεφαλή του μηριαίου οστού, οι εξειδικευμένες θέσεις πρόσδεσης για τους γλουτιαίους μύες και το πάχος του εξωτερικού οστικού στρώματος, που παρουσιάζουν ομοιότητες με τα μηριαία οστά των απολιθωμένων δίποδων ανθρώπινων προγόνων και με εκείνα των σύγχρονων ανθρώπων. Ακριβώς σε αυτές τις πτυχές το νέο απολίθωμα διαφέρει από τα μηριαία οστά των δενδρόβιων πιθήκων.
Ωστόσο, οι ερευνητές προειδοποιούν ότι ο μηχανισμός βάδισης του Γραικοπίθηκου δεν ήταν πανομοιότυπος με του σύγχρονου ανθρώπου. Ο Γραικοπίθηκος δεν κινούνταν ακριβώς όπως οι ανατομικά σύγχρονοι άνθρωποι. Το μηριαίο οστό Azmaka, στην πραγματικότητα, συνδυάζει χαρακτηριστικά τυπικά των αφρικανικών πιθήκων με άλλα που παρατηρούνται σε πιο πρόσφατα δίποδα, υποδηλώνοντας ότι έχουμε να κάνουμε με μια μεταβατική μορφή.
Οπότε ο Γραικοπίθηκος αντιπροσωπεύει ένα στάδιο στην ανθρώπινη εξέλιξη μεταξύ των δενδρόβιων ειδών και εκείνων που κατοικούσαν στο έδαφος, όπως ο Danuvius guggenmosi, σχεδόν δώδεκα εκατομμυρίων ετών, που βρέθηκε στην τοποθεσία Hammerschmiede στη νότια Γερμανία, και οι πιο πρόσφατες ανακαλύψεις από την ανατολική Αφρική.
ΜΗΠΩΣ ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΓΕΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΤΗΚΕ ΠΡΩΤΑ ΣΤΗΝ ΒΑΛΚΑΝΙΚΗ / Ευρώπη και όχι στην ΑΦΡΙΚΗ;
Η προέλευση αυτού του προγόνου φαίνεται να έχει ευρωπαϊκές ρίζες. Οι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι ο Γραικοπίθηκος πιθανότατα κατάγεται από τους βαλκανικούς-ανατολικούς πιθήκους πριν από οκτώ ή εννέα εκατομμύρια χρόνια, όπως ο Ουρανοπίθηκος (που βρέθηκε στην Κοιλάδα του Αξιού ποταμού, στη Χαλκιδική και στο Ξηροχώρι Θεσσαλονίκης) και ο Anadoluvius (Τουρκία), οι οποίοι, με τη σειρά τους, εξελίχθηκαν από προγόνους που κατοικούσαν στη δυτική και κεντρική Ευρώπη. Αυτή η γενεαλογία υποδηλώνει ότι η ευρωασιατική ήπειρος μπορεί να έπαιξε πολύ πιο σημαντικό ρόλο στα πρώτα στάδια της ανθρώπινης εξέλιξης από ό,τι παραδοσιακά πιστεύεται.
Το αναπόφευκτο ερώτημα είναι πώς και γιατί αυτοί οι πρόγονοι κατέληξαν τελικά στην Αφρική. Η απάντηση, σύμφωνα με τους συγγραφείς της μελέτης, μπορεί να βρίσκεται στις βαθιές κλιματικές αλλαγές που επηρέασαν την ανατολική Μεσόγειο και τη δυτική Ασία κατά το Ύστερο Μειόκαινο. Ειδικότερα, μεγάλης κλίμακας κλιματικές αλλαγές στην ανατολική Μεσόγειο και τη δυτική Ασία οδήγησαν στην περιοδική εμφάνιση εκτεταμένων ημιερημών και ερήμων πριν από οκτώ έως έξι εκατομμύρια χρόνια. Αυτό το φαινόμενο, πυροδότησε αρκετά κύματα διασποράς Ευρασιατικών θηλαστικών στην Αφρική και έθεσε τα θεμέλια για τη σημερινή θηλαστική πανίδα των αφρικανικών σαβανών.
Οι συγγραφείς της μελέτης υποστηρίζουν ότι και οι μεγάλοι πίθηκοι μετακινήθηκαν νότια κατά μήκος αυτών των διαδρομών. Προς το παρόν, δεν είναι σαφές εάν οι πρόγονοι των χιμπατζήδων, των γορίλλων και των ανθρώπων είχαν ήδη διαφοροποιηθεί στην Ευρώπη και εάν αυτά τα κύματα διασποράς ήταν καθοριστικός παράγοντας στη γενετική απομόνωση των γενεαλογικών τους γραμμών. Αυτό που φαίνεται εύλογο είναι ότι ο Γραικοπίθηκος, ή πολύ παρόμοιες αρχέγονες μορφές, εξαπλώθηκαν από τα Βαλκάνια στην Αφρική, όπου, ξεκινώντας πριν από έξι εκατομμύρια χρόνια, εμφανίστηκαν άλλοι πρώιμοι ανθρώπινοι πρόγονοι, όπως το γένος Orrorin, το οποίο αργότερα θα ακολουθούσε ο Australopithecus afarensis, του οποίου ο πιο διάσημος εκπρόσωπος είναι το απολίθωμα γνωστό ως Lucy.
Η ανακάλυψη εγείρει ένα νέο σενάριο σχετικά με την προέλευση του διποδισμού και τοποθετεί τη Βαλκανική ως βασική περιοχή για την κατανόηση της ανθρώπινης εξέλιξης. Οι εργασίες έρευνας και ανασκαφής συνεχίζονται στην Αζμάκα και σε άλλες τοποθεσίες της περιοχής με στόχο την εύρεση περισσότερων δειγμάτων Γραικοπίθηκου που θα επιτρέψουν στους ερευνητές να διευρύνουν τις γνώσεις τους σχετικά με την οικολογία και την εξέλιξη αυτού του αξιοσημείωτου πρωτόγονου δίποδου για να ισχυροποιήσουν τη θεωρία τους σχετικά με τη εξέλιξη του ανθρώπινου γένους.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ. Παρά την προηγούμενη μελέτη και όσες αναφέρονται σε αυτήν, έχουν υποδείξει ότι οι προ-ανθρώπινοι πρόγονοι μπορεί να εμφανίστηκαν στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου/Βαλκανίων πριν από 7 εκατομμύρια χρόνια (π.χ., Γραικοπίθηκος), η επικρατούσα, επιστημονικά αποδεκτή θεωρία σχετικά με την προέλευση του ανατομικά σύγχρονου ανθρώπου είναι η Αφρική, κοινώς γνωστή ως μοντέλο «Έξω από την Αφρική».
(*) Spassov, N., Youlatos, D., Böhme, M. et al. (2026). An early form of terrestrial hominine bipedalism in the Late Miocene of Bulgaria. Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments.
ΠΗΓΗ: Κ. Τριανταφυλλίδης, 10.3.2026.
αρχαιος αρχαιοτερος παλαιοτερος διποδος ανθρωπος αρχαια Θρακη πριν 7.240.000 χρονια Αφρικη Λεκακης αρχαιοτερη παλαιοτερη διποδη βαδιση ανθρωποι 7.000.000 χρονων ιχνη πρωτος αρχαιοτερος ορθιος Τραχηλος Κισσαμου Χανιων Κρητης Κισσαμος Χανια Κρητη 6,05 6.050.000 απολιθωματα ορροριν οροριν Orrorin πρωτη πειστικη αποδειξη χερσαιος διποδισμος αρχανθρωπων υστερο Μειοκαινο, 6 6.000.000 σαχελανθρωπος Sahelanthropus ανωτερος προγομφιος δοντι απολιθωμα τουρολια Turolian περιοδος Azmaka, λεκανη ανω Θρακης, πολη τσιρπαν Chirpan νοτια Βουλγαροα, ουρανοπιθηκος / Ouranopithecus γκραικοπιθηκος / Graecopithecus, ολοτυπος κατω γναθος 7,175 7.175.000 φραιμπουργκ freybergi von Koenigswald κενιγκσβαντ Πυργος Βασιλισσης Βασιλισσας Ιλιον Αττικης παλαιολιθικη αττικη πρωτο γνωστο μετακρανιακο στοιχειο αρχανθρωπος πληρες μηριαιο οστουν 7,24 7.240.000 μηριαιον οστο αμμος 2016 7,2 7,24 τεταρτος ιζηματογενης κυκλος προγονικη μορφη συμπεριφορα εξελιξη βαδιση δυο ποδια αρχανθρωποι εξειδικευμενα χαρακτηριστικα δενδροβιο τετραποδο κινητικα συνθετο κινητικο ρεπερτοριο χερσαιο τετραποδα διποδα πρωιμα αφρικανικος πιθηκος μορφολογια μεταβατικη μορφη διποδισμου δασωδες περιβαλλον σαβανα λιβαδι πρωιμη Messinian μεσσηνιακη εποχη Αζμακα χερσαιος δασος παλαιοβιογεωγραφια θηλαστικα διηπειρωτικη διασπορα Ευρασια Αφρικη απογονοι πρωτανθρωπος κλιματικη περιβαλλοντικη αλλαγη ανατολικη Μεσογειος διασπορα επανακατοικηση αφροπιθηκος Γερμανος γεωλογος, παλαιοντολογος ιστορικος επιστημης φον Φραιμπεργκ στρατιωτικος ναζι ναζιστικη γερμανια Βερμαχτ, Ιουλιος 1944, κοκκινος ιλυολιθος, πιθηκος υποχωρηση Σεπτεμβριος ευρηματα ειδικος Ντιτριχ Βερολινο, ειδη ζωων 1969 παλαιοανθρωπολογος φον Κενιγκσβαλντ λαθος νεο εξαφανισμενο ειδος μεγαλος ονομα αρχαιοκαπηλια – οστεοκαπηλια, Πως Γιναμε ανθρωποι ερευνα προελευση ανθρωποτητα Θεαματικο Ευρημα Μοναχο βαυαρια κατοχη Chirpan Τσιρπαν πολη βορεια Θρακη, Σταρα Ζαγορα, 42ος παραλληλος αρχαια ελληνικη πολις Αλεξιοπολις Αλεξιοπολη θρακορωμαικη μεσαιωνικη Καρασουρα, ερειπια ιδρυση αποικοι καταστροφη πηγη νερου Τεκιρ Sherampol Σεραμπολις Σεραμπολη αφροκεντρισμος αφροκεντρικη θεωρια
