Τον διακοσμητικό ρόλο, που μπορούν να παίξουν για τον εξωτερικό χώρο του σπιτιού τα δένδρα, ο κήπος οι γλάστρες με τα λουλούδια και τα χρώματα ή τα αρχιτεκτονικά παιγνιδίσματα των τοίχων, παίζουν για το εσωτερικό του τα πολύχρωμα υφαντά, τα πλεκτά και τα κεντήματα των επιφανειών, που βγαίνουν από την χειροτεχνία των γυναικών μας με πρακτική σκοπιμότητα, αλλά και με φιλοκαλία και αγάπη.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΚΕΝΤΗΜΑΤΟΣ, ΕΔΩ.
Η εσωτερική ατμόσφαιρα και εμφάνιση του σπιτιού μαρτυρούσε, πέρα από τις οικονομικές συνθήκες της οικογένειας, την προσωπικότητα της νοικοκυράς και την διάθεσή της να βελτιώσει αισθητικά τον ζωτικό χώρο όλων των μελών της οικογένειας.
Πλέξιμο, ύφανση και κεντημα είναι οι τρεις μορφές σπιτικής χειροτεχνίας, που ντύνουν τον άνθρωπο και στολίζουν το σπίτι. Είναι γυναικεία έργα, που ήδη στην εποχή του Ομήρου (Πηνελόπη, Κίρκη, Ελένη, Ανδρομάχη) βρίσκονταν σε υψηλή βαθμίδα πολιτισμού.
Το πλέξιμο είναι η πρώτη μορφή χειροτεχνίας, που χρησιμοποιήθηκε για δαπεδοστρώματα και ντύσιμο. Βασικά σύνεργα για το πλέξιμο ήταν οι βελόνες και το βελονάκι. Με βελόνες έπλεκαν είδη ρουχισμού, ενώ με το βελονάκι τα χειροτεχνηματα ήταν πιο περίτεχνα. Υπήρχαν κάποιες γυναίκες, που τις διέκρινε δεξιοτεχνία και «ήξεραν να βγάζουν σχέδια».
Η υφαντική με την σειρά της έχει παλιά παράδοση στον ελληνικό τόπο. Το ελληνικό υφαντό πριν αποτελέσει αντικείμενο βιομηχανικής παραγωγής ήταν δουλειά ξεχωριστά επίπονη, έτσι όπως γινόταν στον αργαλειό, αυτό το μικρό εργαστήρι του σπιτιού. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΑΡΓΑΛΕΙΟΥ, ΕΔΩ. Στην περιοχή Ξηρονομής Βοιωτίας ως πρώτες ύλες χρησιμοποιούσαν το μαλλί και το βαμβάκι. Η επεξεργασία των πρώτων υλών και η ύφανση ήταν επίπονη εργασία και απαιτούσε ιδιαίτερη προσοχή και αφιέρωση. Τα κορίτσια έμπαιναν από μικρά στον αργαλειό και η μάνα τα επέβλεπε και τα καθοδηγούσε. Χρησιμοποιούσαν σταθερά μοτίβα στα δημιουργήματά τους, αλλά συχνά έμπαινε και η προσωπική σφραγίδα. Φρόντιζαν ιδιαίτερα για τα σχέδια και τα χρώματα. Επεδίωκαν ζωηρές αντιθέσεις χρωματικών τόνων, διάλογο ψυχρών και θερμών χρωμάτων, καθώς και δέσιμο σχεδίου και χρώματος. Η βαφή των πρώτων υλών ήταν και αυτή προσωπική τους φροντίδα.
Βλέποντας αυτά τα καλοδουλεμένα υφαντά, που προέρχονται από εποχές χωρίς τεχνική κατάρτιση, να διακρίνονται από χρωματική αρμονία και καθαρότητα, αισθανόμαστε θαυμασμό και έκπληξη, διότι πρόκειται για έργα υψηλής καλλιτεχνικής πνοής.
Αυτό το μαγικό περιβόλι με τα σχέδια και τα χρώματα είναι που θα εμπνεύσει τον λαϊκό στιχουργό, ώστε να τραγουδήσει:
Τιμή μεγάλη και τρανή που ‘ν’ αργαλειός στο σπίτι
το κάθε δόντι του χτενιού αξίζει μαργαρίτη.
Μεταξωτό ‘ναι το πανί, μεταξωτό το χτένι,
μεταξωτή κι η κοπελιά που κάθεται και ΄φαίνει.
Και τι δεν έβγαινε από τα χέρια της παλιάς υφάντρας: σεντόνια (πυριάρικα, μαρσωτά, δακτυλάτα, ουγιωτά, άσπρα μονόχρωμα, με κεφαλάρια από μπλε λαζούρ ή βάμμα κόκκινο), μαξιλαροθήκες, κουβέρτες καραμελωτές ή μαντανίες, βελέντζες, χαλιά καρπίτες, για τις «καλές μέρες» ή ακόμη και σάισμα.
Ένας από τους πλουσιότερους κλάδους της χειροτεχνίας είναι και το κέντημα. Στα βάθη των αιώνων μαρτυρείται ως οικοτεχνία του αγροτικού πληθυσμού των διαφόρων εθνών και παρουσιάζει ποικιλία τεχνικής και χρωμάτων. Όσο κι αν ο λαϊκός στιχουργός ισχυρίζεται πως:
Το κέντημα είναι γλέντημα κι η ρόκα είναι σεργιάνι
κι αυτός ο δόλιος αργαλειός είναι σκλαβιά μεγάλη.
Το κέντημα είναι απασχόληση επίπονη, χρειάζεται ολοκληρωτική επιστράτευση δυνάμεων, ψυχικών και σωματικών, απαιτεί το αναφτέρωμα της φαντασίας και της μέθης της τεχνίτρας.
Ας ανακαλέσουμε στην μνήμη μας σκηνές οικείες: Νεαρές κοπέλλες και γυναίκες τις κρύες νύχτες του χειμώνα να κεντούν κοντά στο τζάκι ή πάλι τα καλοκαιρινά απογεύματα στο χαγιάτι και τις αυλές, που μοσχομύριζαν τα βασιλικά και να ασχολούνται με το κέντημα, που τις ξεκούραζε από την καθημερινότητα. Τα διακοσμητικά μοτίβα προέρχονταν κατά κανόνα από τον φυσικό χώρο: ζώα, πουλιά, δένδρα, λουλούδια και όλα τα σχέδια απλά και πολύπλοκα έδωσαν απαράμιλλα κεντήματα και φανερώνουν την ανήσυχη ευαισθησία της δημιουργού.
Μετά την σύντομη αναφορά στα γυναικεία χειροτεχνήματα διαπιστώνεται πως η υφαντική και η κεντητική επένδυση των εσωτερικών χώρων του σπιτιού μεταβάλλει και το απλό φτωχοκάλυβο σε ζεστό και αγαπητό χώρο και όσο πιο πολύ εργάζονταν γι’ αυτόν οι Πηνελόπες τόσο περισσότερο νοσταλγούσαν την οικογένεια οι ξενιτεμένοι Οδυσσείς…
ΠΗΓΗ: άρθρο της Ασπ. Μίχα-Λαμπάκη, δρ. Φιλολογίας, λαογράφος, με τίτλο «Ο ρόλος της χειροτεχνίας στην επένδυση του παραδοσιακού σπιτιού», στην εφημ. «Η Ξηρονομή», τ. 137, Οκ.τ.-Δεκ. 2025. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 15.2.2026.
Πλεξιμο, υφανση κεντημα σπιτικη χειροτεχνια
