Του Γιώργου Λεκάκη
Μια γιγάντια σκιά υψώνεται, σιωπηλή και επίπεδη, κατά μήκος της προσχωσιγενούς πεδιάδας του νότιου σημερινού Ιράκ, μόλις 15 χλμ. από τα ιρανικά σύνορα. Για αιώνες, αυτό το κυκλώπειο τείχος, μήκους πολλών χιλιομέτρων, που εξακολουθεί να υψώνεται, έως και 8 μ. σήμερα, ήταν αντιληπτά μόνον από αέρος – και ήταν ένα αίνιγμα χαραγμένο σε πέτρες, που οι τοπικές πολιτικές αναταραχές και το βάρος των προκαταλήψεων κρατούσαν έξω από το επίκεντρο της αρχαιολογίας…. Η έλευση του ισλάμ στην Μεσοποταμία, μια εποχή που χαρακτηρίζεται και από την αδιαφορία της αρχαιολογικής έρευνας και η περιοχή, που έγινε κύριο πεδίο μάχης, κατά την διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ, της δεκαετίας του 1980, πρόσθεσαν ένα ακόμη επίπεδο δυσπρόσιτης πρόσβασης, που διαιώνιζε το μυστήριό της…
Αρχαίες γραπτές πηγές καταγράφουν ότι όταν ο Μέγας Αλέξανδρος επέστρεψε στην Μεσοποταμία, από την κοιλάδα του Ινδού, γύρω στο 324 π.Χ., ίδρυσε ένα νέο στρατηγικό λιμάνι στην περιοχή, γνωστό ως Αλεξάνδρεια στον Τίγρη.
Την δεκαετία του 1960 ο ερευνητής J. Hansman, αναλύοντας αεροφωτογραφίες της Βασιλικής Πολεμικής Αεροπορίας, συσχέτισε τις επιβλητικές ορατές κατασκευές με τις περιγραφές που παρείχε ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος τον 1ο αιώνα μ.Χ. Ωστόσο, αυτή η ερμηνεία δεν ελήφθη σοβαρά, και δεν μπορούσε να επιβεβαιωθεί επί τόπου για δεκαετίες.
Μέχρι προσφάτως, ωστόσο, η ακριβής τοποθεσία της παρέμενε χαμένη για τους αρχαιολόγους…
Το 2014, ξένες επιστημονικές ομάδες μπόρεσαν να επιστρέψουν στην περιοχή. Βρετανοί συνάδελφοι του Hauser – οι J. Moon, R. Killick και St. Campbell – που εργάζονταν σε μια κοντινή τοποθεσία, στην επίσης περίφημη Ουρ, οδηγήθηκαν από τον διευθυντή Αρχαιοτήτων της Βασόρας, στο Jebel Khayyaber. Η πρόσβαση, που πραγματοποιήθηκε με θωρακισμένα οχήματα υπό αυστηρά μέτρα ασφαλείας, κορυφώθηκε με όταν είδαν το εντυπωσιακό αρχαίο κυκλώπειο τείχος…
Συνέχισαν να εργάζονται σε ακραίες συνθήκες… Το 2017, με μεγάλο μέρος του βόρειου Ιράκ και της Συρίας υπό τον έλεγχο του (αυτοαποκαλούμενου) Ισλαμικού Κράτους. Οι αρχαιολογικές έρευνες περιορίσθηκαν σε επιφανειακές έρευνες, πάντα υπό ένοπλη φρούρηση! Παρ’ όλα αυτά, οι ερευνητές κάλυψαν μεθοδικά περισσότερα από 500 χλμ. της γύρω περιοχής, καταγράφοντας κάθε θραύσμα κεραμικής, κάθε κομμάτι τούβλου, κάθε ένδειξη ανθρώπινης κατοίκησης…
Δίπλα σε ένα εσωτερικό ποτάμιο λιμάνι και ένα δίκτυο καναλιών, συγκεντρώθηκαν πολυάριθμα εργαστήρια, τα οποία αναγνωρίζονται από την παρουσία κλιβάνων όπτησης και τήξης… Ιδανικό λιμάνι μεταφόρτωσης…
ΤΩΡΑ, νέα έρευνα όχι μόνον βοήθησε στην ανακάλυψη της θέσης της, του αρχαιολογικού χώρου, αλλά παρείχε νέες λεπτομέρειες σχετικά με το εκτεταμένο μέγεθος και την διάταξή της.
Μια διεθνής ομάδα επιστημόνων με επί κεφαλής τον αρχαιολόγο του Πανεπιστημίου της Κωνσταντίας, Στ. Χάουζερ, βασίστηκε σε αεροφωτογραφίες, εικόνες από drone και επιφανειακές έρευνες για να επιβεβαιώσει την τοποθεσία της πόλης στο Τζεμπέλ Καγιάμπερ στον Περσικό Κόλπο, στην έκταση του νυν Ιράκ. Επακριβώς στην συμβολή του ποταμού Καρούν – ο οποίος προέρχεται από τα Σούσα – και του Τίγριτος, και μόλις λίγα χιλιόμετρα από την ακτογραμμή του Περσικού Κόλπου… Ο Τίγρις με την πόλη αυτή εδραιώθηκε ως η κύρια αρτηρία βορρά-νότου, επισκιάζοντας τον Ευφράτη… Οι μεγάλες πρωτεύουσες της περιοχής, όπως η Σελεύκεια και η Κτησιφών, στα βόρεια, είχαν εκατοντάδες χιλιάδες κατοίκους, μια τεράστια αγορά για τα μπαχαρικά, τα υφάσματα και τα μέταλλα που έφταναν μέσω μέσω της Αλεξανδρείας.
Οι γεωφυσικές έρευνες αποκάλυψαν ένα οργανωμένο αρχαίο πολεοδομικό δίκτυο δρόμων, τειχών, καναλιών και «νησίδων», που συγκαταλέγονται στα μεγαλύτερα οικιστικά οικοδομικά τετράγωνα που έχουν βρεθεί οπουδήποτε στον αρχαίο κόσμο!!! Μια πόλη κολοσσιαίων διαστάσεων… Οι εικόνες ανίχνευσαν επίσης τεράστια συγκροτήματα ναών και «βιομηχανικές» περιοχές.
Ο γεωφυσικός J. Faßbinder (Πανεπιστήμιο Μονάχου), με ένα μαγνητόμετρο καισίου, βρήκε θαμμένες κατασκευές όπως τοίχους, τάφρους ή φούρνους. Ένα αστικό πλέγμα εξαιρετικής ευκρίνειας. Ακόμα και 2 χλμ. νότια του βόρειου τείχους, οι δρόμοι και τα οικοδομικά τετράγωνα ευθυγραμμίζονται τέλεια παράλληλα.
Ήταν πόλις ανακτορικού χαρακτήρα, απομονωμένη, με χώρους που ίσως προορίζονταν για κήπους ή ακόμα και για καλλιέργεια εντός των τειχών και βορειότερα, δορυφορικές εικόνες αποκάλυψαν τα ίχνη ενός μεγάλης κλίμακας συστήματος άρδευσης…
«Στην συνέχεια συνειδητοποιήσαμε ότι αυτό που είχαμε μπροστά μας ήταν το αντίστοιχο της Αλεξάνδρειας της Αιγύπτου!», είπε ο κ. Χάουζερ. Τα αρχαία ερείπια είναι περίπου του 300 π.Χ. Το 300 μ.Χ., η πόλις η οποία αργότερα μετονομάστηκε σε Χαραξ Σπασίνου[1], εξελίχθη σε σημαντικό εμπορικό κέντρο κατά μήκος των δρόμων που συνέδεαν την Μεσοποταμία, την Ινδία, το Αφγανιστάν και την Κίνα. Ωστόσο, μέχρι τον 3ο αιώνα μ.Χ., οι όχθες του ποταμού Τίγριτος είχαν σταδιακώς μετατοπιστεί μακριά από τον οικισμό, οδηγώντας αναπόφευκτα στην παρακμή του. Η ακτή του Κόλπου ήταν ήδη περίπου 180 χλμ. μακριά…
Κληρονόμος της λειτουργίας της και, σε κάποιο βαθμό, της γεωγραφικής της κληρονομιάς είναι η σύγχρονη Βασόρα…
ΠΗΓΗ: «The Resurgence of a Forgotten Metropolis: Science Rediscovers the Lost Alexandria of the Tigris», La Brújula Verde, Deutsche Forschungsgemeinschaft (DFG). Cultural Protection Fund of the British Council. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.2.2026.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- Πλίνιος, 6.31.138
- Lendering J. «Charax», Livius.org
- Mørkholm O. “A Greek coin hoard from Susiana”, στο Acta Archaeologica, 1965, τ. 36, σελ. 127-156.
ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:
[1] Η πόλις αναφέρεται στον χάρτη Peutinger του 4ου αι.
Η πόλη ιδρύθηκε από τον Μέγα Αλέξανδρο, το 324 π.Χ., στην θέση της Δουρίνης. Αυτή ήταν μια από τις τελευταίες πόλεις του Μ. Αλεξάνδρου πριν πεθάνει, το 323 π.Χ. Εδώ ίδρυσε μια συνοικία (δήμο) του λιμανιού, που ονομασε Πέλλα (από την πόλη γέννησης του Μ. Αλεξάνδρου στην Μακεδονία), και όπου εγκατέστησε Μακεδόνες Έλληνες βετεράνους. Η πόλη πέρασε στην Αυτοκρατορία των Σελευκιδών μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου, μέχρι που καταστράφηκε κάποια στιγμή από πλημμύρες. Ξανακτίσθηκε περίπου το 166 π.Χ. με εντολή του Αντίοχου Δ΄, ο οποίος διόρισε τον Ασπασίνη / Υσπασίνη / Υσπαοσίνη ως σατράπη, για να επιβλέπει το έργο. Η πολιτική αστάθεια που ακολούθησε την κατάκτηση του μεγαλύτερου μέρους της Αυτοκρατορίας των Σελευκιδών από τους Πάρθους επέτρεψε στον Υσπασίνη να ιδρύσει ένα ανεξάρτητο κράτος, την Χαρακηνή, το 127 π.Χ. και μετονόμασε την πόλη με το όνομά του…
Jebel Khayyaber, Karun River, Susa αγνωστη Αλεξανδρεια στον Τιγρη Μεγας Αλεξανδρος Περσικος Κολπος μεγαλυτερα αρχαια οικιστικα οικοδομικα τετραγωνα αρχαιος κοσμος προσχωσιγενης πεδιαδα νοτιο Ιρακ, ιραν συνορα κυκλωπειο τειχος, αινιγμα πετρεα πολιτικες αναταραχες προκαταληψη αρχαιολογια ισλαμ ισλαμισμος αρχαια Μεσοποταμια, μαχη πολεμος 1980, μυστηριο κοιλαδα ποταμος Ινδος 4ος αιωνας πχ 324 ιδρυση στρατηγικο λιμανι Τιγρις 1960 χανσμαν Hansman, αεροφωτογραφια Βασιλικη Πολεμικη Αεροπορια επιβλητικη κατασκευη Πλινιος ο Πρεσβυτερος 1ος μΧ χαμενη αρχαιολογικος χωρος διαταξη Χαουζερ, drone Τζεμπελ Καγιαμπερ Περσια γεωφυσικη ερευνα οργανωμενο αρχαιο πολεοδομικο δικτυο δρομος τειχη καναλι νησιδα τεραστιο συγκροτημα ναων ναου ναος βιομηχανικη περιοχη Αιγυπτου αρχαια ερειπια 300 μετονομασια Χαραξ Σπασινου εμπορικο κεντρο ποταμιος δρομος Ινδια, Αφγανισταν Κινα 3ος οχθες Τιγριτος μετατοπιση οικισμος, παρακμη εμποριο πολις χαρτης Peutinger 324 Δουρινη πολεις 323 συνοικια δημος λιμανι Πελλα Μακεδονια αρχαιοι Μακεδονες ελληνες βετερανοι Αυτοκρατορια Σελευκιδων Σελευκιδες καταστροφη πλημμυρα 2ος 166 εντολη Αντιοχος Δ ασπασινης / Υσπαοσινης σατραπης, εργο πολιτικη ασταθεια κατακτηση Παρθοι Υσπασινης ανεξαρτητο κρατος, Χαρακηνη 127 2014, Ουρ, Βασορα Jebel Khayyaber θωρακισμενο οχημα αυστηρα μετρα ασφαλειας, εντυπωσιακο αρχαιο κυκλωπειο εμπολεμη ζωνη περιοχη Συρια Ισλαμικο Κρατος isis ενοπλη φρουρηση θραυσμα κεραμικη τουβλο
