Του Γιώργου Λεκάκη
Μια οστέινη γραφίδα, που χρονολογείται στον 5ο αιώνα π.Χ., εποχή λαμπρότητας για την ελληνική γη της Γέλας νότιας Σικελίας, αποικία της Ρόδου και της Κρήτης, ήδη από τον 7ο αι. π.Χ. ανακαλύφθηκε στην Μεγάλη Ελλάδα, κατά την διάρκεια σωστικής ανασκαφής, αρχαιολογικής έρευνας, που διεξήχθη πριν από την κατασκευή του νέου Palazzo della Cultura στην περιοχή Orto Fontanelle της Γέλας, όπου εκτεταμένη ελληνική γειτονιά της ελληνιστικής περιόδου, η οποία βρίσκεται επί του παρόντος σε προκαταρκτικό στάδιο μελέτης.
Η γραφίδα[1] μήκους 13,2 εκατ. ανακτήθηκε από μια περιοχή με πλακόστρωτη επιφάνεια και καταρρακωμένες κατασκευές, που πιστεύεται ότι χρησιμοποιήθηκαν ως εργαστήρια στην αρχαία ελληνική αποικία. Είναι εξαιρετικής κατασκευής και σε εξαιρετική κατάσταση διατήρησης.
Η κορυφή της γραφίδας είναι σκαλισμένη με ανδρική κεφαλή, που, ίσως, αναπαριστά τον θεό Διόνυσο του ελληνικού πανθέου, ως ερμαϊκό άγαλμα ή προτομή, σε τετράγωνο πέτρινο κίονα. Το κεντρικό τμήμα του κίονα διαθέτει σκάλισμα ιθύφαλλου φαλλού. Αυτός ο διονυσιακός και φαλλικός εικονογραφικός συνδυασμός, που εκτελείται σε ένα οργανικό και εύθραυστο στήριγμα, όπως το οστούν, υποδηλώνει έντονα μια συμβολική και τελετουργική φόρτιση που συνοδεύει το εργαλείο.
Ο αρχαιολόγος G. Calà, διευθυντής ανασκαφών[2] του Δήμου της Γέλας, εδήλωσε ότι η ευθραυστότητα του αντικειμένου και η λεπτότητα των γλυπτών του μερών, υποδηλώνουν ότι η γραφίδα μπορεί να εξυπηρετούσε έναν συμβολικό σκοπό.
Είναι ένα εύρημα μοναδικής σημασίας, που επαναπροσδιορίζει πτυχές της χειροτεχνικής παραγωγής και της τελετουργικής πρακτικής στην αρχαία ελληνική αποικία. Δεν έχει άμεσο παράλληλο εύρημα στο αρχαιολογικό αρχείο αυτής της περιόδου!
Ενώ η κύρια λειτουργία μιας γραφίδας, με αυτά τα χαρακτηριστικά, ήταν η σχεδίαση σχεδίων ή επιγραφών σε πήλινες επιφάνειες, πριν από το ψήσιμο, η εκλεπτυσμένη διακόσμηση και η εγγενής ευθραυστότητα του οστού υποδεικνύουν μια χρήση που πιθανότατα ξεπερνούσε την καθαρά χρηστική. Ίσως κάτι παρόμοιο με μια σημερινή υψηλής ποιότητας πένα, που φυλάσσεται σε ένα γραφείο, ως σύμβολο κοινωνικής θέσης ή αφοσίωσης, παρά ως καθημερινό εργαλείο γραφής. Ίσως ανάθημα που προοριζόταν για μια θεότητα, ίσως συνδεδεμένη με την προστασία του εργαστηρίου, την καλλιτεχνική έμπνευση ή την δημιουργική γονιμότητα.
ΠΗΓΗ: «Beni culturali, a Gela rinvenuto un rarissimo stilo da ceramista del V secolo a.C.», Regione Sicilia, 11.12.2025. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 12.12.2025. «An exceptional ceramic stylus from the 5th century BC discovered intact in the ancient Greek city of Gela in Sicily», La Brújula Verde, 9.1.2026.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Η γραφίς = στύλος > stilus, stylus > νυν στυλό, κλπ.
[2] εποπτεία Soprintendenza ai Beni Culturali de Caltanissetta, υπό την διεύθυνση της D. Vullo.
αρχαια γραφιδα ιθυφαλλος θεος Διονυσος Γελα σικελιας Μεγαλης Ελλαδος σικελια Μεγαλη ελλας ελλαδα Ελλαδας γραφις ιθυφαλλια οστεινη 7ος 5ος αιωνας πΧ ελληνικη νοτια σωστικη ανασκαφη αρχαιολογια Γελας, γειτονια ελληνιστικη περιοδος εποχη πλακοστρωτο κατασκευη εργαστηριο αποικια ροδος κρητη αρχαιοι ροδιοι κρητες εξαιρετικη διατηρηση σκαλισμενη ανδρικη κεφαλη ελληνικο πανθεο, πανθεον ερμαικο αγαλμα ερμαικη στηλη προτομη τετραγωνος πετρινος κιονας σκαλισμα φαλλος διονυσιακος φαλλικος εικονογραφικος συνδυασμος τυπος οργανικο ευθραυστο στηριγμα, οστουν, οστο κοκκαλο συμβολικη τελετουργικη φορτιση εργαλειο ανασκαφες δημος Γελας / Gela, ευθραυστοτητα ευθραυστο αντικειμενο λεπτοτητα γλυπτο συμβολικος σκοπος ευρημα μοναδικο χειροτεχνια παραγωγη τελετουργια πρακτικη λειτουργια σχεδιαση σχεδιο επιγραφη πηλινη επιφανεια ψησιμο, εκλεπτυσμενη διακοσμηση χρηση χρηστικη υψηλη ποιοτητα συμβολο κοινωνικη θεση αφοσιωση γραφης αναθημα θεοτητα, προστασια καλλιτεχνια εμπνευση δημιουργικη γονιμοτητα στιλος > stilus, stylus > στυλο στιλο στιλο ορθογραφια ετυμολογια του στιλο στυλο πως γραφεται
