Του Γιώργου Λεκάκη
Μια μονάδα αποθήκευσης τροφίμων από κεραμικά πλακίδια, κάτι σαν αρχαίο «ψυγείο», ανακαλύφθηκε στην θέση ενός στρατώνα στην πολη Νόβα / Νόβαι / Novae, ένα αρχαίο φρούριο, που βρισκόταν στα σύνορα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, στην αρχαία Θράκη, στην έκταση της νυν Βουλγαρίας, στον 43ο παράλληλο [43.614069573572706, 25.390538797720236].
Το στρατόπεδο κατασκευάσθηκε κατά μήκος του ποταμού κάτω Δούναβη / Ίστρου τον 1ο αιώνα μ.Χ. στην νότια όχθη του, και κατελήφθη στα μέσα του 5ου αιώνα.
Η πόλις Novae ευρίσκεται στην έκταση που κατέχει η Βουλγαρία, κοντά στην πόλη Svishtov, περίπου 155 μίλια βορειοανατολικά της Σόφιας και κατά μήκος των συνόρων Βουλγαρίας-Ρουμανίας.
Ο κ. P. Dyczek του Πανεπιστημίου της Βαρσοβίας, είπε ότι βρήκε θραύσματα πιάτων και κόκκαλα ζώων, που είχαν ψηθεί μέσα στο αρχαίο δοχείο. Σωματίδια άνθρακα και ένα θραύσμα από ένα μικρό αγγείο, που βρέθηκαν, μπορεί να χρησιμοποιήθηκαν ως «θυμιατήρι» για την απώθηση των εντόμων, πρόσθεσε.
Οι πρόσφατες ανασκαφές απεκάλυψαν επίσης θραύσματα κεραμικών και μολύβδινων σωλήνων, για την παροχή νερού, από τον ποταμό Dermen, νομίσματα που χρονολογούνται από τα μέσα του 3ου αιώνα έως τις αρχές του 4ου αιώνα μ.Χ. και τα ερείπια ενός σπιτιού, όπου βρέθηκαν πέτρες, άξονες και βαρίδια ύφανσης και ψαρέματος, θραύσματα αγγείων και λάκκους γεμάτους με οστά. «Εκείνη την εποχή, η Novae μεταμορφωνόταν σιγά-σιγά σε μια αστική πόλη», εξήγησε ο κ. Dyczek.
Η ρωμαϊκή στρατιωτική παρουσία στην περιοχή του Κάτω Δούναβη εξεκίνησε στα μέσα του 1ου αιώνα μ.Χ. Γύρω στο 45 μ.Χ., η Legio VIII Augusta, η οποία συμμετείχε στην καταστολή της εξέγερσης των Θρακών, ετοποθετήθη εδώ και ίδρυσε το κάστρο της. Την ίδια εποχή δημιουργήθηκε η ρωμαϊκή επαρχία της Μοισίας[1]. Η λεγεώνα με τα αποσπάσματά της έλεγχε το τμήμα του Δουνάβεως από τις εκβολές του ποταμού Ασάμου[2] μέχρι τις εκβολές του δεξιού παραποτάμου του Δούναβι, Ιατρού[3], κοντά στην πόλη Ιατρών[4].
Η Novae ήταν ένα από τα λίγα μεγάλα ρωμαϊκά φρούρια λεγεωνάριων, κατά μήκος των συνόρων της Αυτοκρατορίας, αποτελώντας μέρος της άμυνας (limes Moesiae) κατά μήκος του ποταμού Ίστρου / Δούναβεως. Ο οικισμός αργότερα επεκτάθηκε και έγινε πόλη, στην ρωμαϊκή επαρχία Μοισίας (Moesia Inferior, αργότερα Moesia Secunda).
ΠΗΓΗ: S. Zdziebłowski «Archaeologists find ancient ‘fridge’ in Roman camp», Science in Poland, 7.10.2022. Γ. Λεκάκης «Σύγχρονης Ελλάδος περιήγησις». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 8.10.2022.
Και δεύτερο!
Και ένα δεύτερο «ψυγείο» βρέθηκε δίπλα σε μια σειρά μολύβδινων σωλήνων νερού στο ίδιο ρωμαϊκό στρατόπεδο της Novae από την ίδια ερευνητική ομάδα του P. Dyczek. Η μονάδα αποθήκευσης, κατασκευασμένη με κεραμικές πλάκες, δεν έχει ακόμη χρονολογηθεί. Μέσα σε αυτό βρέθηκαν δοχεία οινοποσίας, κύπελλα και οστά ζώων. Στην τοποθεσία έχουν επίσης αποκαλυφθεί ίχνη από ξύλινο στρατώνα, πηγάδι και φούρνο που χρονολογείται στον 4ο αιώνα.
ΠΗΓΗ: University of Warsaw, 13.9.2023. “Ancient Roman ‘fridge’ unearthed with wine and animal bones still inside, photos show”, Miami Herald, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 18.9.2023.
Και παράσιτα
Ερευνητές εντόπισαν εντερικά παράσιτα σε υπολείμματα που ελήφθησαν από τέσσερα αγγεία, τα οποία ανακτήθηκαν από δύο αρχαιολογικούς χώρους στην ρωμαϊκή επαρχία της Κάτω Μοισίας. Τρία από τα αγγεία της μελέτης βρέθηκαν σε μια βίλα της Novae, που βρίσκεται κοντά στο στρατόπεδο της Ιταλικής Λεγεώνας Ι / Italica, όπου πιθανότατα διέμεναν υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι, όταν επισκέπτονταν την περιοχή. Το κρυπτοσπορίδιο (ένα πρωτόζωο που μπορεί να προκαλέσει σοβαρή διάρροια), ήταν ένα από τα παράσιτα που εντοπίστηκαν στα αγγεία του 2ου αιώνα μ.Χ. της βίλας. Αυτά τα αγγεία περιείχαν επίσης στοιχεία για την εντερική ταινία (Taenia) και την αμοιβάδα Entamoeba histolytica, η οποία προκαλεί δυσεντερία. Οι κάτοικοι της βίλας μπορεί να είχαν μολυνθεί με παράσιτα που προέρχονταν από μολυσμένο νερό, από μια δεξαμενή στον ποταμό Δούναβη. Είναι γνωστό ότι τα κανάλια αποχέτευσης από την περιοχή απέβαλαν λύματα στον Δούναβη και έτσι το σύστημα μπορεί να είχε πλημμυρίσει και να είχε καταστραφεί κατά την διάρκεια έντονων βροχοπτώσεων. Η κατανάλωση μισοψημένου χοιρινού ή βοδινού κρέατος και η χρήση ανθρώπινων αποβλήτων ως λίπασμα σε χωράφια γύρω από το στρατόπεδο, μπορεί επίσης να είχαν μεταδώσει παράσιτα.
Το τέταρτο δοχείο, που χρονολογείται στον 4ο αιώνα μ.Χ., ανακαλύφθηκε σε ένα εργαστήριο κεραμικής στην αρχαία ελληνική Παρθενόπολι / Μαρκιανόπολι[5] [43.2288999104331, 27.58645728873425]. Αυτό το δοχείο πιθανότατα χρησιμοποιήθηκε από τον ιδιοκτήτη του εργαστηρίου και μια ομάδα κεραμέων. Δεν βρέθηκαν ίχνη παρασίτων σε αυτό το δοχείο, ίσως λόγω της παροχής νερού καλύτερης ποιότητας ή ίσως της κατανάλωσης πουλερικών, τα οποία δεν φιλοξενούν τα στάδια των προνυμφών των σκωλήκων που μολύνουν τους ανθρώπους.
Η παλαιοπαρασιτολογία είναι μια νέα σχετικά επιστήμη, για τον εντοπισμό μολυσματικών ασθενειών και την καλύτερη κατανόηση των καθημερινών συνθηκών στην αρχαία εποχή. Εκτός από τις καθιερωμένες μοριακές τεχνικές για την ανίχνευση παρασίτων, οι μέθοδοι ανοσοδοκιμασίας εφαρμόστηκαν για πρώτη φορά σε αυτην την έρευνα, παράγοντας σημαντικά αποτελέσματα. Η μικροσκοπική ανάλυση των ορυκτοποιημένων επικαθίσεων αποκάλυψε την παρουσία αυγών Taenia sp., ενώ η ενζυμική ανοσοπροσροφητική δοκιμασία (ELISA) ταυτοποίησε Cryptosporidium sp. στα περισσότερα δείγματα. Αυτά είναι η πρώτη αξιόπιστη μεσογειακή ένδειξη για αυτό το παράσιτο, καθώς και το Entamoeba histolytica. Τα ευρήματα παρέχουν νέες γνώσεις σχετικά με την υγιεινή, το φορτίο ασθενειών και την υγεία του πληθυσμού στην Κάτω Ρωμαϊκή Μοισία.
ΠΗΓΗ: El. Klenina, κ.ά. “Analysis of Roman chamber pots to understand the health of the lower Danube inhabitants”, npj Heritage Science, Nature, vol. 14, αρ.: 206 (2026), ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 3.4.2026
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Η θρακική Μοισία (Moesia, Moisía) στα Βαλκάνια εκτεινόταν νότια του ποταμού Δούναβι, και περιελάμβανε το μεγαλύτερο μέρος της επικράτειας της σύγχρονης ανατολικής Σερβίας, το Κοσσυφοπέδιο, την βορειοανατολική Αλβανία, τα βόρεια τμήματα των Σκοπίων (Moesia Superior), την βόρεια Βουλγαρία, την ρουμανική Δοβρουτσά / Dobruja και τμήματα της νότιας Ουκρανίας (Moesia Inferior).
Κατοικείτο κυρίως από Θράκες (τις θρακικές φυλές Δάκες / Θρακοδάκες, και Θρακο-Ιλλυριούς), κ.ά. λαούς. Το όνομα της περιοχής προέρχεται από τους Μοείς, Θράκες, που ζούσαν εκεί, πριν από την ρωμαϊκή κατάκτηση… – βλ. Γ. Λεκάκη – Αθ. Γιαλαμά «Οι αρχαίες φυλές των Θρακών».
[2] Assamus / Asamus > Osum, Osam.
[3] Ιατρός > Iatrus > Etar > Yantra. Τον χειμώνα του 101-102 μ.Χ., ο ρωμαϊκός στρατός, υπό τον Τραϊανό, είχε συγκεντρωθεί στην συμβολή των ποταμών Ιατρού και Ροζίτσα / Rositsa, για την επίθεση κατά των Ροξολανών Σαρματών (που κατοικούσαν βόρεια του Δούναβι και που ήταν σύμμαχοι των Δακών Θρακών). Οι Ρωμαίοι νίκησαν και η πόλις ονομάσθηκε Νικόπολις / Nicopolis ad Istrum.
[4] Ιατρός, Ιατροί > Iatrus > Yantra. Επίθετο του θεού Απόλλωνος, που ιδιαιτέρως λατρευόταν στην περιοχή. Πόλη όπου ευρέθησαν ιδιαίτερα κράνη ρωμαϊκής εποχής. Κοντά στην θρακοδακική πόλη Σκεδεβά. Εδώ ο Βυζαντινός στρατηγός Σίττας ενίκησε τους Βούλγαρους (6ος αι. μ.Χ.). Αλλά ο Βυζαντινός στρατηγός Κομεντίολος (επίσης 6ος αι. μ.Χ.) στρατοπέδευσε στους Ιατρούς, ωστόσο κατατροπώθηκε από τους Αβάρους και τα στρατεύματά του έπρεπε να πολεμήσουν σκληρά για να επιστρέψουν στον Αίμο.
[5] Ο αυτοκράτωρ Ιουστινιανός Α΄ την αποκατέστησε και την οχύρωσε. Το 587 μΧ, λεηλατήθηκε από τους Αβάρους. Αλλά αμέσως ανακαταλήφθηκε από τους Βυζαντινούς. Ο βυζαντινός στρατός στάθμευσε εδώ το 596, πριν διασχίσει τον Δούναβη για να επιτεθεί στους Αβάρους. Παρά τις τακτικές βαρβαρικές επιθέσεις, η Μαρκιανόπολις παρέμεινε σημαντικό κέντρο μέχρι που μια αβαρική επιδρομή την κατέστρεψε τελικά το 614 – 615 μΧ – αν και συνέχισε να αναφέρεται σε χάρτες μέχρι πολύ αργότερα. Μετά ήλθαν οι Σλάβοι (7ος αι.) και μετονόμασαν τα ερείπια της αρχαίας πόλης Ντεβίνα. Σήμερα, στα τουριστικα αξιοθεατα της είναι τα αρχαία ερείπια της πόλεως και το αμφιθέατρο, ο κύριος δρόμος της πόλης και το Μουσείο αρχαίων Ψηφιδωτών [43°13’31.4″N 27°35’06.0″E], όπου ξεχωρίζει ένα ψηφιδωτό με την Γοργόνα Μέδουσα και πολλά εξαιρετικά ψηφιδωτά της “Οικίας της Αντιόπης“, επαύλεως του 3ου – 4ου αιώνα μ.Χ. Και το ψηφιδωτό του Δία και της Αντιόπης βρίσκεται στο δάπεδο της κρεβατοκάμαρας (5,60 μ. × 4,40 μ.). Ο κ. Αγγέλωφ ισχυρίζεται ότι η εικόνα στο Σπίτι της Αντιόπης είναι από τις λίγες σύγχρονες απεικονίσεις αυτού του επεισοδίου της ελληνικής μυθολογίας. Ο Δίας απεικονίζεται ως νεαρός σάτυρος που απαγάγει την Αντιόπη, γοητευμένος από την ομορφιά της. Το ψηφιδωτό συνοδεύεται από δύο επιγραφές στα αρχαία ελληνικά, οι οποίες χαρακτηρίζουν ρητά τους χαρακτήρες ως ΣΑΤΥΡΟΣ και ΑΝΤΙΟΠΗ. Άλλα ψηφιδωτά στην επαυλι περιλαμβάνουν την ιστορία του Γανυμήδη, ο οποίος μεταφέρεται στον Όλυμπο από τον Δία μεταμορφωμένο σε αετό, το οποίο καλύπτει το μεγαλύτερο προαύλιο. Τελος, άλλο γεωμετρικό ψηφιδωτό των Παννόννιων Κρητών, που μεταφέρθηκε στο μουσείο, από ερειπωμένο αρχαίο κτίριο της Μαρκιανούπολης.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Θεοφάνης Ομολογητής “Χρονογραφια”.
- Αμμ. Μαρκελ., XXVII, 5.
- Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”.
