ΑΡΧΑΙΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΗΠΕΙΡΟΥ

Κασσώπη, μια δημοκρατικότατη πόλι

Του Γιώργου Λεκάκη

• Πρωτεύουσα της χώρας των Ηπειρωτών Κασσωπαίων.
• Μια από τις ισχυρότερες πόλεις της αρχαίας Ηπείρου!
• Με δημόσιο ξενώνα!
• Με τείχη περιμέτρου 3.000 μ. και πλάτους 3,5 μ.
• Με θέατρο 6.000 θέσεων.
• Με εντόπια εργαστήρια κεραμικής – μοναδικά στην αρχαία Ηπειρο.
• Με 600 διώροφες οικίες, με κοινό αποχετευτικό διάδρομο, και με ειδικό σκεπασμένο υπόνομο!
• Ευρέθησαν 1.500 αρχαία νομίσματα…

Η αρχαία Κασσώπη (ή Κασσώπα) ήταν η πρωτεύουσα της χώρας του αρχαιοτάτου ηπειρωτικού θεσπρωτικού φύλου των Κασσωπαίων.

Την μικρή χώρα της Θεσπρωτίδος, των Κασσωπαίων, θα πρέπει να την οριοθετήσουμε, περίπου, όπου ο νυν νομός Πρεβέζης. Είχε στα βόρειά της την χώρα των Θεσπρωτών (τις πεδιάδες του Αχέροντος και του Θυάμιδος), στα ΒΔ της την Ελαιάτιδα χώρα (νυν περιοχή Πάργας) και στα ανατολικά της την πεδιάδα του ποταμού Άφα (νυν Λούρου). Ο Σκύλαξ οριοθετεί την χώρα μεταξύ Θεσπρωτών και Αμβρακικού. Ο παράπλους της (35 μίλια βορείως της Νικοπόλεως) διαρκεί μισή ημέρα, λέει. Ο Στράβων την οριοθετεί στην είσοδο του Αμβρακικού (αριστερά καθώς εισερχόμεθα). Τα παράλια των Κασσωπαίων, λέει ο Στράβων (Didot, 269,49), οριοθετούνται μεταξύ των λιμένων Γλυκύς (νυν Φανάρι – αρχ. Κίχυρος) και Γόμαρος (νυν Δεματάς). Ο Πτολεμαίος την τοποθετεί στην χώρα των Δολόπων.

Άλλες πόλεις της Κασσωπίας χώρας ήσαν:

• η Πανδοσία,
• η Ελάτρεια (στον δρόμο Νικοπόλεως-Πάργας, μετά την Γέφυρα Δέσπως δεξιά),
• η Βούκχετα / Βούκχετα (στον δρόμο Νικοπόλεως-Πάργας, πριν την Γέφυρα Δέσπως αριστερά, στο ακρωτηριο Καστροσυκιάς)
• οι Βατίαι, κ.ά.

Η αρχαία πόλις ιδρύθηκε το πρώτο μισό του 4^ου π.Χ. αι., από την συνένωσι ήδη προϋπαρχουσών μικρών τοπικών κωμών και συνοικισμών. Και κατόρθωσε να γίνει μια από τις ισχυρότερες πόλεις της αρχαίας Ηπείρου. Καταλάμβανε έκτασι περίπου 400 στρ.

Ο λόγος που ιδρύθηκε ήταν η ανάγκη να προστατεύσει την εύφορη πεδιάδα στα νότιά της από την εκμετάλλευση των Ηλείων αποίκων. Έτσι εκτίσθη επί οροπεδίου (υψ. 300 μ.) για την κατόπτευσι και τον έλεγχο της συγκεκριμένης πεδιάδος (τανύν στις νότιες πλαγιές του Ζαλόγγου, κάτω απ’ την μονή Αγ. Δημητρίου, 2 χλμ. ΒΔ από το νυν χωριό Καμαρίνα και 28 χλμ., περίπου, απ΄ την Πρέβεζα).

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΠΡΕΒΕΖΗΣ, ΕΔΩ.

Η θέσις της ήταν φύσει οχυρά, κάτι που ενίσχυσε η τεχνητή της οχύρωσι. Τα πολυγωνικά της τείχη της έχουν περίμετρο 3.000 μ. και πλάτος 3,20-3,50 μ. (Αλλά αργότερα η πόλις επεκτάθηκε και έξω από τα τείχη της).

Η ανάπτυξίς της αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ολοκληρωμένης αστικής πόλεως της αρχαίας Ηπείρου.

Ισως να επήρε το όνομά της από κάποιον Ηλείο άρχοντα, τον Κάσιο, τον οποίο αναφέρει ο Αθηναίος. Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης την αναφέρει ως Κασσωπία (ΙΘ΄, 88,1).

Το εθνικό, κατά τον Βυζάντιο, κάνει Κασσώπιος και Κασσωπιάς, ενώ θεωρεί μάλλον λανθασμένο («ίσως κακώς») το Κασσωπός (Χασσωπός), το οποίο χρησιμοποιεί ο Ηρόδωρος. Ολοι δε γράφουν την πόλη με δυο «σ», πλην του Ηρωδιανού, ο οποίος την γράφει με ένα.

Ανασκαφές

Οι πρώτες ανασκαφές για την αρχαία Κασσώπη έγιναν από τον καθηγητή Σωτήριο Δάκαρη (1951-55), για λογαριασμό της Αρχαιολογικής Εταιρείας. Επικεντρώθηκαν στο οικοδόμημα το οποίο δεσπόζει στο κέντρο της πόλεως, το λεγόμενο καταγώγιον, το οποίο ήταν, μάλλον, δημόσιος ξενών, κατά τον Σ. Δάκαρη. (Ο καθ. E. L. Schwandner διαφωνεί, λέγοντας πως η αρχιτεκτονική των δωματίων είναι ακατάλληλη για τοποθέτησι κλινών, ενώ βάσι η οποία ευρέθη στο κέντρο του δαπέδου κάθε δωματίου – και η οποία αρχικώς είχε θεωρηθεί ως βάσι τραπεζιού – ίσως να ήταν στήριγμα σκάλας για έναν δεύτερο όροφο). Το καταγώγιον αποτελείται από μία κεντρική αυλή, ορθογωνίου σχήματος, η οποία περιβάλλεται από 4 στοές με 8πλευρους στύλους 7Χ8. Πίσω από τις στοές υπήρχαν χώροι, οι οποίοι δεν επικοινωνούσαν μεταξύ τους, αλλά μόνο με τις στοές. Υπήρχε και 2^ος όροφος με εξώστη. Το καταγώγιον, το οποίο ανάγεται στους ελληνιστικούς χρόνους, ήταν κτισμένο επί παλαιοτέρου κτηρίου, του 4^ου αι. π.Χ.

To αρχaion Καταγωγιον της Κασσώπης – αεροφωτ. CHRIS P. – LAG.

Επίσης ανασκάφηκε και η βόρεια στοά (η οποία κατασκευάστηκε την περίοδο του Ηπειρωτικού Κοινού – 234 / 233 – 168 π.Χ.). Σε αυτήν έχουν ευρεθεί πολλά αναθήματα και βάθρα. Το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο του Βερολίνου έχει εκπονήσει αναπαράστασί της. Αυτή είχε λίθινη πολυγωνική κρηπίδα και η ανωδομία ήταν πλίνθινη με ξυλοδεσιές. Η βόρεια πλευρά ενισχυόταν με 17 αντηρίδες. Στο εσωτερικό υπήρχε κιονοστοιχία με 13 ιωνικούς κίονες. Στην πρόσοψι της στοάς απεκαλύφθησαν 21 λίθινα βάθρα με επιγραφές του 3^ου-2^ου αι. π.Χ.

Η δευτέρα φάσις των ανασκαφών ξεκίνησε το 1977 – 1983, από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο του Βερολίνου, στα πλαίσια του προγράμματός του «Η κατοίκησις στην πόλι των κλασικών χρόνων», υπό την διεύθυνσι του καθ. Δάκαρη, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και με την καθ. Κ. Γραβάνη και τους Γερμανούς καθηγητάς W. Hoepfner και E. L. Schwandner. Σε αυτήν την δευτέρα φάσι, ανασκάφηκαν δέκα ιδιωτικές οικίες και τα δημόσια οικοδομήματα της αγοράς.

Η αγορά ευρίσκεται στο ΝΑ τμήμα της πόλεως. Μαζί το πρυτανείο, το ιερόν τέμενος των θεών, όπου ήσαν ιδρυμένοι οι βωμοί, ένα μικρό θέατρο-ωδείο, οι στοές και οι χάλκινοι τιμητικοί ανδριάντες. Το πρυτανείο – δυτική στοά ευρίσκεται στη δυτική πλευρά της αγοράς. Αποτελείται από μία περίστυλη αυλή, με 3Χ4 δωρικούς κίονες. Γύρω από την αυλή, διατάσσονται 6 χώροι. Στα ανατολικά υπήρχε στοά με 13 δωρικούς κίονες. Εμπρός εκτείνεται ορθογώνιος υπαίθριος χώρος (ιερόν τέμενος) με βάθρα και βωμούς. Το συγκρότημα καταστράφηκε το 167 π.Χ.

Το βουλευτήριο, στην ανατολική πλευρά της αγοράς, είχε μια χωρητικότητα της τάξεως των 2.500 ανθρώπων! Εχρησιμοποιείτο και ως θέατρο Στα δυτικά της ορχήστρας ευρίσκεται το συγκρότημα της σκηνής, το οποίο διέθετε παρασκήνια και προσκήνιο.

Οι θέσεις των διοικητικών κτηρίων, των ναών και των κατοικιών ήταν καθορισμένες με ακρίβεια από τον Ιππόδαμο. Οι ναοί και τα δημόσια κτήρια ήσαν σε περίβλεπτες και οχυρές θέσεις. Έτσι εξυπηρετείτο η λειτουργικότης και εξασφαλίζετο η άμυνά τους.

Στην πόλη υπήρχαν και εντόπια εργαστήρια κεραμικής – μοναδικά στον χώρο της αρχαίας Ηπείρου – τα οποία κατασκεύαζαν ανάγλυφα αγγεία.

Τα νεκροταφεία της πόλεως ήσαν εκτός των τειχών: Στα ανατολικά, τα δυτικά και τα νότια, κατά μήκος των δρόμων οι οποίοι οδηγούσαν στην πόλι. Οι τάφοι ήσαν πλήρεις αγγείων. Στα ΝΔ. της πόλεως ευρέθη υπόγειος καμαροσκέπαστος τάφος μακεδονικού τύπου.

Αρχαίος τάφος στην Κασσώπη: Ο διαδρομος προς τον νεκρικό θάλαμο και λεπτομέρεια από την διακόσμηση τοίχου, στο εσωτερικό του τάφου. Σχέδιο κάτοψης W. Hoepfner.

Από τα ευρήματα των ανασκαφών, άξια λόγου είναι τα νομίσματα της αρχαίας πόλεως, χάλκινα σταθμά, υφαντικά βάρη (αγνίθες), διακεκοσμημένα μέτωπα κεραμίδων, πήλινα ειδώλια, δείγματα κεραμικής του 4^ου π.Χ. αι. και των ελληνιστικών χρόνων, κ.ά.

Τα νομίσματα

Γενικώς νομίσματα των Κασσωπαίων σώζονται από τον 4^ο π.Χ. αι.

Η πόλις είχε δικό της νομισματοκοπείο.

Είναι χαρακτηριστικό πως στην αρχαία Κασσώπη ευρέθησαν 1.500 νομίσματα (απ’ τα μέσα του 4^ου έως το τέλος του 1^ου π.Χ. αι.) – αριθμός που καταδεικνύει και την ισχύ του οικισμού. Πολλά από αυτά ανήκουν σε πολύ απομεμακρυσμένους τόπους, δείγμα των εμπορικών και πολιτισμικών συναλλαγών που είχε αναπτύξει η πόλις. Αλλά, οι ηπειρωτικές κοπές υπερέχουν (το 56,62% των ευρεθέντων).

Ευρέθησαν κοπές του Κοινού των Ηπειρωτών (με την γνωστή επιγραφή «ΑΠΕΙΡΩΤΑΝ») και της Αμβρακίας.

Αλλά και της ιδίας της Κασσώπης με την επιγραφή «ΚΑΣΣΩΠΑΙΩΝ» (είναι περισσότερες στα νομίσματα του δευτέρου μισού του 4^ου π.Χ. αι., όταν δηλαδή πρωτοϊδρύθηκε η πόλις), με παραστάσεις της Αφροδίτης, του Διονύσου, του Δωδωναίου Διός, κ.ά.

Επίσης, ευρέθησαν κοπές και του Κοινού των Θεσσαλών, και του Ανακτορίου του Ανακτορικού (Αμβρακικού) κόλπου.

Τέλος, στην αρχαία Κασσώπη ευρέθη ένα σπάνιο χάλκινο νόμισμα του Κοινού των Ηπειρωτών – το δεύτερο έως σήμερα τέτοιο γνωστό σε όλον τον κόσμο – το οποίο μας αναγκάζει να αναθεωρήσουμε τις χρονολογίες στις νομισματικές εκδόσεις της α΄ περιόδου της Ηπειρωτικής Συμμαχίας, τις οποίες και πρέπει να τοποθετήσουμε μετά το 342 π.Χ. μάλλον. Στον εμπροσθότυπο εικονίζεται δαφνοστεφανωμένη η κεφαλή του Διός, και στον οπισθότυπο τέθριππο, ενώ στο έξεργο υπάρχει η επιγραφή «ΑΠΕΙΡΩΤΑΝ». Ένα μόνο δεύτερο αντίτυπο αυτού του νομίσματος υπάρχει και φυλάσσεται στο Νομισματικό Μουσείο της Κοπεγχάγης Δανίας! Η επιγραφή αυτού του νομίσματος είναι φθαρμένη. Η κοπή του ταυτίσθηκε με τις αντίστοιχες της Σικελίας – και δη των Συρακουσών. Κι αυτό γιατί τυπολογικώς τουλάχιστον, η πίσω πλευρά είναι συνδεδεμένη με αυτά τα νομίσματα. Το νόμισμα – από την επιγραφή της Κασσώπης – θα πρέπει να χρονολογηθεί, μάλλον, αμέσως μετά το 334 π.Χ., όταν ο βασιλεύς των Μολοσσών Αλέξανδρος ο Μολοσσός εξεστράτευσε στην Κάτω Ιταλία.

Τα νομίσματα των Κασσωπαίων σταματούν το 168 π.Χ.

Οι οικίες

Η πόλις ήταν κτισμένη κατά το ιπποδάμειο πολεοδομικό σύστημα. Λειτουργούσε με 20 παράλληλους ευθύγραμμους δρόμους, τους λεγόμενους «στενωπούς» (εξ ου και η νυν λέξις στενό, στενάκι, η οποία χρησιμοποιείται για στενά δρομάκια), πλάτους 4,20μ. Αυτοί απέχουν μεταξύ τους 30 μ., και διασταυρώνονται με πλατύτερους ευρύχωρους δρόμους («πλατείες»), πλάτους 6 μ. Έτσι σχηματίζονταν 60 περίπου οικοδομικά τετράγωνα, χωρισμένα με ακρίβεια σε οικόπεδα ίσου εμβαδού. Η ρυμοτομία της ομοιάζει με αυτήν της Πριήνης, της Ολύνθου και της Αλεξανδρείας («ιπποδάμειος νέμεσις»).

Οι οικίες της Κασσώπης ήσαν διώροφες. Στο κέντρο της οικίας ήταν η αυλή με τον «οίκο» με το μαγειρείο. Γύρω της, το προαύλιο, ο ανδρώνας, το λουτρό, οι στάβλοι, άλλοι βοηθητικοί χώροι. Και στον επάνω, τον δεύτερο όροφο, ευρίσκονταν τα υπνοδωμάτια.

Μετά την ρωμαϊκή κατάκτηση της Ηπείρου, το 168 π.Χ., οι οικίες διπλασιάζουν την έκτασί τους, αφού ανεγείρονται πολυτελείς κατοικίες, οι οποίες επεκτείνονται και στις εγκαταλελειμμένες πλέον γειτονιές της πόλεως. Οι ιδιωτικές οικίες εντός των τειχών υπολογίζονται γύρω στις 600.

Σε μια συγκεκριμένη ιδιωτική οικία (την με αρ. 5) έχουν πιστοποιηθεί (από την μελέτη της στρωματογραφίας) έξι φάσεις κατοικήσεως, χρονολογίας από το 370 π.Χ. έως το 30 π.Χ. (εποχή Αυγούστου)! Η οικία αυτή από ιδιωτική κάποια στιγμή γίνεται δημοσία, ενώ επί Ρωμαίων διπλασιάζεται.

Όλες οι οικίες είχαν το ίδιο μέγεθος και έκτασι, περί τα 225-300 τ.μ. και αντιστοιχούσαν σε μια οικογένεια η καθεμία. Όλες είχαν μεσημβρινό προσανατολισμό, ώστε να έχουν ήλιο τον χειμώνα και δροσιά το καλοκαίρι. Είχαν άρτια κατασκευή και λειτουργικότητα. Συνδέονταν με μια οδό και με κοινό αποχετευτικό διάδρομο, με ειδικό σκεπασμένο υπόνομο.

Ο Ιππόδαμος για να εξασφαλίσει την υγιεινή λειτουργία των πόλεων σχεδιάζοντας την υδροδότησί τους, εφρόντιζε ώστε να εφοδιάζονται με άφθονο νερό. Προέβλεπε, τέλος, κλίσεις στους δρόμους για την απομάκρυνση των νερών της βροχής…

Ακροκέραμο της Κασσωπης, με ανθέμιο, 6ακτινο αστερι, αετό (του Διός) και το σύμβολο S.

Το θέατρο

Το περίφημο αρχαίο θέατρο της Κασσώπης ήταν στα ΒΔ της πόλεως. Στους πρόποδες του υψηλοτέρου λόφου της περιοχής. Η χωρητικότητά του έφθανε τους 6.000 θεατάς – αρκεί να σκεφθεί κανείς πως η πόλις στην ακμή της είχε το πολύ 10.000 κατοίκους! Είχε 37 σειρές καθισμάτων.

Εκπληκτική είναι η θέα του: Από το κοίλον του φαίνεται όλος ο Αμβρακικός κόλπος και ένα μέρος του Ιονίου!

Εχει, όμως, υποστεί σοβαρές καταστροφές από την βλάστησι και τις κατολισθήσεις. Κατασκευαστικά όμως έχει τυπολογικές συγγένειες με το προγενέστερό του αρχαίο θέατρο της Δωδώνης.

Χρονολογείται στον 3^ο αι. π.Χ.

Ιστορία

Η περιοχή κατοικήθηκε – τουλάχιστον – από την παλαιολιθική εποχή. Τα πρώτα δείγματα ζωής στην περιοχή χρονολογούνται από τη Μέση Παλαιολιθική εποχή. (Σχετικά ευρήματα Νεολιθικής Εποχής έχουν εντοπιστεί στη θέση της νυν Λάκκας Σουλίου).

Γύρω στο 2000 π.Χ. (Εποχή του Χαλκού), εμφανίζονται και οι Ηπειρώτες Θεσπρωτοί.

Τα πλούσια ελέη της περιοχής προσήλκυσαν και πληθυσμούς από την νότια Ελλάδα: Από το 700 π.Χ. Ηλείοι άποικοι είχαν ιδρύσει στα παράλια της περιοχής διάφορες πόλεις (όπως την Πανδοσία – νυν Καστρί, κ.ά.). Κάποιοι ισχυρίζονται πως κι αυτή ακόμη η Κασσώπη ήταν αποικία Ηλείων στις αρχές του 4^ου π.Χ. αι. Άλλοι Πελοποννήσιοι ιδρύουν την Εφύρα (με το γνωστό νεκρομαντείον του Αχέροντος). Στο τέλος του 7^ου π.Χ. έρχονται και οι Κορίνθιοι και ιδρύουν αποικίες.

Τον 5^ο αι. π.Χ. η περιοχή κυριεύεται από τους Ηπειρώτες Μολοσσούς. Γι’ αυτό ο Στέφ, Βυζάντιος την θέλει «εν Μολοσσοίς» και «επώνυμος τη Κασσωπία χώρα».

Η ακμή της πόλεως υπολογίζεται στον 3^ο αι. και στις αρχές του 2^ου π.Χ. αι., την εποχή δηλαδή του Κοινού των Ηπειρωτών. Στην ελληνιστική εποχή ο Φίλιππος Ε΄ της Μακεδονίας καταλαμβάνει τις αποικίες των Ηλείων τις οποίες και παραδίδει στους Κασσωπαίους, οι οποίοι συμμετέχουν στο Κοινό των Ηπειρωτών.

«Η αρχαία Κασσώπη είχε ως μέτρο τον άνθρωπο και ήταν ιδρυμένη με βάση την δημοκρατική αντίληψι ότι όλοι οι πολίτες έχουν ίσες υποχρεώσεις και δικαιώματα, αρχή στην οποία ήταν θεμελιωμένη και η αρχαία ελληνική Δημοκρατία», λέει η καθηγήτρια Κ. Γραβάνη.

Γύρω στο 290 π.Χ. ο Πύρρος κτίζει στην χερσόνησο (της νυν Πρεβέζης) μια νέα πόλη, την Βερενίκη, προς τιμήν της πεθεράς του, της συζύγου του Πτολεμαίου Α’.

Ο Αιμίλιος Παύλος καταστρέφει 70 ηπειρωτικές πόλεις και το νεκρομαντείο της Εφύρας! Η περιοχή ερημώνεται. Έτσι και η ευημερία της Κασσώπης διήρκεσε έως το 168 π.Χ. Καταστράφηκε από τους Ρωμαίους ένα χρόνο αργότερα.

Στις 2 Σεπτεμβρίου 31 π.Χ. έγινε η Ναυμαχία του Ακτίου (έξω από την σημερινή Πρέβεζα). Ο ρωμαϊκός στόλος του Οκταβιανού Αύγουστου καταστρέφει τα πλοία του Μάρκου Αντώνιου και της βασιλίσσης της Αιγύπτου, Κλεοπάτρας. Από την Ηπειρο αρχίζει η περίοδος των Ρωμαίων αυτοκρατόρων… Μετά την Ναυμαχία του Ακτίου ο Αύγουστος ιδρύει εις ανάμνησιν της νίκης του την Νικόπολη. (σημειωτεόν ότι επί Αυγούστου οι Κασσωποί έφθαναν, μαζί με Θεσπρωτούς, Μολοσσούς, Αμφιλόχους και Αθαμάνες έως την άνω Αιτωλία – Ακαρνανία). Η Κασσώπη εξέπνευσε με την ίδρυση της Νικοπόλεως, στην οποία συνεκατοίκησαν και οι Κασσωπαίοι και η οποία, αργότερα, έγινε κέντρο του χριστιανισμού, με γεμάτους ψηφιδωτά βυζαντινούς ναούς.

Φαίνεται όμως πως όλοι οι Κασσώπιοι δεν απορροφήθηκαν νότια, στην νέα Νικόπολι, αλλά πολλοί κινήθηκαν και προς το βορά. Κι αυτό γιατί πολύ αργότερα έχουμε την ονομασία Κασσώπη στην πόλι που μετέπειτα ονομάσθηκε Ιωάννινα, ενώ αναφέρεται και το μεσαιωνικό κάστρο Κασσωπάς, στα σύνορα Ηπείρου-Μακεδονίας, το οποίο ανανέωσε ο Ιουστινιανός (527-565), και επήρε το όνομά του από τους Ηπειρώτες Κασσωπαίους, οι οποίοι ήσαν και οι μόνοι οι οποίοι το κατοικούσαν. Επίσης, αναφέρεται και άλλο φρούριο με το όνομα Κάσσωπες (Προκόπιος «Περί κτισμάτων», IV,4)…

Στα Βυζαντινά χρόνια, η πόλις αναφέρεται ως ανήκουσα στην επαρχία Παλαιάς Ηπείρου.

Άλλες… Κασσώπες

Με το όνομα Κασσώπη δεν απαντάμε άλλη πολιτεία πουθενά. Απαντάμε όμως με το περίπου ομόηχο Κασσιόπη.

• Στην Ηπειρο, πολύ παλαιότερα από την Κασσώπη, συναντάμε πολίχνη και λιμάνι με το όνομα Κασσιόπη, στην Χαονία. Ευρίσκετο βορείως του Βουθρωτού, στα ΝΑ του όρμου του Ογχεσμού (νυν Αγ. Σαράντα Β. Ηπείρου – Πτολεμ. Γ,ιδ,2 εκδ. Nobbe). Ο Πτολεμαίος (και ο Leake) τοποθετούν αυτήν την Κασσιόπη στον όρμο των Τετρανήσων, έναντι της ομωνύμου αρχαίας πόλεως της Κερκύρας.
• Άλλη πολιτεία, λιμάνι και ακρωτήριο με το όνομα αυτό απαντούμε στην Κέρκυρα (Πτολεμ. Γ.ιδ,11). Πρόκειται για το μεγαλύτερο χωριό του Β-ΒΑ τμήματος της νήσου, 120 στάδια από την πόλι της Κερκύρας και 1.700 από το Μπρίντιζι («αφ΄ ου επί Βρεντήσιον 1.700 στάδιοι, οι δε ίσοι και από άλλου ακρωτηρίου νοτιωτέρου της Κασσιόπης, ο καλούσι Φαλακρόν» – βλ. σχ. Στράβων Didot, 269,49). Η πόλις ήκμασε ιδιαιτέρως κατά την ρωμαϊκή περίοδο. Εδώ διέμεινε ο Κικέρων (Ad fam. 16,9,1 – Att. 7,2,3) και, κατά την παράδοση, την είχε επισκεφτεί και ο αυτοκράτωρ Νέρων, ο οποίος ετραγούδησε, μάλιστα, ενώπιον του πολιούχου της Κασσίου Διός[1] στον βωμό του, ο ναός του οποίου ευρίσκετο πλησίον του ομωνύμου ακρωτηρίου! Επί του ναού εκτίσθη η χριστιανική εκκλησία «Παναγιά του Κασσόπι», η οποία εθεωρείται σωτήρ των ναυτιλλομένων και έχουσα θαυματουργή κανδήλα. Το ακρωτήριο φημίζεται για το κιτρινωπό μάρμαρό του, περιζήτητο για βάσεις επιτυμβίων μνημείων.
• Σχετικός με τα δυο προηγούμενα είναι και ο εκ των αρίστων λιμένων για μικρά πλοία της Αδριατικής Κάσσιος (Porto Cassion) επί της νήσου Βέλια (αγγλ. χάρτης 2711 “Gulf of Quarnero, στον 45ο παράλληλο (45^ο 02΄ και 14^ο 37΄).
• Άλλη Κασσιόπη ευρίσκουμε παράλιο χωρίο στον Πόντο (πλησίον και ανατολικώς της Κερασούντος), φημισμένο και για τα λεπτοκάρυά του και την όρυζα. (Εως το 1922 είχε 600 Έλληνας).
• Τέλος, μια άλλη Κασσιόπη (ή Κασσιοπεία ή Κασσιέπεια)[2] είναι…αστερισμός στο βόρειο ημισφαίριο και μάλιστα εκ των σπουδαιότερων! Γνωστός από την 1^η χιλιετία π.Χ., σχετικώς με τον Πολικό Αστέρα, κατέχει συμμετρική θέσι προς την Μεγαλη Άρκτο. Τα 5 ορατά αστέρια του σχηματίζουν το γράμμα W (ή Μ ή Σ)[3], κατά εποχές. Σχήμα γνωστό και αναγνωρίσιμο για χιλιάδες χρόνια, εξυπηρέτησε τους θαλασσοπόρους μας στις διαδρομές τους στη θάλασσα. Δεν έχει αλλάξει χιλιετίες τώρα. Γι’ αυτό και θεωρείται αξιόπιστο. Ο αστερισμός αποτελείται από άλλα 84 μικρότερα αστέρια και τον περίφημο «νόβα του 1572»[4], δίπλα στο Κ Κασσιόπης. Ο Α Κασσιόπης (μεγ. 2,2) μεσουρανεί στον αθηναϊκό ουρανό στις 23.00 της 22^ας Αυγούστου (18^ο Β του ζενίθ των Αθηνών κατά την άνω μεσουράνησι, ενώ κατά την κάτω 2^ο μόνο πάνω από τον β. ορίζοντα).

ΠΗΓΗ: Από την στήλη του Γ. Λεκάκη “ΕΛΛΑΔΟΣ ΠΕΡΙΗΓΗΣΙΣ” – ΣΕΙΡΑ Β΄: ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΗΠΕΙΡΟΥ, στο περιοδικο “Ελληνική Αγωγή”,  τ. 13/66, Οκτ. 2002. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.11.2002.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Βυζάντιος Στ. «Εθνικά», Διόδωρος, Ηρόδοτος, Ιώσηπος, Πολύβιος, Προκόπιος, Πτολεμαίος «Μαθηματική Σύνταξη», Σκύλαξ, Στράβων, κ.ά.
• Θεοδοσίου Στρ.-Δανέζης Μ. «Τα άστρα και οι μύθοι τους-εισαγωγή στην ουρανογραφία», 4^η έκδ., εκδ. «Δίαυλος», 1998.
• «Απειρος Χώρα», περιοδικό.
• «Ηπειρωτικό Μέλλον», εφημερίδα.
• Ιδρυμα Ακτία Νικόπολις, εκδήλωσι με θέμα «Αρχαία Κασσώπη», στην οποία εμίλησαν η λέκτωρ της Κλασσικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Κωνσταντίνα Γραβάνη, ο επιστημονικός διευθυντής του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Βερολίνου και καθηγητής του Πανεπιστημίου του Humbolt, Ernst Ludwig Schwandner και η επίτιμη διευθύντρια του Νομισματικού Μουσείου, Μαντώ Καραμεσίνη-Οικονομίδου (29.5.2002).

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Ο Κάσσιος Δίας εικονίζεται και σε αρχαία κερκυραϊκά νομίσματα (βλ. σχ. Ποστολάκα «Κατάλ. Νομισμ. 370-392), αλλά και των αυτοκρατορικών χρόνων, με την επιγραφή «ΤΩ ΚΑΣΙΩ ΔΙΙ» (Ιωσ. Πάρτς-Περ. Βάγια «Η νήσος Κέρκυρα»), καθώς επίσης και σε νομίσματα της Κνίδου και της Λακεδαίμονος, με την επιγραφή «ΖΕΥΣ ΚΑΣΣΙΟΣ» ή «ΖΕΥΣ ΚΑΣΙΟΣ».

Ναοί του Κασίου Διός υπήρχαν στα σύνορα Αιγύπτου – Πετραίας Αραβίας (Πτολεμ. Δ,ε,12 εκδ. Nobbe) και την βόρεια Συρία. Ο Στέφ. Βυζάντιος παραδίδει πως το Κάσιον – άρα και ο Κάσιος Ζευς – επήραν την ονομασία τους από την νήσο Κάσο (των Δωδεκανήσων), της οποίας ήταν αποικίες. Ο δε Κάσος, ο οποίος ονομάτισε την Κάσο, ήταν ο πατήρ του Κλεόχου (ή Κλεομάχου).

Στην Κάτω Αίγυπτο (Μαρμαρική), στην Κασσιώτιδα, το βουνό στο οποίο υπήρχε ναός και μαντείο του Κασσίου Διός επήρε την ονομασία Κάσσιον ορος (μετέπειτα Κάσιον, νυν Κας μπουρούν στο Μεχεμδιά – βλ. σχ. αγγλ. χάρτη 2573 “Damietta to el Arish”), καθώς και το παρακείμενο ακρωτήριο, στην χώρα των Ιδουμαίων. Ήταν πλησίον της Σερβωνίδος λίμνης και φυσικό όριο των δύο χωρών. Το όρος εθεωρείτο ιερόν. Επί αυτού υπήρχε μόνο ο ναός και το μαντείο (Στράβων 760, Ιώσηπος «Ιουδ. Πολεμ.» Δ,ια,5). Γύρω απόν τον ναό εκτίσθη πόλισμα, το οποίο εξελίχθηκε σε πολιτεία (με έδρα επισκόπου), η οποία επήρε το όνομα Κάσσιον (βλ. σχ. le Quien “Orient Christian”, II, 545). Πρόκειται για ξηρό αμμόβουνο («θινώδης λόφος, ακρωτηριάζον, άνυδρος», Στράβων, κεφ. 760, εκδ. Teubner) 40 μίλια ανατολικά από το αρχαίο Πηλούσιο (νυν Πορτ Σάιντ – βλ. σχ. Σκύλακα) στο ανατολικό κέρας του Πλινθινήτου (νυν Τινέ ή Πηλούσιου) κόλπου (Ηρόδοτος, Β,6) – 37 μίλια δυτικώς της αρχαίας Ρινοκόρουρας (νυν ελ Αρίς). Στο Πηλούσιο υπήρχε και ακρωτήριο Κασσιώτις. Ο Ζευς ετιμάτο εδώ ως νεανίας, ως Απόλλων, κρατώντας καρπό ροιάς, για κάποιον «μυστικό λόγο» (παράστασι σε νομίσματα του Πηλουσίου).Από εκεί επέρασε ο στρατός του Πτολεμαίου Σωτήρος (312 π.Χ.), όταν επήγαινε εναντίον του Αντιόχου και του Δημητρίου (Διόδ. Κ,λη, Πολύβ. Ε,80). Στο όρος Κάσσιον εφονεύθη και ετάφη και ο Πομπήιος (59 π.Χ.). Στο βουνό αυτό είχε συγκεντρωθεί πολύς στρατός, (υπό τον ευνούχο Πόθειο, τον στρατάρχη Αχιλλά και τον διδάσκαλο Θεόδοτο), έπειτα από την έκπτωσι της βασιλίσσης Κλεοπάτρας από τον θρόνο της Αιγύπτου, η οποία συνεβασίλευε με τον 13χρονο αδελφό της Πτολεμαίο ΙΒ’. Σκοπός να αποκρούσουν κάθε εισβολή στην χώρα από την Κλεοπάτρα, η οποία συνεκέντρωνε στρατό στην Συρία. Τότε καταφθάνει εκεί και ο, ηττημένος των Φαρσάλων, Πομπήιος. Είδε τον στρατό, κατάλαβε την παρουσία του βασιλέως και ζήτησε φιλία. Ο Πτολεμαίος, με την συμβουλή του διδασκάλου του, Θεοδότου, έστειλε ελαφρύ πλοίο να βοηθήσει τον ξένο και επί αυτού τον εφόνευσε ο παλαιός συστρατιώτης του, Σεμπρώνιος, «για να ευχαριστηθεί ο Καίσαρας». Την κεφαλή του την έστειλε στον Καίσαρα, το δε σώμα του το ενταφίασε στην άμμο του Κασσίου, υπό ευτελή πλάκα. Οι ανασκαφές εδώ έφεραν στο φως αναθηματικές επιγραφές.

Στην Συρία, παρά την Σελεύκεια Πιερία, ο ναός του Κασσίου Διός έδωσε το όνομά του στην οροσειρά στην οποία εφιλοξενείτο – νυν Τζεμπέλ ελ Ακρά (1.700 μ.), την δυτική διακλάδωσι του Αντιλιβάνου, νοτίως του ποταμού Ορόντου, ο οποίος κυλά στους πρόποδές της. Στον ίδιο ναό ελατρεύετο και ο Τριπτόλεμος και η Δήμητρα, γιατί, κατά μια παράδοσι, ο Σέλευκος Α’ ο Νικάνωρ είχε εγκαταστήσει τους απογόνους του Τριπτολέμου στην Συρία. Το όρος εθεωρείτο ιερόν. Εδώ εθυσίαζαν οι κάτοικοι της Σελευκείας. Ο Σέλευκος έφθασε σε αυτό και ερώτησε τον Δία πού να κτίσει την πόλι του. Τότε διήλθε ένας αετός και έδειξε την τοποθεσία όπου εκτίσθη η Σελεύκεια Πιερία. Σε αυτόν τον ναό, ο Δίας ελατρεύετο με την μορφή αργού λίθου, ο οποίος, έλεγαν, είχε πέσει από τον ουρανό! Το μαρτυρούν νομίσματα της Σελεύκειας, στα οποία εικονίζεται εντός ναού ακατέργαστος λίθος, σχήματος Λ, και την επιγραφή «ΖΕΥΣ ΚΑΣΙΟΣ». Πολλοί ερμηνεύουν το Λ ως να συμβολίζει το ιερόν όρος Κάσσιον.

Διάφοροι αυτοκράτορες είχαν επισκεφθεί κατά καιρούς τους δυο ναούς, όπως ο Σέλευκος, ο Αδριανός, ο Τραϊανός (ο οποίος αφιέρωσε δώρα εκ λαφύρων), ο Ιουλιανός, κ.ά.

Η λατρεία του Κασσίου Διός διεδόθη και στην Αθήνα, την Επίδαυρο, την Κασσιόπη (Κερκύρας), κ.α.

[2] Αυτός επήρε το όνομά του από την αλαζόνα θυγατέρα του Αράβου, σύζυγο του βασιλέως της Αιθιοπίας Κηφέα, την μητέρα της Ανδρομέδας. Εσμιξε και με τον Δία και έτιξε τον Ατύμνιο. Εκτοτε εκαυχείτο πως είναι ωραιοτέρα της Ηρας και των Νηρηίδων. Τότε εξοργίσθηκε η Ηρα και εζήτησε από τον Ποσειδώνα να την τιμωρήσει. Αυτός έστειλε ένα κήτος, το οποίο έφερνε καταστροφή στην χώρα της. Για να εξευμενισθεί έπρεπε να δοθεί ως βορά στο κήτος η θυγατέρα της αλαζόνος, Ανδρομέδα. Πάνω στην ώρα έφθασε ο Περσεύς και την εγλύτωσε. Η Κασσιόπη μετά θάνατον έγινε αστερισμός. Και οι αρχαίοι μας πρόγονοι την έβλεπαν στον θρόνο της καθισμένη, να σχηματοποιείται από το 5 λαμπρότερα αστέρια του αστερισμού, συν το 6^ο άστρο, το Κ (4^ου μεγ.). Παραστάσεις της υπάρχουν σε αγγεία, καθώς και σε τοιχογραφίες στην Πομπηία. Στην αστρονομία συμβολίζεται με το Cas.

[3] Εάν συνδέσουμε το Ε της Μεγαλης Άρκτου με τον Πολικό Αστέρα και προεκτείνουμε κατά ίση απόστασι, θα συναντήσουμε 5 άστρα (2^ου και 3^ου μεγ.), τα οποία σχηματίζουν το Μ ή το W ή το Σ, κατά εποχές.

[4] Ο «νόβα του 1572» ή «νόβα του Τύχωνα» (απ’ τον Δανό αστρονόμο Τύχωνα Μπράχε, ο οποίος τον ανακάλυψε στις 5 Νοεμβρίου 1572. Η λαμπρότης του έφθασε αυτήν της Αφροδίτης! Εν συνεχεία εμειωνέτο έως ότου εξαφανίθηκε τελείως, τον Μάρτιο του 1574…

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για την ΠΡΕΒΕΖΑ, ΕΔΩ.

Η Κασσώπη, αποτελούσε το διοικητικό και θρησκευτικό κέντρο των Κασσωπαίων. Οργανωμένη ως πόλις-κράτος κατά το πρότυπο της γειτονικής Αμβρακίας, αναπτύχθηκε γρήγορα και έφτασε στην ακμή της στα τέλη του 3ου αιώνα π.Χ., όταν συμμετείχε στο Κοινό των Ηπειρωτών, αριθμώντας γύρω στους 8.000-10.000 κατοίκους. Παρά την καταστροφή της Ηπείρου από τους Ρωμαίους, το 167 π.Χ., η Κασσώπη γνώρισε ανάκαμψη, αλλά εγκαταλείφθηκε οριστικά με την ίδρυση της Νικόπολης, το 31 π.Χ., όταν οι Κασσωπαίοι υποχρεώθηκαν να μετοικήσουν εκεί, όπως και οι κάτοικοι των περισσότερων πόλεων γύρω από τον Αμβρακικό κόλπο. Στους αιώνες που ακολούθησαν η περιοχή δεν ξανακατοικήθηκε.

Η Υπουργος Πολιτισμού Λ. Μενδωνη δήλωσε: «Η Αρχαία Κασσώπη  που ιδρύθηκε τον 4ο αιώνα π.Χ. σε στρατηγική θέση με φυσική οχύρωση, είναι κτισμένη σε μικρό οροπέδιο, στις δυτικές πλαγιές του Ζαλόγγου, σε υψόμετρο περίπου 550 μ. Το ανάγλυφο κρίθηκε ιδανικό από τους αρχαίους Κασσωπαίους, επειδή έτσι  είχαν τον πλήρη οπτικό έλεγχο  της περιοχής».[1]

ΠΗΓΗ: ΥΠΠΟΑ, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 2.3.2026.

ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:

[1] Και το σχετικό δελτίο Τύπου συνεχίζει: «Το σχέδιό μας για τον αρχαιολογικό χώρο της Κασσώπης περιελάμβανε την ολοκληρωμένη παρέμβασή μας στην αποκατάσταση και  ανάδειξή του, καθώς και τη βελτίωση της προσβασιμότητάς του. Πρόσφατα, ολοκληρώθηκαν οι εργασίες αποκατάστασης και ανάδειξης του αρχαίου θεάτρου και δρομολογήθηκαν οι  επεμβάσεις αναβάθμισης του υφιστάμενου αλλά και του, υπό  διαμόρφωση, νέου χώρου στάθμευσης, της βελτίωσης της χωμάτινης οδού προς τον αρχαιολογικό χώρο, αλλά και των υποδομών υποδοχής των επισκεπτών. Ο αρχαιολογικός χώρος αποκτά ηλεκτρικά αμαξίδια για την ασφαλή και άνετη μετακίνηση των εμποδιζομένων ατόμων και των επισκεπτών με αναπηρία. Το όχημα επιτρέπει την πλήρη περιήγηση στον χώρο, από την είσοδο έως το αρχαίο θέατρο, με δυνατότητα στάσεων σε επιλεγμένα σημεία θέασης και ενημέρωσης. Με τον τρόπο αυτό ενισχύεται η συμπερίληψη και η πολιτιστική εμπειρία για όλους τους επισκέπτες, χωρίς να διαταράσσεται η αισθητική του αρχαιολογικού χώρου και η οντότητα των μνημείων».

Το Υπουργειο Πολιτισμου στο πλαίσιο της στρατηγικής του, «ισότιμη προσβασιμότητα για όλους στην πολιτική μας κληρονομιά», βελτιώνει, δια της αρμόδιας Εφορείας του, τις υποδομές απρόσκοπτης προσβασιμότητας και, ταυτόχρονα, αναβαθμίζει τον αρχαιολογικό χώρο της Κασσώπης, στην Πρέβεζα, περιλαμβάνοντας επεμβάσεις στο αρχαίο θέατρο, ενταγμένο στην Ολοκληρωμένη Χωρική Επένδυση «Αρχαία Θέατρα της Ηπείρου», την οποία έχει εκπονήσει και χρηματοδοτεί η Περιφέρεια Ηπείρου, μέσω του Περιφερειακού Επιχειρησιακού Προγράμματος «Ήπειρος» – ΕΣΠΑ 2014-2020 και 2021-2027, τόσο της ορεινής ενδοχώρας όσο και της πεδιάδας και των θαλάσσιων δρόμων.

Η χρήση ηλεκτρικού οχήματος τύπου UTV, φιλικού προς το περιβάλλον και στον αρχαιολογικό χώρο, δεν απαιτεί καμία επέμβαση, δεν αφήνει κανένα αποτύπωμα κατά τη χρήση, έχει μηδενική ακουστική όχληση καθώς πρόκειται για ηλεκτρικό όχημα και μπορεί να μεταφέρει άνετα και με ασφάλεια τα άτομα με αναπηρία και τα εμποδιζόμενα άτομα στο σύνολο του αρχαιολογικού χώρου, παρέχοντάς τους μια ολοκληρωμένη εμπειρία της πόλης της Αρχαίας Κασσώπης. Το όχημα έχει δυνατότητα μεταφοράς έως τεσσάρων ατόμων και φορτίου 250 κιλών. Προβλέπεται ειδική διαμόρφωση για αναπηρικό αμαξίδιο. Η προτεινόμενη διαδρομή περιλαμβάνει στάσεις σε σημαντικά σημεία του χώρου, προσφέροντας εποπτική θέαση και πρόσβαση στο θέατρο. Το όχημα ακολουθεί διαδρομή που ξεκινά από το κτήριο υποδοχής-φυλάκιο και, μέσω του εργοταξιακού δρόμου, πραγματοποιεί στάσεις σε επιλεγμένα σημεία του αρχαιολογικού χώρου για θέαση σημαντικών μνημείων και πανοραμικών τοπίων, όπως η αγορά, το βουλευτήριο, το πρυτανείο, το καταγώγιο και το θέατρο, με δυνατότητα αποβίβασης στην ορχήστρα. Η επιστροφή γίνεται από την ίδια πορεία, χωρίς στάσεις, ενώ για επισκέπτες με αναπηρία προβλέπεται μεταφορά από και προς τον χώρο στάθμευσης λεωφορείων. Σε κάθε στάση τοποθετούνται ενημερωτικές πινακίδες με QRCode για πρόσβαση σε οπτικοακουστικό υλικό.