Ο ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΥΡΙΩΝ και ΔΕΣΠΟΙΝΙΔΩΝ ΔΙΔΥΜΟΤΕΙΧΟΥ από τις αρχές του 20ού αιώνα μέχρι την ΑΝΑΣΥΣΤΑΣΗ του, το 1946

Του Ιωάννη Α. Σαρσάκη (Καστροπολίτη)

Η οργανωμένη συλλογική δράση υπήρξε διαχρονικά ο θεμέλιος λίθος για την επιβίωση και την κοινωνική συγκρότηση του ελληνισμού. Ήδη κατά την περίοδο της οθωμανοκρατίας, ο θεσμός των ελληνορθόδοξων κοινοτήτων αποτέλεσε το κύριο όργανο αυτοδιοίκησης, ενώ η παράλληλη άνθιση των συναφιών (συντεχνιών – συνεταιρισμών) εξασφάλισε όχι μόνο την οικονομική ανάπτυξη, αλλά και μια ισχυρή παράδοση κοινωνικής πρόνοιας και αλληλεγγύης. Μετά την απελευθέρωση, η μακρά αυτή παράδοση μεταβιβάστηκε στη δημιουργία σύγχρονων σωματείων και συλλόγων, οι οποίοι ανέλαβαν το βάρος της πολιτισμικής και κοινωνικής ανασυγκρότησης της χώρας. Μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο, και με έντονο το πνεύμα της κοινωνικής προσφοράς σε μια ευαίσθητη ακριτική περιοχή, γεννιέται και δραστηριοποιείται ο Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου, η πορεία του οποίου αποτελεί συνέχεια αυτής της μακράς συλλογικής παρακαταθήκης.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΔΙΔΥΜΟΤΕΙΧΟΥ ΕΒΡΟΥ ΘΡΑΚΗΣ, ΕΔΩ.

Στο παρόν κείμενο, με βάση τα στοιχεία που καταφέραμε να συγκεντρώσουμε, θα αναδείξουμε την πορεία του Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου από τις αρχές του 20^ου αιώνα μέχρι την ανασύστασή του το 1946.

Σύμφωνα με την έρευνα του Υποστρατήγου ε.α. της ΕΛ.ΑΣ κ. Β. Ναζλή, τον Ιανουάριο του 1927 δημοσιεύθηκε ένα άρθρο στην εφημερίδα «Μακεδονία» της Θεσσαλονίκης, που αφορούσε μια χοροεσπερίδα που διοργάνωσε ο Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων του Διδυμοτείχου στις 22 του ιδίου μήνα. Μέσα από το άρθρο αλιεύουμε την πληροφορία, ότι στο Διδυμότειχο λειτουργούσε Σύλλογος Γυναικείος από το 1905 μέχρι και την έναρξη του πολέμου στην Μικρά Ασία, όταν και διέκοψε τη λειτουργία του. Η επωνυμία του Συλλόγου ήταν «Ευαγγελισμός»[1]. Την ανταπόκριση αυτή είναι πολύ πιθανό να έστειλε είτε ο φαρμακοποιός Γεώργιος Ασημακόπουλος είτε ο Γεώργιος Αποστολίδης (μετέπειτα εκδότης της εφημερίδας του Διδυμοτείχου «Έβρος»). Οι δύο αυτοί Διδυμοτειχίτες τροφοδοτούσαν εκείνη την εποχή τον Τύπο της Θεσσαλονίκης με ειδήσεις από την πόλη, και ως γηγενείς με βαθιά γνώση των τοπικών πραγμάτων και της ιστορίας του τόπου, ήταν σε θέση να γνωρίζουν τη δράση Γυναικείου Συλλόγου ήδη από την Οθωμανική περίοδο.

Αναφορά για την ύπαρξη και δραστηριοποίηση Συλλόγου Κυριών στο ΔΙδυμότειχο υπάρχει και στο κείμενο του Αρχιμ. Ν. Βαφείδη με τίτλο: Βυζαντινόν παρεκκλήσιον της Αγίας Αικατερίνης εν Διδυμοτείχω της Θράκης. Στην αρχή του κειμένου, όπου περιγράφει τις ζημιές του ναϋδρίου στις αρχές του 20^ου αιώνα, αναφέρει ότι το 1910 έγιναν εργασίες συντήρησης με πρωτοβουλία του Συλλόγου των Κυριών Διδυμοτείχου. Συγκεκριμένα γράφει τα εξής: «Ως προς τον νότιον τοίχον, ούτος, άγνωστον, από ποιας εποχής, ευρίσκετο, καθ’ ολοκληρίαν, φαίνεται, κατεστραμμένος. Και άφηνεν ανοικτόν το προσκύνημα εις την πλευράν εκείνη. Διά τούτου ανεκτίσθη, κατά το 1910, υπό του τότε Συλλόγου των Κυριών Διδυμοτείχου»[2].

Στην εφημερίδα ¨Μακεδονία¨, στο φύλλο της 8.12.1923, γίνεται αναφορά για την συνεδρίαση της 22ας Αυγούστου του 1923, που αφορούσε την επανίδρυση του Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων. Στο άρθρο αναφέρει επίσης, ότι : «αποφασίστηκε η επανίδρυση και ανασύσταση του Συλλόγου Δεσποινίδων και Κυριών η ¨Ελπίς¨, που λειτουργούσε το 1909, πριν από 14 χρόνια»[3].

Το γεγονός της λειτουργίας Συλλόγου γυναικών στο Διδυμότειχο στις αρχές του 20^ου αιώνα (1909 ή 1910) επικυρώνεται και από τα διασωθέντα πρακτικά του Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου. Από το Λεύκωμα που εξέδωσε το 2022 ο εν λόγω σύλλογος παραθέτουμε τα εξής: «Ο πρώτος Σύλλογος γυναικών σύμφωνα με τα διασωθέντα πρακτικά του Συλλόγου μας είναι η Ένωσις Κυριών και Δεσποινίδων ¨Η Ελπίς¨. Η σύσταση του έγινε στις αρχές του 20ού αιώνα (1910) και η ανασύστασης του, σύμφωνα με το διασωθέν πρακτικό της 22.8.1923, το οποίο μας πληροφορεί ότι ο σκοπός της Ένωσης είναι: ¨Η διαμόρφωσις των μελών δι’ ηθικών ομιλιών, φιλολογικών και επιστημονικών, διά καταρτίσεως καταλλήλου βιβλιοθήκης και την συνδρομήν, εις πάσαν φιλανθρωπικήν ανάγκην¨.

Από την μελέτη του Δρ Θανάση Μπράβου «Όψεις του βίου του αλύτρωτου ελληνισμού της Θράκης: Ο κώδικας ΙΓ΄ της Εφοροδημογεροντίας Διδυμοτείχου, 1911-1917», επαληθεύεται το γεγονός της λειτουργίας Συλλόγου Γυναικών στο Διδυμότειχο. Από το 22^ο Πρακτικό της Ι΄(10^ης) Συνεδρίασης που πραγματοποιήθηκε στις 15 Ιουνίου 1914 διαβάζουμε τα εξής : «το Προεδρείον της Αδελφότητος των Κυριών, απαντών εις την επιστολήν της Α. Σεβασμιότητος (Φιλάρετου Βαφείδη) δηλοποιεί, ότι ευχαρίστως παραχωρεί δια την οικοδομήν της Σχολής τα εις λαχειοφόρους ομολογίας κεφάλαια αυτής, ήτοι 3 του Νέου κτηματικού Δανείου της Ελλάδος και 3 της Αιγύπτου, εξ ων να μετρηθώσι εις το ταμείον της Εφορείας λίραι δέκα ετησίου της Αδελφότητος χορηγήματος»[4]. Βλέπουμε ότι το 1914 δώρισε ομολογίες που ανήκαν στο Σύλλογο, καθώς και ετήσια επιχορήγηση 10 λυρών, προκειμένου να ανεγερθεί σχολείο στο Διδυμότειχο. Η ύπαρξη αυτών των αποθεματικών σε ομολογίες, η οποία προφανώς προερχόταν από δωρεές, χορηγίες και πολύχρονη οικονομική διαχείριση, φανερώνει έναν ήδη εδραιωμένο και οικονομικά εύρωστο φορέα, γεγονός που επιτρέπει την υπόθεση, ότι η δράση του Συλλόγου ενδέχεται να ξεκινά ακόμη νωρίτερα από το 1905.

Για τον λόγο αυτό, μπορούμε βάσιμα να ταυτίσουμε την «Αδελφότητα των Κυριών» του πρακτικού της Εφοροδημογεροντίας με τον Γυναικείο Σύλλογο που μνημονεύεται στην εφημερίδα «Μακεδονία» (με δράση ήδη από το 1905), καθώς και με τον Σύλλογο των Κυριών στον οποίο αποδίδει ο Αρχιμ. Φιλάρετος Βαφείδης την συντήρηση του βυζαντινού ναϋδρίου της Αγίας Αικατερίνης το 1910.

Ο αείμνηστος Διδυμοτειχίτης δάσκαλος Δ. Μανάκας στην «Ιστορία Εκπαιδεύσεως Διδυμοτείχου» που συνέγραψε, παραθέτει από τα πρακτικά της λβ΄ (32ας) συνεδριάσεως της Δημογεροντίας Διδυμοτείχου, στοιχεία που αφορούν την ανέγερση σχολείων στο Διδυμότειχο λίγους μήνες μετά την απελευθέρωση της Θράκης (Μάιος του 1920). Αναφορικά για τη συντήρηση της Αστικής Σχολής, λόγω του ότι δεν επαρκούσε το ποσό που διέθεσε η κυβέρνηση, συστάθηκαν επιτροπές για εράνους και εποπτείας των εργασιών, όπου μέσα σ’ αυτές συναντάμε επίθετα κυριών που σχετίζονται με τον Σύλλογο Κυριών και Δεσποινίδων, όπως Χατζηρβασάνη και Βαλτζίδου. Στη συνέχεια του κειμένου ο Μανάκας αναφέρει ότι και ο Σύλλογος συνέδραμε στους εράνους, ως εξής : «Αρχικώς αναλαμβάνεται η διόρθωσις της στέγης διά των 5000 δρχ. των προσφερθεισών υπό του Ιω. Μανδαλίδου[5] και του εράνου, όστις διενεργήθη μεταξύ των κατοίκων, και η συμπλήρωσις άλλων χρειωδών, δαπάνη του Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων»[6].

Από το κείμενο που συνέγραψε η κ. Λεμ. Χατζοπούλου (νομικός, συνταξιούχος εκπαιδευτικός και μέλος του Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου) με τίτλο: Ο Εθνικοθρησκευτικός Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου (1922-2022), ενημερωνόμαστε για την επανασύσταση του Συλλόγου: «Η Ένωσις Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου ¨Η Ελπίς¨ είναι ο πρώτος σύλλογος γυναικών ο οποίος συστήθηκε στις αρχές του 20ου αιώνος, και ανασυστάθηκε στις 22.8.1923, σύμφωνα με τα διασωθέντα πρακτικά. Αργότερα πήρε το όνομα ¨Εθνικοθρησκευτικός Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου¨. Αυτός λοιπόν ο Σύλλογος δημιουργήθηκε από τις Κυρίες και Δεσποινίδες της πόλης του Διδυμοτείχου, ενός μικρού μεν αλλά σημαντικού αστικού κέντρου της περιοχής, με μακραίωνη ιστορία και παράδοση»[7].

Το γεγονός της ανασύστασης του Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Μακεδονία», στο φύλλο της 8.12.1923. Από την έρευνα του κ. Β. Ναζλή στα δημοσιεύματα της «Μακεδονίας», παραθέτουμε τα εξής : «Την 22α Αυγούστου του 1923, 30 δεσποινίδες συνεδρίασαν στο σχολείο της Εκκλησίας της Παναγίας και 2-3, απ’ αυτές εισηγήθηκαν την ανάγκη της σύστασης σωματείου με σκοπό την μόρφωση των μελών του, με διαλέξεις, συνεχείς συγκεντρώσεις και την δημιουργία βιβλιοθήκης ή αναγνωστηρίου. Την ίδια ημέρα αποφασίστηκε η ίδρυση νέου σωματείου ή η αναδιοργάνωση του υπάρχοντος παλιού (αυτό θα το ενέκριναν όλες οι δεσποινίδες) και υπέγραψαν όλες σχετικό πρακτικό της απόφασης αυτής. Την επομένη, άρχισε η εγγραφή των μελών και την 29η Αυγούστου, έγινε δεύτερη συγκέντρωση, με πάνω από 70 δεσποινίδες όλων των τάξεων και όλων όσων είχαν σφρίγος και πάθος να εργαστούν για το σκοπό αυτό. Έγινε ψηφοφορία και η εκλογή του Διοικητικού Συμβουλίου και ως Πρόεδρος εξελέγη παμψηφεί, αν και απουσίαζε στην Θεσσαλονίκη, η δεσποινίς Ασπ. Τσαβδάρα, δασκάλα, ως η καταλληλότερη. Μερικές από τις δεσποινίδες, εισηγήθηκαν την μετατροπή από Σύλλογο Δεσποινίδων σε Σύλλογο Δεσποινίδων και Κυριών. Ανακινήθηκε έτσι το θέμα της φύσης του Συλλόγου, σε συνεδρίαση την επόμενη Κυριακή του Σεπτεμβρίου και αποφασίστηκε η επανίδρυση και ανασύσταση του Συλλόγου Δεσποινίδων και Κυριών η ¨Ελπίς¨, που λειτουργούσε από 14 χρόνων, το 1909. Έγιναν νέες εκλογές και εκλέχτηκαν και πάλι με ψηφοφορία, πρόεδρος η δεσποινίς Τσαβδάρα Ασπ. (πρόσφυγας), αντιπρόεδρος η κυρία Οικονομίδου Μ. (σύζυγος ιατρού πρόσφυγας), γραμματέας η δεσποινίς Παπανέστορος Πολ., ταμίας η δεσποινίς Αποστολίδου Ευγ. και σύμβουλοι οι κυρίες Γιαννοπούλου Ελ., Βαλτζίδου Αλ., δεσποινίς Δουλά Μ. (πρόσφυγας), δεσποινίς Σακαλή Αν. (πρόσφυγας), δεσποινίς Βασιάδου Χρ. (πρόσφυγας) και η δεσποινίς Βελτζίδου Χαρ. Μετά την εκλογή, επειδή μερικές κυρίες δεν εκλέχτηκαν ως μέλη του διοικητικού συμβουλίου, το έφεραν βαρέως, αποχώρησαν και ίδρυσαν, προ 15 ημερών την Φιλόπτωχο Αδελφότητα, που αριθμεί τόσα μέλη, όσα και το διοικητικό συμβούλιο. Η αδελφότητα αυτή ήταν τόσο γνωστή, ώστε μόλις διάβασαν γι’ αυτήν, ρωτούσαν αν υπάρχει που και πότε έγινε. Στο Διδυμότειχο ο κόσμος έναν μόνο σύλλογο ξέρει και αυτός είναι ο ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΥΡΙΩΝ ΚΑΙ ΔΕΣΠΟΙΝΙΔΩΝ Η ¨ΕΛΠΙΣ¨, που την 18.11.1923, έγιναν τα εγκαίνια με την παρουσία μεγάλου πλήθους, του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτη ΦΙΛΑΡΕΤΟΥ (ο οποίος είχε ανακηρυχθεί επί τιμη πρόεδρος του Συλλόγου), του υποδιοικητή Μακλή και όλων των αρχών. Αριθμεί πάνω από 100 μέλη προσφύγων και εντοπίων και έχει μέλη πρόσφυγες και εντόπιες, από όλες τις τάξεις και ως σκοπό έχει την μόρφωση των μελών του. Τα κορίτσια και οι κυρίες που τον συγκροτούν, έχουν αποφασίσει να δουλέψουν για να ξυπνήσουν την γυναίκα και για αυτό έχουν σκοπό να μπουν και στην τελευταία καλύβα, να μορφώσουν, να διδάξουν, να αφυπνίσουν. Το 90% των προσφύγων είναι με το μέρος του Συλλόγου η ¨ΕΛΠΙΣ¨, όπως και οι κάτοικοι της πόλης. Ελπίζουμε ότι όσες αποχώρησαν, θα καταλάβουν το λάθος τους και θα συγχωνευθούν στον ενιαίο σύλλογο, που αναγνώρισε ο λαός του Διδυμοτείχου και η κυβέρνηση, που τον αντιπροσωπεύουν πάνω από 100 γυναίκες, οι περισσότερες μορφωμένες. Η ισχύς μόνο εν τη ενώσει. Παρακαλούμε να αφήσουν τις παρεξηγήσεις, να υπερπηδήσουν κάθε εμπόδιο και να συσπειρωθούν στο κέντρο που είναι ο Σύλλογος η ¨ΕΛΠΙΣ¨, για να μεγαλουργήσουν. Από την ημέρα της εκκένωσης της Ανατολικής Θράκης, οι πρόσφυγες, βρήκαν στοργή και περίθαλψη, χωρίς τοπικιστικό πνεύμα, από τους κατοίκους της πόλης. Για ολόκληρους μήνες, τα περισσότερα σπίτια και καταστήματα, ήταν γεμάτα από πρόσφυγες, που δεν πλήρωναν τίποτε ή ελάχιστα»[8].

Η κ. Χατζοπούλου αναφέρει επίσης ότι: «Σύμφωνα δε με τα διασωθέντα πρακτικά του Διοικητικού Συμβουλίου, της 30ης Σεπτεμβρίου του 1923 η συγκληθείσα συνέλευσις αποτελούμενη από πλέον των εξήντα (60) μελών, μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβάνονται και πρόσφυγες (6), μία δε εξ αυτών ήταν η Δεσποινίς Ασπ. Τσαβδάρα, η οποία εξελέγη και υπήρξε η πρώτη πρόεδρος της ανασυσταθείσης ένωσης ¨Η Ελπίς¨, λαβούσα δε τον λόγο πριν τη ψηφοφορία, τόνισε με μεγάλη πειθώ, ποιες θα ήταν οι ωφέλειες από την ανασύσταση της Ενώσεως»[9].

Από το πρακτικό της 31.6.1924 ενημερωνόμαστε για τις πρώτες δράσεις του επανασυσταθέντος Συλλόγου: «σύμφωνα με το οποίο, το Δ.Σ. έλαβε απόφαση για παροχή οικονομικής βοήθειας, με την εξασφάλιση μαθητικής ποδιάς για τις άπορες προσφυγοπούλες των σχολείων της πόλης. Ως Πρόεδρος του Συλλόγου αναγράφεται η κυρία Χατζηρβασάνη Σοφία»[10].

Σχετικά με τις δράσεις του Συλλόγου από την εφημερίδα «Μακεδονία» (φύλλο Ιαν. 1927) πληροφορούμαστε τα εξής: «Η ¨Ελπίς¨ κατά το 1925, έκανε διαλέξεις, δύο τρείς χοροεσπερίδες και οι εισπράξεις διατέθηκαν ως βοήθεια μερικών απόρων. Ο σύλλογος αυτός, από την ημέρα ίδρυσής του, εργάζεται εξαιρετικά. Πριν λίγες ημέρες, το μέλος του, Τσιαρεκτσή Αικ., έδωσε διάλεξη με θέμα ¨ΤΑ ΣΩΜΑΤΕΙΑ¨ και καταχειροκροτήθηκε από το πολύ και εκλεκτό ακροατήριο που παρέστη. Στις εορτές των Χριστουγέννων, μέλη του Συλλόγου, κατασκεύασαν διάφορα έντυπα και τα μοίρασαν στα παιδιά των σχολείων και συγκέντρωσαν ένα σεβαστό ποσό, που δόθηκε σε άπορους μαθητές, ντόπιους και πρόσφυγες. Επίσης, αγοράστηκαν και διάφορα μαθητικά δώρα, που μοιράστηκαν στην αρχή του χρόνου. Από ημέρες προετοίμασαν την χοροεσπερίδα, σε αίθουσα του Συντάγματος, που παραχώρησε πολύ ευγενικά ο Διοικητής του Ταγματάρχης Χριστιανόπουλος.

Η εσπερίδα, που ορίστηκε για να ενισχυθεί το ταμείο του συλλόγου, προετοιμάστηκε από το διοικητικό συμβούλιο, που αποτελούσαν οι Τσαβδάρα Ασπ. (πρόεδρος), Οικονομίδου Μ., Βελυζίδου Α., Γιαννακοπούλου Ε., οι δεσποινίδες, Σακαλή Αν., Βλαχοπούλου, Αποστολίδου Σ., Βελυίδου Χ., Παπανεστορίδου Π., Πασιάδου Χρυσ., βοηθούμενες, από ντόπιες και πρόσφυγες, οι κυρίες Οικονομίδου Π., Παπαδοπούλου Ευσ., Παπαδοπούλου Τ., Χρυσικοπούλου Ι., Βαλτζίδη Ι., Αποστολίδου Γ., Σιναπίδου Θ., και Ψαρρά Φ., οι οποίες με πολλή ευχαρίστηση συνέδραμαν για την καλύτερη οργάνωση της εσπερίδας»[11].

Από την ίδια εφημερίδα πληροφορούμαστε και για την πραγματοποίηση της χοροεσπερίδας: «Ο Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων, που ξέρει να πρωτοστατεί σε κάθε ιδέα, έδωσε στις 22.1.1927, το βράδυ, χοροεσπερίδα με επιτυχία. Το σαλόνι στολισμένο απλά, αλλά με ξεχωριστή κομψότητα, είχε γεμίσει πολύ πριν από την καθορισμένη ώρα, από τις ομάδες των χορευτών και εκλεκτές οικογένειες. Τους προσερχομένους, υποδεχόταν τα μέλη του Συλλόγου. Την χοροεσπερίδα, τίμησαν με αρκετούς αντιπροσώπους τα δύο φύλα, και οι Ισραηλίτες της πόλης. Παρέστησαν ο διοικητής του Συντάγματος Χριστιανόπουλος, ο οικονομικός έφορος, ο ταμίας, ο ειρηνοδίκης, ο υπομοίραρχος, ο δήμαρχος, ο Δούλιογλου Α. και ο διοικητής του ταχυδρομείου. Την έναρξη έκανε ορχήστρα από τις: Παπαδοπούλου Ζ., Αλεξανδρίδου Α., Βαφειάδου Ν., Κουρκουμένη Β. και Τσιγγά Νίκη, με ένα εκλεκτό εμβατήριο με την συνοδεία της χορωδίας. Τραγούδησαν οι δεσποινίδες Τσιγγά Νίκη, Βουτσίδου Χ., Παπανεστορίδη Π., Ζαννή Σ., Βελκίδου Ολ., Σεϊτανίδη Α. και Ρακιντζή Ευσ. Τον απουσιάζοντα επιθεωρητή των Σχολείων εκπροσώπησε ο διευθυντής του δημοτικού σχολείου Βαφειάδης Γ. Αξίζουν συγχαρητήρια, στη Φιφή Σακαλή και Ψαρρά Δ., που απήγγειλαν εξαίρετα και στον ειρηνοδίκη που τραγούδησε δύο έξοχα τραγούδια. Η έλλειψη Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων δεν βοηθά. Έχουμε τόσες κοινοτικές ανάγκες και ελλείψεις στα σχολεία μας, που η λειτουργία του θα δώσει αποτελεσματική βοήθεια γιατί υπάρχουν τόσοι δυστυχούντες ντόπιοι και πρόσφυγες, που θα μπορούσαν να ανακουφίζονται με οποιαδήποτε βοήθεια. Π.χ. οι ανάγκες των σχολείων, η έλλειψη μιας δεξαμενής στο νεόκτιστο σχολείο, που χρησιμεύει ως Αστική σχολή και γυμνάσιο»[12].

Στην εφημερίδα «Μακεδονία» καταχωρήθηκε επίσης και το παρακάτω άρθρο: «Την Κυριακή 22 Φεβρουαρίου 1927, τα μέλη του Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου ¨ΕΛΠΙΣ¨, κατά την Γενική Συνέλευση, αποφάσισαν να δοθεί μικρό φιλοδώρημα για τις Αποκριές, στις άπορες οικογένειες, εντοπίων και προσφύγων. Τα διάφορα ποσά δόθηκαν, από την Ποντίδου Ελ. πρόεδρο, την Παναγιωτίδου Ά., ταμία και από την δεσποινίδα Ασημακοπούλου Αγλ. Για να συνεχιστεί το υψηλό του έργο, υπάρχει ανάγκη όπως όλες οι κυρίες και δεσποινίδες της πόλης εγγραφούν ως μέλη του Συλλόγου, έτσι ώστε να φανούν βοηθοί προς τα ορφανά και άπορα της πόλης μας»[13].

Πολλά στοιχεία για τη λειτουργία του Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου κατά την εποχή του Μεσοπολέμου αλιεύσαμε και από την τοπική εφημερίδα του Διδυμοτείχου «Θράκη», τα οποία παραθέτουμε παρακάτω. Η εν λόγω εφημερίδα εκδόθηκε από τον Γρηγόρη Μήτκα από τον Φεβρουάριο του 1930 μέχρι τον Οκτώβριο του 1932.

Την πρώτη αναφορά για τον Σύλλογο Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου την βρίσκουμε στο φύλλο αρ. 6 στις 9.3.1930, όπου καταχωρήθηκε άρθρο με τίτλο: «Σύλλογος ¨Η ΕΛΠΙΣ¨ Ο Γεν. Διοικητής Θράκης απέστειλε μέσον του κ. Επάρχου δρχ. χιλίας προς οικονομικήν ενίσχυση του συλλόγου κυριών Διδυμοτείχου ¨Η ΕΛΠΙΣ¨»[14].

Στο ίδιο φύλλο υπάρχει και ένα ευχαριστήριο από την οικογένεια του Εμμ. Δουλά[15], η οποία: «ευχαριστεί θερμώς πάντας τους οπωσδήποτε εκδηλώσαντας την συμμετοχήν και συμπάθειαν των επί τω πλήξαντι αυτήν βαρυτάτω πένθει. Επίσης ευχαριστεί το Προεδρείον και τα Μέλη του Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων διά τον κατατεθέντα στέφανον»[16].

Σε επόμενο φύλλο με αρ. 9 στις 30.3.1930, έχει καταχωρηθεί άρθρο που αφορά τον εορτασμό της 25^ης Μαρτίου, με τίτλο Ο Μεγαλοπρεπής Εορτασμός της Εθνικής Παλιγγενεσίας εν Διδυμοτείχω, όπου ο σύλλογος των Κυριών και Δεσποινίδων περιγράφεται μεταξύ των σωματείων που λαμβάνουν επίσημα μέρος στους εορτασμούς. Αξίζει να παραθέσουμε ολόκληρο το άρθρο, το οποίο αναφέρει τα εξής : «Μεγαλοπρεπέστατα εορτάσθη εφετος εις την πόλιν μας η επέτειος της εθνικής μας Παλιγγενεσίας. Ολόκληρος η πόλις εξύπνησε την 25 Μαρτίου πλημμυρισμένη εις το γαλανόλευκον. Ιδιαιτέρως φαντασμαγορικήν όψιν προσέδιδε ο σημαιοστολισμός της πλατείας ¨Ελευθερίας¨. Την 10ην π.μ. συμφώνως προς την διαταγήν του Σ.Τ. Έβρου το διά την παράταξιν ορισθέν στρατιωτικόν τμήμα με επί κεφαλής τον Διοικητήν του λόχου Διοικήσεως Ι. Φλώκον παρετάχθη έξωθι της εκκλησίας Παναγίας επίσης δε παρετάχθησαν και άπαντες οι μαθηταί των Δημοτικών σχολείων, οι μαθηταί της ενταύθα Ισραηλιτικής σχολής, της Μουσουλμανικής και Αρμενικής. Πολύ προ της 10ης π.μ. κόσμος εξ αμφοτέρων των φύλων κατευθύνετο από όλα τα σημεία εις την εκκλησίαν της Παναγίας. Μετ’ ολίγον ήρχισαν να καταφθάνουν και οι επίσημοι εις ούς αι στρατιωτικαί σάλπιγγες απένειμαν τιμάς. Μετά πάσης επισημότητος ετελέσθη εις την Παναγίαν τελεταρχούντος του αγίου (μητροπολίτη) Διδυμοτείχου Ιωακείμ (Σιγάλα) η δοξολογία επί τω εθνικώ εορτασμώ. Εκ των πρώτων καταφθάνουν ο Δήμαρχος μετά του Δημοτικού συμβουλίου. Τα σωματεία Παντοπωλών, Ραπτών, Υποδηματοποιών, Καφεποτοπωλών, Λαχανοκηπουρών, οι δύο σύλλογοι προσφύγων, ο σύλλογος των Κυριών και Δεσποινίδων, η Εθνική Ένωσις Εφέδρων, ο σύλλογος η Πρόοδος ο σύλλογος των Πολυτέκνων ο σύλλογος των Ισραηλιτών νέων Ατέχια (Αναγέννηση), μετά των λαβάρων των, οι διευθυνταί των ενταύθα Τραπεζών, οι Διευθυνταί των διαφόρων δημοσίων υπηρεσιών ο Διοικητής του Στρατιωτικού Τομέως Έβρου Συν/χης κ. Κοσμάς μεθ’ όλων των αξιωματικών άπασαι αι ενταύθα ξέναι κοινότητες και πλήθος κόσμου»[17].

Στο φύλλο αρ. 11 στις 13 Απριλίου 1930 δημοσιεύθηκε άρθρο με τίτλο Φιλανθρωπία και Φιλανθρωπικά Σωματεία. Το κείμενο πραγματεύεται την ανάγκη συντονισμού και οργάνωσης του φιλανθρωπικού έργου σε μια πόλη. Ο συντάκτης με το ψευδώνυμο ΝΙΚΒΑΣ αναγνωρίζει και επαινεί την αξιόλογη προσπάθεια που καταβάλλουν όλοι οι τοπικοί φορείς (Ιερά Μητρόπολη, Δημοτική αρχή, Σύλλογοι και ιδιώτες) για την υλική και ηθική στήριξη των απόρων, εντοπίζει όμως ένα σοβαρό οργανωτικό πρόβλημα, την έλλειψη ενός ενιαίου, κοινού καταλόγου των αναξιοπαθούντων. Καθώς κάθε φορέας λειτουργεί μεμονωμένα και καταρτίζει δική του λίστα, παρατηρείται το φαινόμενο της άνισης κατανομής της βοήθειας. Ορισμένοι άποροι λαμβάνουν ενισχύσεις πολλαπλόθεν, ενώ άλλοι βοηθούνται ελάχιστα ή και καθόλου. Ως λύση, το κείμενο προτείνει τη συνεργασία όλων των σωματείων για τη δημιουργία ενός γενικού και λεπτομερούς καταλόγου, ώστε η φιλανθρωπία να γίνεται με τρόπο δίκαιο, αποτελεσματικό, συστηματικό και χωρίς αποκλεισμούς. Ο Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων λειτουργεί στο κείμενο ως το έμπρακτο παράδειγμα για την εφαρμογή της προτεινόμενης συνεργασίας, συγκεκριμένα γράφει τα εξής : «Ευτυχώς, καθώς έχομεν πληροφορηθεί η Ι. Μητρόπολις κατά τας παρελθούσας εορτάς των Χριστουγέννων και του νέου έτους έχουσα υπ’ όψιν την σοβαρότητα και ωφέλειαν των τοιαύτης εφαρμογής της φιλανθρωπίας, είχεν αποστείλει κατάλογον πτωχών προς τον ενταύθα Σύλλογον Κυριών καί Δσεποινίδων ίνα ληφθεί και παρ’ αυτού υπ’ όψιν, σημειούσα πόσα και πού είχε διαθέσει πρότερον»[18].

Σε άλλο άρθρο του ιδίου φύλλου, καταγράφεται η σύσταση του Ταμείου Πτωχών, όπου μεταξύ των μελών ήταν και η Ασπασία Σιναπίδου, η οποία το 1932 είχε εκλεγεί πρόεδρος του Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων : «Ανακοίνωσις (Αριθ. πρωτ. 261) : Εγκριθέντων διά προεδρικού Διατάγματος υπό ημερομηνίαν 5 Μαρτίου ε.ε. της συστάσεως εν τη Ιερά Μητροπόλει Διδυμοτείχου Ταμείου Πτωχών και του εξ είκοσι και τεσσάρων άρθρων Καταστατικού αυτού, κατά το 7^ον άρθρον κατηρτίσθη το Διοικητικόν Συμβούλιον του υπό τού Σεβασμιωτάτου Mητροπολίτου Διδυμοτείχου κ. Ιωακείμ ως προέδρου και ως μελών των αιδεσιμ. πρεσβ. κ.κ. Δημητρίου Ευαγγέλου και Ιωάννου Παπαχρίστου, της κυρίας Ασπασίας Δημητρίου Σιναπίδου και των κ.κ. Στεργίου Μαρινίδου καί Δημητρίου Χατζηπεντίδου. Εν Διδυμοτείχω τη 10η Απριλίου 1930. Εκ τού Γραφείου τής Ιεράς Μητροπόλεως»[19].

Στο φύλλο αρ. 21 στις 22 Ιουνίου 1930 διαβάζουμε : «Έρανος Αντιφθισικής Εταιρείας. Την 22 Κυριακήν θα ενεργηθή έρανος υπό Δεσποινίδων και Κυριών εν Διδυμοτείχω. Έχομεν την πεποίθησιν ότι η κοινωνία του Διδυμοτείχου μετ’ ευχαριστήσεως θα προσφέρει τον οβολόν της υπέρ τού σκοπού της αντιφθισικής εταιρίας (φθίση = φιματίωση) ήτις μεγάλας υπηρεσίας προσφέρει υπέρ της καταπολεμήσεως της φθίσεως. Αι ομάδες τού εράνου κατηρτίσθησαν ως εξής:

• Ομάς 1) Πλατεία Ελευθερίας: Αγλαΐα Ασημακοπούλου, Κική Νέλλα, καί Ασπ. Χαρατίδου.
• Ομάς 2) Μητρόπολις: Αν. Ζαπάρτα, Αν. Ψαρρά, Β. Παρασχίδου.
• Ομάς 3) Διοικητήριον: Τικούη Γκαραμπετιάν, Αγ. Ζαννή και Περ. Τσαβδάρα.
• Ομάς 4) Εκκλησία Παναγίας: Κ. Παπασταύρου, Παπαζιάν, και Ελ. Ρακιτζή.
• Ομάς 5) Οικία Ψαρρά: Αν. Ψαρρά, Ζαπάρτα, και Δεκαλό.
• Ομάς 6) Συνοικισμός: Αγγελική Χαρατσίδου, Κώστογλου, και Ελ. Δημάδου»[20].

Αυτό ήταν και το τελευταίο δημοσίευμα που αφορούσε τον Σύλλογο Κυριών και Δεσποινίδων κατά το έτος 1930.

Για το 1931 δεν υπάρχουν πολλές αναφορές για τον Σύλλογο, παρά μόνο δύο ανακοινώσεις και ένα άρθρο σε φύλλα του Δεκεμβρίου (αρ. 94 & 96), που αφορούν μια χριστουγεννιάτικη χοροεσπερίδα, η οποία μάλιστα ανακοινώθηκε δύο φορές, διότι προφανώς η πρώτη ημερομηνία ακυρώθηκε λόγω της μεγάλης χιονόπτωσης που περιγράφεται σε άλλα άρθρα της εφημερίδας. Για την ιστορία, οι ανακοινώσεις είναι οι εξής: «Χοροεσπερίς. Την Δευτέραν ημέραν των Χριστουγέννων ο σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων εις την ενταύθα Λέσχην δίδει το Χριστουγεννιάτικο δένδρον»[21], και «Χοροεσπερίς. Την Τρίτην ημέραν των Χριστουγέννων ο σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων εις την ενταύθα Λέσχην δίδει το Χριστουγεννιάτικο δένδρον»[22].

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο φύλλο αρ. 96 στις 25 Δεκεμβρίου 1931 και έχει τίτλο : Συσσίτιον εις την Πόλιν Μας, όπου καταγράφονται τα παρακάτω : «Μετ’ ανακουφίσεως πληροφορούμεθα ότι ο σύλλογος των Κυριών και Δεσποινίδων της πόλεώς μας, τας εισπράξεις τας οποίας θα έχει από το Χριστουγεννιάτικον δένδρον ως αποθεματικόν του κεφαλαίου θα τας διαθέσει διά την σύστασιν συσσιτίου εις την πόλιν μας. Η ευγενής αύτη χειρονομία του συλλόγου ελπίζομεν ότι θα εύρει συνεπικούρους όλους τους φιλανθρώπους της πόλεώς μας. Δεν αρκεί όμως τούτο πρέπει και ο Δήμος της πόλεώς μας να συνδράμει τον ιερόν τούτον σκοπόν διά γενναίας χρηματικής ενισχύσεως, όπως εις όλας τας πόλεις της Ελλάδος, ανέλαβον την πρωτοβουλίαν οι δήμοι. Η λειτουργία των συσσιτίων είναι όχι μόνον έργον φιλανθρωπίας και προσπαθείας ανακουφίσεως του πτωχού κόσμου αλλά και κοινωνική ανάγκη. Διότι δυστυχώς με την σημερινή φτώχεια πολλά παιδάκια αναγκάζονται να πηγαίνουν στο σχολείο νηστικά. Είμεθα απολύτως βέβαιοι, ότι τόσον ο δήμος, το ταμείον πτωχών όσον και ολόκληρος η κοινωνία τής πόλεώς μας θα συνδράμει τον ιερόν τούτον σκοπόν του συλλόγου των Κυριών και Δεσποινίδων»[23].

Τα τεκταινόμενα από την χοροεσπερίδα των Χριστουγέννων τα πληροφορούμαστε από το πρωτοχρονιάτικο φύλλο της εφημερίδας «Θράκη». Στο φύλλο αρ. 97 (1 Ιανουαρίου 1932) καταχωρήθηκε άρθρο με τίτλο «Το Χριστουγεννιάτικο Δένδρο», στο οποίο αναφέρονται τα εξής : «Με μεγάλην επιτυχίαν εδόθη υπό του συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων την τρίτην ημέραν των χριστουγέννων η εορτή του χριστουγεννιάτικου δένδρου μετά χορού. Η Δημοτική Λέσχη ασφυκτικώς είχεν υπερπληρωθεί. Ο κόσμος έτρεξεν αφ’ ενός μεν να ξεσκάσει λιγάκι, αλλά περισσότερον όμως διά να ενισχύσει τον σκοπόν της τελετής, όστις όπως εγράψαμεν εις το προηγούμενον μας φύλλον, συνίσταται εις την συλλογήν ποσού το οποίον θα διατεθεί διά την λειτουργίαν μαθητικού συσσιτίου. Τον χορόν ετίμησαν οι κ.κ. Μαρασλής έπαρχος Διδυμοτείχου, ο κ. Ρογκάκος Συν/χης, ο κ. Ειρηνοδίκης, ο κ. Γυμνασιάρχης οι κ. καθηγηταί ο Οικονομικός έφορος κ. Πετρόπουλος μετά της κυρίας του ο κ. Ταμίας του δημοσίου ο κ. Χαστόγλου πρόεδρος του συλλόγου Φιλελευθέρων μετά της κυρίας του, ο διευθυντής της Εθνικής Τραπέζης κ. Κουλεϊμάνης, ο διευθυντής της Τραπέζης Αθηνών κ. Βλάχος μετά της κυρίας του, οι δικηγόροι της πόλεως μας κ. Παπαγεωργίου, Παπαδόπουλος, Κουγιουμτζόγλου και Σαρόγλου, οι συμβολαιογράφοι της πόλεως μας κ. Τουφέξοπουλος και Σιναπίδης μετά των κυριών των, οι ιατροί κ. Γιαγτζής, Τυρής, Τσιγγάς και Βασιλείου, οι φαρμακοποιοί κ. Γ. Ασημακόπουλος και Βαφειάδης μετά των κυριών των, επίσης εις τον χορόν παρευρέθη και ο διαπρεπής δικηγόρος Κομοτηνής κ. Μαρινάκης μετά της κυρίας του και σχεδόν ολόκληρος η καλύτερη κοινωνία του Διδυμοτείχου. Μεγάλη ευθυμία επεκράτησε καθ’ όλην την διάρκειαν του χορού. Την 12ην ακριβώς εγένετο η κλήρωσις των λαχείων του δένδρου κατά την οποίαν πολλούς ηυνόησε η τύχη και εκέρδισαν αρκετά δώρα. Προ της κυβεύσεως του λαχείου, ομάς δεσποινίδων αποτελούμενος από τας δίδας, Γκελεντζή, Τσιγάρα, αδελφάς Ζαννή, Δημάδου, Κων/νίδου, Ψαλτοπούλου, Τσαβδάρα, Νικολαΐδου, και πολλάς άλλας, έψαλλε το τραγούδι του Χριστουγεννιάτικου δένδρου λίαν επιτυχώς. Αι εισπράξεις του συλλόγου λίαν ικανοποιητικαί. Μόνον λιγάκι αταξία παρετηρήθη, η οποία ελπίζομεν ότι θα προληφθή τουλάχιστον εις τους άλλους χορούς που θα δοθούν. Κατά τον χορόν ετραγούδησε ο τενόρος λοχίας Νικόλαος Γκίζης συνοδεία πιάνου, αποσπάσας τα χειροκροτήματα των παρευρεθέντων εις τον χορόν. Επίσης η ορχήστρα αποτελουμένη από στρατιώτας έπαιξε καθ’ όλην την διάρκειαν του χορού όμορφα. Θεωρούμεν υποχρέωσιν να συγχαρώμεν το προεδρείον του συλλόγου Κυριών και Δίδων διά την λαμπράν επιτυχίαν της εορτής αυτής και να ευχηθώμεν όπως επιτύχει πλήρως ο σκοπός τον οποίον επιδιώκει ο καλός αυτός σύλλογος»[24].

Στο ίδιο φύλλο της εφημερίδας και στη μόνιμη στήλη «Μολυβιές», όπου παρατίθενται τα παραλειπόμενα, συνεχίζεται η αναφορά στην χοροεσπερίδα του Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων, καταγράφοντας τα εξής : «Πλήρης επιτυχία του χριστουγεννιάτικου δένδρου. Ο Κοσμάκης έτρεξε να διασκεδάσει… τα πλούτη του. Ο χορός ήτο χορός μετ’ εμποδίων. Οι διακεκριμένοι πάμπολλοι, ποιους να πρωτογράψωμεν; Πάντως θα αριθμήσωμεν μερικούς τους πλέον διακεκριμένους. Διεκρίναμεν τον κ. Λάζον που έμπλεξε με τους γέρους. Διεκρίναμεν τον κτηνίατρον κ. … όστις μόνος διεκρίνετο εκ του υψηλού αναστήματος του μέσα εις την κινουμένην εις το Ριγκ μάζαν. Επίσης διεκρίναμεν επί της σκηνής τους δύο δικηγόρους μοιράζοντας τα δώρα του δένδρου. Εις τον χορόν διεκρίθησαν πολλοί ο κ. Φασούλας εις το βαλς, ο κ. Στάσος εις τον τσάρλεστον. Εις τους ευρωπαϊκούς δεν διεκρίναμεν κανέναν διότι… δεν εχώρευε κανείς μέσα στην τόση κοσμοσυρροή, παρά άλληλοεσπρώχνοντο. Είμεθα υποχρεωμένοι να συγχαρώμεν το προεδρείον του συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων διά την επιτυχίαν του χορού ως προς τον σκοπόν. Όχι όμως και διά την τάξιν ήτις μπορούσε να τηρηθεί κάπως καλλίτερα. Βεβαίως σε τόσον κόσμον δεν μπορούσαν να γίνουν και πολλά πράγματα αλλά μπορούσε να μετριασθή η αταξία»[25].

Στο φύλλο αρ. 97 δημοσιεύθηκε και ένα ευχαριστήριο άρθρο του Συλλόγου προς τον κόσμο που παραβρέθηκε στην χοροεσπερίδα : «ΕΥΧΑΡΙΣΤΗΡΙΟΝ Συλλόγου Κων και Δίδων ¨Η ΕΛΠΙΣ¨. Καθήκον μας επιβεβλημένον θεωρούμεν όπως και δημοσία εκφράσωμεν τας ευχαριστίας μας προς το κοινόν της πόλεώς μας, το οποίον μας ετίμησε διά της παρουσίας του κατά την χοροεσπίδα μας ιδιαιτέρως τους κ.κ. Ι. Καλβουρίδην, Θ. Ψαρράν, Α. Αποστολίδην, Σ. Παπαδόπουλον, Α. Νικολαΐδην κ.λπ., οίτινες προθύμως προσέφερον τας υπηρεσίας των. Το Διοικητικόν Συμβούλιον»[26].

Στις 17 Ιανουαρίου 1932, στο φύλλο αρ. 99, καταχωρήθηκε άρθρο με τίτλο : ΜΑΘΗΤΙΚΑ ΣΥΣΣΙΤΙΑ, στο οποίο γράφει τα εξής : «Ο σύλλογος των κυριών και δεσποινίδων της πόλεώς μας είχε διοργανώσει χορόν με τας εισπράξεις του οποίου θα ανελάμβανε την σύστασιν μαθητικών συσσιτίων. Δυστυχώς μέχρι σήμερον ουδεμίαν κίνησιν παρετηρήσαμεν και αρχίζομεν να απογοητευώμεθα. Επληροφορήθημεν ότι η Γεν. Διοίκησις Θράκης απέστειλε προς τον σκοπόν τούτον 2 χιλιάδας δραχμάς, το ταμείον πτωχών προσέφερε ετέρας 2 χιλιάδας και ο Δήμος τρεις χιλιάδας. Βεβαίως τα ποσά ταύτα είναι ασήμαντα δι’ ένα τοιούτον σκοπόν αλλά εάν υπήρχεν η καλή θέλησις εκ μέρους των κυριών και δεσποινίδων θα ήτο δυνατόν κάτι να γίνει και εις την πόλιν μας τουλάχιστον διά τα άπορα παιδιά πολλά των οποίων πηγαίνουν στο σχολείο νηστικά. Έχομεν απόλυτον πεποίθησιν ότι αι κυρίαι και δεσποινίδες της πόλεώς μας θα λάβουν υπό σοβαράν έποψιν την σύστασιν μας ταύτην και θα κινηθούν προς τον σκοπόν τούτον»[27]. Η κριτική αυτή ήταν λίγο βιαστική και άδικη, καθώς τα μαθητικά συσσίτια δεν αποτελούσαν αποκλειστική πρωτοβουλία ή ευθύνη μόνο του Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων. Αντίθετα, όπως θα δούμε και παρακάτω βασίστηκαν σε μια ευρύτερη σύμπραξη φορέων. Βέβαια η προσφορά του Συλλόγου υπήρξε καταλυτική και ουσιαστική, αποτελώντας την κινητήριο δύναμη και το εκτελεστικό όργανο του εγχειρήματος.

Στο φύλλο αρ. 100 στις 24 Ιανουαρίου 1932 καταχωρήθηκε μία συνέντευξη του Νομάρχη Έβρου, ο οποίος περιόδευσε στο βόρειο κομμάτι του νομού και συζήτησε με θεσμικούς φορείς. Ένα από τα θέματα που συζητήθηκαν ήταν και τα μαθητικά συσσίτια, όπου φαίνεται και πάλι η προσφορά του Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου : «Την Τρίτην αφίκετο εις την πόλιν μας, προερχόμενος εκ της εν Ορεστιάδι περιοδείας του ο κ. Νομάρχης μας κ. Σάββας Χατζής. Ευθύς μόλις ήλθεν, εδέχθη εις συνεργασίαν εν τω Επαρχείω τους προϊσταμένους των διαφόρων υπηρεσιών. Αργά δε το εσπέρας υπό την προεδρίαν του συνεκροτήθη σύσκεψις εις ην μετέσχον ο κ. Έπαρχος, ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης και ο Δήμαρχος κ. Χατζηπεντίδης. Κατά αυτήν συνεζητήθησαν διάφορα τοπικά ζητήματα, ιδίως δε το της επιταχύνσεως της λειτουργίας των μαθητικών συσσιτίων, των οποίων όλη η προπαρασκευή και οργάνωσις έχει ήδη γίνει χάρις εις τας προθύμους προσπαθείας του Σεβασμιωτάτου μας του κ. Επάρχου και του Συλλόγου Κυριών και Δίδων ¨Η Ελπίς¨»[28].

Στο ίδιο φύλλο καταχωρήθηκαν δύο άρθρα που αφορούν τη λειτουργία των μαθητικών συσσιτίων, απ΄ τα οποία βλέπουμε ότι η κριτική που ασκήθηκε από την εφημερίδα στο προηγούμενο φύλλο της για την καθυστέρηση της σύστασης των μαθητικών συσσιτίων ήταν άδικη. Τα άρθρα είναι τα εξής :

1. Η ΕΥΓΕΝΗΣ ΧΕΙΡΟΝΟΜΙΑ : «Εντός της εβδομάδος άρχεται και εις την πόλιν μας η λειτουργία των μαθητικών συσσιτίων κατ’ αρχάς μεν με 40 μαθητάς απόρους αργότερον δε ίσως και με περισσότερους. Έπρεπε πραγματικώς να γίνει τούτο και εις την πόλιν μας, διότι σχεδόν εις όλας τας πόλεις του Κράτους λειτουργούν τοιαύτα με θαυμάσια αποτελέσματα. Η κοινωνία του Διδυμοτείχου ελπίζομεν ότι θα εκτιμήσει δεόντως την ευγενή ταύτην χειρονομίαν οφειλομένην εις τους κ.κ. Δήμαρχον, Έπαρχον, Σεβασμιώτατον και σύλλογον Κυριών και Δεσποινίδων και θα θελήσει να συνδράμει τον ιερόν τούτον σκοπόν και ηθικώς και υλικώς»[29].
2. ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΣΥΣΣΙΤΙΩΝ : «Από αύριον Δευτέραν άρχεται η λειτουργία του μαθητικού συσσιτίου εις την πόλιν μας. Την διεύθυνσιν θα αναλάβη ο κ. Δήμαρχος, την δε εποπτείαν οι κ. Έπαρχος και Σεβασμιώτατος Διδυμοτείχου. Αι δε κυρίαι της πόλεώς μας θα έχουν την ευγενή καλωσύνην να επιτηρούν. Το συσσίτιον θα λειτουργήσει εις το υπόγειον του Β΄ Δημοτικού σχολείου. Τρεις της εβδομάδος την μεσημβρίαν θα παρασκευάζεται ζεστή τροφή με κρέας, τας δε άλλας ημέρας θα δίδεται ξηρά τροφή ψωμί, σύκα, τυρί ή ελαίαι»[30].

Τα μαθητικά συσσίτια απασχόλησαν και σε άλλα φύλλα την εφημερίδα, στο φύλλο αρ. 103 στις 14 Φεβρουαρίου 1932 καταχωρήθηκε άρθρο με τον προτρεπτικό τίτλο : ΕΝΙΣΧΥΣΑΤΕ ΤΑ ΜΑΘΗΤΙΚΑ ΣΥΣΣΙΤΙΑ, στο οποίο γράφει : «Καθ’ ήν στιγμήν ανέχεια πρωτοφανής παραδέρνει τους πτωχούς και ανέργους συνδημότας μας, μέχρι του σημείου πολλαί οικογένειαι να αναγκάζωνται να στέλνουν νηστικά τα παιδιά των εις το σχολείον. Ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης μας, ο Δήμαρχος, ο Έπαρχος και ο σύλλογος των κυριών και δεσποινίδων της πόλεώς μας προέβησαν όλως αθορύβως εις μίαν χειρονομίαν αποτελούσαν AYTOXPΗMA TITΛON TIMHΣ. Συνέστησαν το συσσίτιον των πτωχών παιδιών το οποίον λειτουργεί θαυμασίως. Διά να καταδειχθεί δε η στοργική μέριμνα όλων των ανωτέρω κυρίων και κυριών αρκεί να επισκεφθεί κανείς το συσσίτιον καθ’ εκάστην. Εκ καθήκοντος δημοσιογραφικού επεσκέφθημεν την αίθουσαν του συσσιτίου των πτωχών. Είναι αδύνατον να περιγράψωμεν την συγκίνησιν μας ευρεθέντες εις τοιούτον περιβάλλον. Εξήκοντα πέντε παιδάκια ορφανά και άπορα καθισμένα γύρω από τα τραπέζια δέχονται τας περιποιήσεις των ευγενών κυριών και δεσποινίδων της πόλεώς μας. Ο Δήμος έχει αναλάβει την διαχείρισιν του συσσιτίου το οποίον παρασκευάζεται όπως εγράψαμεν και άλλοτε εις το στρατιωτικόν μαγειρείον και μοιράζεται υπό των Δεσποινίδων εις τα μικρά παιδάκια»[31].

Στο φύλλο αρ. 105 στις 6 Μαρτίου 1932 καταχωρήθηκε ένα ΕΥΧΑΡΙΣΤΗΡΙΟΝ του Συλλόγου προς τον βουλευτή Φίλιππο Μανουηλίδη : «Ως καθήκον μας επιβεβλημένον θεωρούμεν όπως δημοσία εκφράσωμεν τας απείρους ευχαριστίας του συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων προς τον λαοφιλή βουλευτήν του νομού Έβρου κ. Φίλιππον Μανουηλίδην, όστις διά της διακρινούσης αυτόν δραστηριότητος κατώρθωσε να αποσταλεί εις τον ημέτερον σύλλογον το ποσόν 10.000 δραχμάς διά το μαθητικόν συσσίτιον της πόλεώς μας. Επίσης εκφράζουμεν τας ευχαριστίας μας προς το πατριωτικόν ίδρυμα το οποίον μας απέστειλε 25 χιλιάδας δραχ. διά τον αυτόν σκοπόν. Η πρόεδρος συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων Σοφούλα Β. Χατζηρβασάνη»[32].

Το τελευταίο άρθρο που αφορά τον Σύλλογο Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου καταχωρήθηκε στο φύλλο αρ. 138 την 1η Οκτωβρίου 1932 και αφορά τις αρχαιρεσίες του Συλλόγου : «Γενομένων αρχαιρεσιών εξελέγησαν μέλη Διοικητικού Συμβουλίου Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων ¨Η ΕΛΠΙΣ¨, Πρόεδρος: Ασπασία Δ. Σιναπίδου, Αντιπρόεδρος: Κλεοπάτρα Γελεντζίδου, Ταμίας: Άννα Ευ. Γιουρτσόγλου, Γραμματεύς: Μαρίκα Νικολαΐδου, Αλεξάνδρα Βαλτζίδου, Σοφούλα Χατζηρβασάνη, Σουλτανίτσα Γρ. Μήτκα, Μέλη: Μάρθα Ζαπάρτα, Χαρίκλεια Ιασεμίδου, Περσεφόνη Τσαβδάρα, Σουλτάνα Κων/νίδου, Αναστασία Αρ. Ψαρρά»[33].

Βλέπουμε ότι με βάση τα άρθρα της εφημερίδας «Θράκη», στις αρχές της δεκαετίας του 1930 ο Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου είχε αναπτύξει ενεργή και πολυδιάστατη δράση, προκειμένου να βοηθήσει στα δύσκολα χρόνια κατά την παγκόσμια οικονομική ύφεση που προκλήθηκε με το κραχ του 1929.

Δυστυχώς δεν έχουμε άλλα στοιχεία για τη δράση του Συλλόγου μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1930. Από τα πρακτικά που καταχωρήθηκαν στο Λεύκωμα που εξέδωσε ο Σύλλογος το 2022, βλέπουμε πως τελευταία καταχώρηση έγινε το 1932 και αφορούσε τα μαθητικά συσσίτια[34]. Επιπλέον, στον κατάλογο των Διοικητικών Συμβουλίων του Λευκώματος, η τελευταία μνεία για τη δεκαετία του 1930 αφορά την Πρόεδρο του 1933 (Ελ. Χεκίμογλου), ενώ η αμέσως επόμενη καταγραφή μεταπηδά στο Δ.Σ. του 1943.[35]. Προφανώς υπήρξε απώλεια των πρακτικών, καθώς με βάση την δραστηριοποίηση του Συλλόγου που περιγράψαμε ανωτέρω, δεν δικαιολογείται η παύση της λειτουργίας του μέχρι την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Επόμενη καταχώρηση στα πρακτικά του Συλλόγου βρίσκουμε το 1942, όπου λόγω των γεγονότων της έναρξης της Γερμανικής Κατοχής (Απρίλιος 1941), η λειτουργία του σταμάτησε για ένα μικρό χρονικό διάστημα. Από τα πρακτικά ενημερωνόμαστε ότι : «Εν έτει 1942 με απόφαση της 28ης Οκτωβρίου του 1942 έχουμε πάλι ανασύσταση του υπάρξαντος συλλόγου Ένωση Κυριών και Δεσποινίδων η ¨Η Ελπίς¨ με την επωνυμία ¨Εθνικός Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου¨. Στις 15.11.1942 έγινε η εκλογή 12μελούς Συμβουλίου του Εθνικού Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου και στις 18 Νοεμβρίου συστάθηκε το νέο Δ.Σ. με πρόεδρο την κ. Σιναπίδου Ασπασία»[36]. Από τα πρακτικά επίσης ενημερωνόμαστε για την σύσταση του ΔΣ κατά το έτος 1943: «Πρόεδρος: Σιναπίδου, Μέλη: Ποντίδου, Χαστόγλου, Καστάνη, Δ. Μαργαριτίδου, Ζαπάρτα, Ασημακοπούλου, Τζανίδου»[37].

Σχετικά με την μικρή παύση λειτουργίας του Συλλόγου και την πρωτοβουλία της ανασύστασής του από τον τότε Μητροπολίτη Διδυμοτείχου Ιωακείμ Σιγάλα, ο Διδυμοτειχίτης δικηγόρος και τέως βουλευτής Γεώργιος Κουγιουμτζόγλου σε ομιλία που εκφώνησε στην εκδήλωση για την συμπλήρωση 30 ετών Αρχιερατείας του Μητροπολίτη Διδυμοτείχου Ιωακείμ, στις 30 Ιουν 1957, ανέφερε τα εξής : «Την ιδίαν προσπάθειαν κατέβαλεν ο Σεβασμιώτατος προς ανασύστασιν του Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων ¨Ελπίς¨ όστις και αυτός περιέπεσεν εις αδράνειαν και τη πρωτοβουλία του ανασυνεστήθη, λαβών τον τίτλον ¨Εθνικοθρησκευτικός Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου¨ όστις ενομιμοποιήθη διά της υπ’ αριθ. 135/1946 αποφάσεως του Πρωτοδικείου Έβρου. Ο Σύλλογος, ευγνωμοσύνης ένεκεν ανεκήρυξε τον Σεβασμιώτατον Επίτιμον Πρόεδρόν του. Η δράσις του ως άνω Συλλόγου είναι ποικίλη. Ενίσχυσις του Θρησκευτικού και Εθνικού αισθήματος, βοήθεια πτωχών, υποστήριξις νέων προς σπουδήν, αρωγός εις ασθενείς κλπ. Σήμερον (το 1957) ο Σύλλογος διοικείται υπό φιλοπροόδων μελών, Πρόεδρος δε τυγχάνει η Κυρία Ασπασία Δ. Σιναπίδου. Ωσαύτως κατά Νοέμβριον μήνα του έτους 1928, οργάνωσε την ανωτέραν Ενοριακήν αντιπροσωπείαν, ήτις ουκ ολίγα έπραξεν υπό την προεδρίαν του Μητροπολίτου επ’ αγαθώ των εκκλησιαστικών πραγμάτων»[38].

Στην ίδια εκδήλωση εκφώνησε ομιλία και η προαναφερόμενη πρόεδρος του Συλλόγου κ. Ασπασία Σιναπίδου, η οποία στην εισαγωγή της είπε τα παρακάτω : «Σεβασμιώτατε, Μετά μεγάλης μας λύπης επληροφορήθημεν την εντεύθεν αναχώρησιν Υμών, παραιτουμένου ως Μητροπολίτου Διδυμοτείχου, Ορεστιάδος και Σουφλίου. Εκ μέρους του Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου, του οποίου και τυγχάνετε Επίτιμος Πρόεδρος, έχω την τιμήν να σας απευθύνω μετά μεγάλης συγκινήσεως, εγκάρδιον χαιρετισμόν, ως και εκ μέρους όλων των γυναικών της πόλεως Διδυμοτείχου. Αι συμβουλαί Σας θα ηχούν πάντοτε εις τα ώτα μας και θα μας ενισχύουν, ευχομένας εγκαρδίως όπως τον υπόλοιπον βίον Υμών, διέλθητε εν πλήρει υγεία, εξακολουθούντες την φιλάνθρωπον και κοινωφελή δράσιν Σας, την οποίαν συνεχώς επί τριακονταετίαν όλην προσεφέρατε αόκνως εις τον τόπον μας, ο οποίος Σας ευγνωμονεί και Σας ευχαριστεί θερμώς»[39].

Σχετικά με την ανασύσταση του Συλλόγου το 1946 από το Λεύκωμα που εξέδωσε ο Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου ενημερωνόμαστε τα εξής : «Το έτος 1946, λόγω απώλειας των αρχείων του Συλλόγου εξαιτίας των ειδικών ιστορικών συνθηκών (της Γερμανικής Κατοχής), σύμφωνα με το πρακτικό της 14ης Απριλίου του 1946 έχουμε νέο καταστατικό και σφραγίδα με το όνομα ¨Εθνικοθρησκευτικός Σύλλογος Κυριών & Δεσποινίδων Διδυμοτείχου¨ (Πρακτικό: 9/4/1945 τη προτάση του Μητροπολίτου Ιωακείμ, όστις έγινε επίτιμο μέλος του Συλλόγου). Όπως πληροφορούμαστε από τα αρχεία, ο βουλευτής κ. Κουγιουμτζόγλου εδώρησε την σφραγίδα του Συλλόγου ιδίοις εξόδοις όπως επίσης με ενέργειες του ιδίου, κατόπιν παραινέσεως της συζύγου του, η οποία ήταν μέλος του Συλλόγου, εξασφάλισε στο Σύλλογο χρηματοδότηση από το αρμόδιο Υπουργείο το ποσό των 10.000.000 δρχ. (πληθωριστικό χρήμα της μετακατοχικής περιόδου, μικρής αγοραστικής αξίας), το οποίο στη συνέχεια διενεμήθη, στους απόρους πολλούς εξ’ αυτών ασθενείς, της πόλης του Διδυμοτείχου»[40].

Από τα διασωθέντα πρακτικά του Συλλόγου που καταχωρήθηκαν στο Λεύκωμα του 2022, παραθέτουμε τα παρακάτω πεπραγμένα που αφορούν τη λειτουργία του Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου κατά την Κατοχή μέχρι και το νέο καταστατικό του 1946[41] :

4 Ιανουαρίου 1943: Απόφαση πρόσληψης κλητήρα έναντι 1.000 δρχ. το μήνα. Δεσποτίδου Σύρμω (ορφανή και άπορη).

12 Απριλίου 1945: Κατόπιν άδειας των Αγγλικών Αρχών το Δ.Σ. του Συλλόγου αποφάσισε να ετοιμάσει στεφάνια και ανθοδέσμες για την υποδοχή των Ελληνικών απελευθερωτικών στρατευμάτων (των Ηρώων Ελλήνων στρατιωτών).

23 Απριλίου 1945: Πρώτη συνεδρίαση μετά 3 έτη παύση λόγω Γερμανικής Κατοχής και απαγόρευσις συγκεντρώσεων.

2 Μαΐου 1945: 4 επιτροπές από τα μέλη προς συλλογή αναγκαιούντων ειδών (π.χ. αυγά). 310 αυγά για το Ορφανοτροφείο της πόλης.

8 Μαΐου 1945: Βοηθήματα: 50.000 δρχ. + 50.000 δρχ. σε ασθενείς. Απόφαση δημιουργίας γκρουπ μαθητών για παράδοση μαθημάτων Αγγλικής από την κ. Ορφανίδου Καίτη (απόφαση χοροεσπερίδας τον Ιούλιο).

9 Μαΐου 1945: Απόφαση Δ.Σ. του Εθνικού Συλλόγου ο Μητροπολίτης Ιωακείμ να γίνει Επίτιμο μέλος. Πρόταση του Μητροπολίτη να μετονομαστεί ο Σύλλογος σε «Εθνικοθρησκευτικός Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων».

5 Ιουλίου 1945: Απόφαση Δ.Σ. 10.000 δρχ. βοήθημα στο Ορφανοτροφείο. Χορός με εισιτήριο 100 δρχ., τα 1/2 των εσόδων πάλι στο Ορφανοτροφείο. Διαλέξεις με θέμα: «Θέση της Γυναίκας και τα καθήκοντα της, στην οικογένεια και την κοινωνία».

13 Αυγούστου 1945: Αγορά υφασμάτων για άπορα παιδιά (πήχεις). Διαλέξεις με θέμα: «Αισιοδοξία».

19 Σεπτεμβρίου 1945: Διάλεξις «Στη Μητέρα». Θεατρική παράσταση «Η Μονάκριβη».

7 Οκτωβρίου 1945: Διάλεξις με θέμα: «Ποια η θέσις της Ελληνίδας μεταπολεμικώς».

20 Οκτωβρίου 1945: 5.000 δρχ. προς Σώμα Ελ. Λυκόπουλων. Δύο σημαίες για τα φυλάκια Ορμενίου και Κυπρίνου.

14 Απριλίου 1946: Εθνικοθρησκευτικός Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου. Νέο καταστατικό με νέο όνομα λόγω απώλειας του προηγούμενου καταστατικού και της σφραγίδας αυτού. Ο βουλευτής Κουγιουμτζόγλου εδώρησε τη νέα σφραγίδα του συλλόγου ιδίοις εξόδοις αυτού.

Παρακάτω παραθέτουμε (όσο μας επιτρέπει η παλαιότητα του εγγράφου) την απόφαση υπ’ αριθ. 135/1946 Πρωτοδικείου Αλεξανδρούπολης, την οποία μας απέστειλε ο καλός φίλος Δημήτρης Μερκούρης (MSc Δημόσια Ιστορία Ε.Α.Π.) :

Αριθ. 135. Το Δικαστήριον των εν Έβρω Πρωτοδικών συγκείμενον εκ των Δικαστών, ………… Συνεδρίασαν δημοσίως και εν τω ακροατηρίω του την 5ην Ιουνίου 1946 έτους, παρουσία τού τε εισαγγελεύοντος δικηγόρου …… (κωλυομένου του Εισαγγελέως και των αρμοδιοτέρων αυτού αναπληρωτών) και του Γραμματέως…, ίνα δικάσει και την υπόθεση του αιτούντος εν Διδυμοτείχω Εθνικοθρησκευτικού Συλλόγου Κυριών και Δεσποινίδων εκπροσωπουμένου υπό της Προέδρου αυτού Ελένης Νεστορίδου, κατοίκου Διδ/τείχου, παρασταθείσης διά του πληρεξουσίου της δικηγόρου Παν………

Το αιτούν σωματείον διά της από 9 Μαΐου 1946 αιτήσεώς του απευθυνομένης ενώπιον του Δικαστηρίου τούτου και διά τους εν αυτή λεπτομερώς αναφερομένους λόγους, εξαιτείται να γίνη δεκτή η αίτησίς του, ν’ αναγνωρισθεί συμφώνως τω νόμω το Σωματείον «Εθνικοθρησκευτικός Σύλλογος Κυριών και Δ/νίδων Διδ/τείχου» και να επικυρωθεί το καταστατικόν αυτού.

Δικάσιμος της αιτήσεως ταύτης διά της παρά πόδας αυτής υπ’ αριθ. 113/46 πράξεως του προέδρου του δικαστηρίου τούτου, ωρίσθη η εν αρχή της παρούσης σημειουμένη, εγγραφείσης ταύτης εν τω οικείω πινακίω των προτετιμημένων υποθέσεων, καθ’ ην.

Προκειμένης της συζητήσεως, ακούσαν του πληρεξουσίου δικηγόρου του αιτούντος, αιτουμένου την παραδοχήν των κατατεθεισών εγγράφων προτάσεών του, αναπτύξαντος ταύτας και προφορικώς, και του εισαγγελεύοντος, αφεθέντων εις την κρίσιν του Δικαστηρίου.

ΙΔΟΝ ΤΗΝ ΔΙΚΟΓΡΑΦΙΑΝ ΣΚΕΦΘΕΝ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΝΟΜΟ

Επειδή η υπό κρίσιν αίτησις, δι’ ην ετηρήθη η νόμιμος προδικασία κατά το προσαγόμενον αποδεικτικόν, διώκουσα την αναγνώρισιν του εν αυτή αναφερομένου σωματείου, στηρίζεται εις τον νόμον 281/14 «περί σωματείων» ως ούτος ετροποποιήθη και συνεπληρώθη μεταγενεστέρως υπό του Α.Κ. 1940.

Επειδή εκ των προσαγομένων εγγράφων αποδεικνύεται ότι ο σκοπός του Σωματείου είναι ηθικός και νόμιμος, ετηρήθησαν δε άπασαι αι υπό του άρθρου 79 του Α.Κ. 1940 απαιτούμεναι διά την αναγνώρισιν του εν λόγω σωματείου νόμιμοι διατυπώσεις, το δε υπό κρίσιν καταστατικόν πληροί άπαντας τους όρους του άρθρ. 80 Α.Κ. 1940, δέον γ[ενέσθαι] δεκτήν γενομένης της υπό κρίσιν αιτήσεως διαταχθή η ενέργεια των εν άρθρω 81 εν συνδυασμώ και προς το άρθρ. 83 Α.Κ. 1940.

Διά ταύτα δέχεται την υπό κρίσιν αίτησιν.

Διατάσσει την δημοσίευσιν περιλήψεως του Καταστατικού, περιεχούσης τον σκοπόν αυτού, του Σωματείου «Εθνικοθρησκευτικός Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου», διά του ενταύθα εκδιδομένου τύπου, ως και την εγγραφήν του Σωματείου τούτου εις το τηρούμενον προς τούτο ειδικόν βιβλίον των αναγνωρισμένων σωματείων, μετά την τελεσιδικίαν της παρούσης αποφάσεως.

Επιβάλλει την δικαστικήν δαπάνην εις βάρος του σωματείου.

Εκρίθη και απεφασίσθη εν Αλεξ/πόλει τη 6 Ιουνίου 1946 έτους, εξεδόθη δε αυτόθι τη αυτή.

Ο Προεδρεύων – Ο Γραμματεύς

Με βάση τα ιστορικά στοιχεία που παραθέσαμε, ο «Εθνικοθρησκευτικός Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου» ξεπέρασε τα όρια ενός τυπικού μεσοπολεμικού σωματείου, εξελισσόμενος σε έναν διαχρονικό πυλώνα κοινωνικής συνοχής. Από την αρωγή των προσφύγων του 1922, τα μαθητικά συσσίτια του Μεσοπολέμου, την αντιμετώπιση των δυσκολιών στις μεταπολεμικές δεκαετίες, μέχρι και τις σύγχρονες εθνικές και κοινωνικές προκλήσεις, ο ιστορικός αυτός γυναικείος φορέας αποδεικνύει, ότι η προσφορά του παραμένει επίκαιρη και ουσιαστική. Εν κατακλείδι, αποτελεί τον παλαιότερο εν ενεργεία σύλλογο της πόλης, ένα ζωντανό κύτταρο αλληλεγγύης και πολιτισμού, που για πάνω από έναν αιώνα συνεχίζει να αγκαλιάζει και να θωρακίζει την τοπική κοινωνία του Διδυμοτείχου.

ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 12.11.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Βαφείδης Ν. αρχιμ., Βυζαντινόν παρεκκλήσιον της Αγίας Αικατερίνης εν Διδυμοτείχω της Θράκης, Αρχείον του Θρακικού Λαογραφικού και Γλωσσικού Θησαυρού, τόμος 22ος, Εν Αθήναις 1957.
• Λεύκωμα Συλλόγου Κυριών και Διδων Διδυμοτείχου, Διδυμότειχο 2022.
• Μανάκας Δ. Ιστορία Εκπαιδεύσεως Διδυμοτείχου, Θρακικά, τομ. 31ος, Εν Αθήναις 1959.
• Μπράβος Θαν. Όψεις του βίου του αλύτρωτου ελληνισμού της Θράκης: Ο κώδικας ΙΓ΄ της Εφοροδημογεροντίας Διδυμοτείχου, 1911-1917, www.academia.edu.
• Ναζλής Β. Γεγονότα του 1923 στο ιστορικό Διδυμότειχο, kastropolites.com. Του ιδίου Το Διδυμότειχο στο πέρασμα των αιώνων, kastropolites.com.
• Συλλογικο εργο «Ο Διδυμοτείχου, Ορεστιάδος και Σουφλίου Ιωακείμ», τυπ. Εμμ. Σφακιανάκη, Θεσσαλονίκη 195;.
• Χατζοπούλου Λ. Ο Εθνικοθρησκευτικός Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου (1922-2022), Επί των Ποταμών, Περιοδική έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Διδυμοτείχου, Ορεστιάδος και Σουφλίου.
• Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 6, 9 Μαρτίου 1930, αρ. 9, 30.3.1930, αρ. 11, 13.4.1930, φύλλο αρ. 21, 22.6.1930, φύλλο αρ. 94, 13.12.1931, φύλλο αρ. 96, 25.12.1931, φύλλο αρ. 97, 1.1.1932, αρ. 99, 17.1.1932, φύλλο αρ. 100, 24.1.1932, φύλλο αρ. 103, 14.2.1932, φύλλο αρ. 105, 6.3.1932, φύλλο αρ. 138, 1.10.1932.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1]. Βλ. Ναζλή Β., Το Διδυμότειχο στο πέρασμα των αιώνων, kastropolites.com.

[2]. Αρχιμ. Ν. Βαφείδη, Βυζαντινόν παρεκκλήσιον της Αγίας Αικατερίνης εν Διδυμοτείχω της Θράκης, Αρχείον του Θρακικού Λαογραφικού και Γλωσσικού Θησαυρού, τόμος 22^ος, Εν Αθήναις 1957, σ. 165.

[3]. Βλ. Ναζλή Β., Γεγονότα του 1923 στο ιστορικό Διδυμότειχο, kastropolites.com.

[4]. Βλ. Θ. Μπράβου, Όψεις του βίου του αλύτρωτου ελληνισμού της Θράκης: Ο κώδικας ΙΓ΄ της Εφοροδημογεροντίας Διδυμοτείχου, 1911-1917, www.academia.edu, σ. 169.

[5]. Περί του Ιω. Μανδαλίδη, βλ. Ι. Α. Σαρσάκη, Ο Μεγάλος Διδυμοτειχίτης Ευεργέτης Ιω. Π. Μανδαλίδης, kastropolites.com.

[6]. Βλ. Δ. Μανάκα, Ιστορία Εκπαιδεύσεως Διδυμοτείχου, Θρακικά, τομ. 31ος, Εν Αθήναις 1959, σσ. 224-225.

[7]. Βλ. Λεμ. Χατζοπούλου, Ο Εθνικοθρησκευτικός Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων Διδυμοτείχου (1922-2022), Επί των Ποταμών, Περιοδική έκδοση Ιεράς Μητροπόλεως Διδυμοτείχου, Ορεστιάδος και Σουφλίου, σ. 24.

[8]. Βλ. Ναζλή Β., Γεγονότα του 1923 στο ιστορικό Διδυμότειχο, kastropolites.com.

[9]. Βλ. Λεμ. Χατζοπούλου, Ό.π., σ. 25.

[10]. Βλ. Λεύκωμα Συλλόγου Κυριών και Διδων Διδυμοτείχου, Ιστορικό Ονόματος, Διδυμότειχο 2022, σ. 27.

[11]. Βλ. Ναζλή Β., Το Διδυμότειχο στο πέρασμα των αιώνων, kastropolites.com.

[12]. Βλ. Ναζλή Β., Στο ίδιο.

[13]. Βλ. Ναζλή Β., Στο ίδιο.

[14]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 6, 9 Μαρτίου 1930, σ. 4.

[15]. Βλ. Εμμ. Δούλας (1859-1935) μια σημαντική προσωπικότητα της νεότερης ιστορίας της Θράκης, Kastropolites.com & laografikodidym.wordpress.com.

[16]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 6, 9 Μαρτίου 1930, σ. 4.

[17]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 9, 30 Μαρτίου 1930, σσ. 1-2.

[18]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 11, 13 Απριλίου 1930, σσ. 1-2.

[19]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 11, 13 Απριλίου 1930, σ. 3.

[20]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 21, 22 Ιουνίου 1930, σ. 4.

[21]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 94, 13 Δεκεμβρίου 1931, σ. 3.

[22]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 96, 25 Δεκεμβρίου 1931, σ. 3.

[23]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 96, 25 Δεκεμβρίου 1931, σ. 1.

[24]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 97, 1 Ιανουαρίου 1932, σ. 2.

[25]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 97, 1 Ιανουαρίου 1932, σ. 3.

[26]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 97, 1 Ιανουαρίου 1932, σ. 4.

[27]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 99, 17 Ιανουαρίου 1932, σ. 1.

[28]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 100, 24 Ιανουαρίου 1932, σ. 1.

[29]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 100, 24 Ιανουαρίου 1932, σ. 1.

[30]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 100, 24 Ιανουαρίου 1932, σ. 4.

[31]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 103, 14 Φεβρουαρίου 1932, σ. 1.

[32]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 105, 6 Μαρτίου 1932, σ. 4.

[33]. Βλ. Εφημερίδα «Θράκη», φύλλο αρ. 138, 1 Οκτωβρίου 1932, σ. 2.

[34]. Βλ. Λεύκωμα Συλλόγου Κυριών και Διδων Διδυμοτείχου, Πεπραγμένα του Συλλόγου σύμφωνα με τα διασωθέντα πρακτικά (περιλήψεις), Διδυμότειχο 2022, σ. 45.

[35]. Βλ. Λεύκωμα Συλλόγου Κυριών και Διδων Διδυμοτείχου, Διοικητικά Συμβούλια διαχρονικά, Διδυμότειχο 2022, σ. 64.

[36]. Βλ. Λεύκωμα Συλλόγου Κυριών και Διδων Διδυμοτείχου, Ιστορικό Ονόματος, Διδυμότειχο 2022, σ. 27.

[37]. Βλ. Λεύκωμα Συλλόγου Κυριών και Διδων Διδυμοτείχου, Διοικητικά Συμβούλια διαχρονικά, Διδυμότειχο 2022, σ. 65.

[38]. Βλ. Ο Διδυμοτείχου, Ορεστιάδος και Σουφλίου Ιωακείμ, Συλλογικό έργο, Γραφικαί τέχναι : Εμμ. Σφακιανάκη, Θεσσαλονίκη 195;, σ. 78.

[39]. Βλ. Στο ίδιο, σ. 97.

[40]. Βλ. Λεύκωμα Συλλόγου Κυριών και Διδων Διδυμοτείχου, Ιστορικό Ονόματος, Διδυμότειχο 2022, σσ. 27-28.

[41]. Βλ. Λεύκωμα Συλλόγου Κυριών και Διδων Διδυμοτείχου, Πεπραγμένα του Συλλόγου σύμφωνα με τα διασωθέντα πρακτικά (περιλήψεις), Διδυμότειχο 2022, σσ. 45-46.

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΥΡΙΩΝ και ΔΕΣΠΟΙΝΙΔΩΝ ΔΙΔΥΜΟΤΕΙΧΟΥ 20ος αιωνας μχ 1946 κυριες δεσποινιδες γυναικες κυρια δεσποινιδα γυναικα διδυμοτειχο εβρου θρακης εβρος θρακη Βυζαντινο παρεκκλησιο αγιας Αικατερινης Βυζαντιο παρεκκλησι αγια Αικατερινη