Πού βρίσκεται η ελληνική επιγραφή με ένα από τα αρχαιότερα σωζόμενα νομοθετικά κείμενα του κόσμου (7ου αι. π.Χ.); Ένα από τα πολλά που εκλάπησαν από το Λασύθι, επί Κατοχής; Ευρίσκεται στην… Κωνσταντινούπολη;

Του ιατρού πνευμονολόγου-φυματιολόγου Στυλιανού Θ. Μητρόπουλου

Ο Νόμος της Δρήρου από το αυθεντικό πρωτότυπο κείμενο σε δωρική κρητική, σε θαυμάσια απόδοση σε άρθρο του κ. Ἰ. Μαρκάκη, προέδρου Ἐφετῶν.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΔΡΗΡΟΥ, ΕΔΩ.

Νόμος Δρήρου: Πρωτότυπο Δωρικό κείμενο:

1 ΑΔ’ΕϜΑΔΕ | ΠΟΛΙ· | ΕΠΕΙ ΚΑ ΚΟΣΜΗΣΕΙ, | ΔΕΚΑ ϜΕΤΙΟΝ ΤΟΝ Α-

1a ΘΙΟΣ· ΟΛΟΙΟΝ

2 ϜΤΟΝ ΜΗ ΚΟΣΜΕΝ· ΑΙ ΔΕ ΚΟΣΜΗΣΙΕ, ΟΠΕ ΔΙΚΑΚΣΙΕ | ΑϜΤΟΝ ΟΠΗΛΕΝ | ΔΙΠΛΕΙ

ΚΑϜΤΟΝ

4 ΟΜΟΤΑΙ ΔΕ | ΚΟΣΜΟΣ | ΚΟΙ ΔΑΜΙΟΙ | ΚΟΙ ΙΚΑΤΙ | ΟΙ ΤΑΣ ΠΟΛ[ΙΟ]Σ.

—————————

1 ἆδ’ἔFαδε | πόλι· | ἐπεὶ κα κοσμήσει, | δέκα Fετίον τὸν ἀ-

1a θιός. ολοιον

2 Fτὸν μὴ κοσμε̃ν· αἰ δὲ κοσμήσιε, ὄπε δικάκσιε | ἀFτὸν ὀπῆλεν | διπλεῖ

κἀFτὸν

4 ὀμόται δὲ | κόσμος | κοἰ δάμιοι | κοἰ ἴκατι | οἰ τᾶς πόλ[ιo]ς.

ἆδ’ ἔFαδε πόλι· ἐπεὶ κα κοσμήσει, δέκα Fετίον τὸν ἀθιός. Ολοιον Fτὸν μὴ κοσμε̃ν· αἰ δὲ κοσμήσιε, ὄπε δικάκσιε ἀFτὸν ὀπῆλεν διπλεῖ κἀFτὸν ἄκρηστον[1] ἦμεν ἆς δόοι, κὄτι κοσμήσιε μηδὲν ἤμεν. ὀμόται δὲ κόσμος κοἰ δάμιοι κοἰ ἴκατι οἰ τᾶς πόλιoς.

Έχει δημοσιευθεί στο ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 10.3.2026.

Η πινακίδα με τον νόμο της Δρήρου είναι από τα σημαντικότερα γραπτά τεκμηριωμένα, από τον 7^ο αιώνα π.Χ., ως παγκοσμίως το αρχαιότερο σωζόμενο γραπτό κείμενο νόμου της αρχαίας Ελλάδας της πρώιμης ελληνικής πολιτειακής οργάνωσης με την έννοια της πόλεως ως κυρίαρχης συλλογικής οντότητας και τον περιορισμό της εξουσίας (και άρα και της διαφθοράς) των αρχόντων.

Η πινακίδα, ορθογώνιος λίθος από γκρι σχιστόλιθο (μήκος 1,74 μ., πλάτος 0,25 μ., πάχος 0,35 μ.), σπασμένος σε δύο τμήματα και επανασυναρμολογημένος, φέρει 4 γραμμές κειμένου σε αρχαϊκό κρητικό αλφάβητο (βουστροφηδόν στις πρώτες τρεις), με μεγάλα, ακανόνιστα ελληνικά γράμματα.

Η πινακίδα ήλθε στο φως από Γαλλική Αποστολή, το φθινόπωρο του 1936 σε ανασκαφές στην Δρήρο (κοντά στην Νεάπολη Λασυθίου Κρήτης). Εντοπίσθηκε δίπλα στο ανατολικό τείχος του ναού του Δελφινίου Απόλλωνα, που είχε καταρρεύσει σε δεξαμενή. Ήρθαν στο φως συνολικά 13 θραύσματα λίθων με 8 κείμενα επιγραφών. Ο λίθος με την επιγραφή του νόμου της Δρήρου, δημοσιεύτηκε το 1937 από τους Demargne και van Effenterre, ενώ οι υπόλοιπες επτά επιγραφές δημοσιεύτηκαν το 1946 από τον van Effenterre.

Τα θραύσματα Λίθων με τις επιγραφές, πριν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, φυλασσονταν σε συλλογή (αρ. ευρ. 239). στο Μουσείο Νεαπολεως Λασυθίου. Κατά την Γερμανοϊταλική Κατοχή της Κρήτης εκλάπησαν από το Μουσείο και Λίθοι της Δρήρου (κατά περίεργη προτίμηση με ετεοκρητικές επιγραφές) – ΔΙΑΒΑΣΤΕ περισσότερα: Γ. Λεκακης: “Αρχαιοκαπηλιες των Γερμανων στην Ελλαδα επί Κατοχης”, ΕΔΩ. Οι δυο λίθοι με την επιγραφή του Νόμου της Δρήρου, που εξακολούθησαν να φυλάσσονται στο Μουσείο ως το 2017. Το 2017 μεταφέρθηκαν και φυλάσσονται έως σήμερα (2026), στο Αρχαιολογικό Μουσείο Αγίου Νικολάου Λασυθίου.

Επιπροσθέτως σημειώνεται ότι τα χάλκινα ειδώλια της «Τριάδας της Δρήρου» (Απόλλων – Άρτεμις – Λητώ), φυλάσσονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου.

Στην Καταλογογράφηση της Αρχαιολογικής Συλλογής Νεάπολης Λασυθίου, με αριθμούς ευρετηρίου 907 – 908 αναφέρονται σε επιστημονικό πρόγραμμα («Cretan Institutional Inscriptions της Ir. Vagionakis»[2]. Αλλά το 2005 – 2007 ερευνητές[3] που αναζήτησαν την πλάκα στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου δεν την βρήκαν, ούτε στις εκθέσεις, ούτε στους καταλόγους των αποθηκών, ούτε αλλού, αν και στα σχόλια στην ίδια δημοσίευση αναφέρεται ότι η πλάκα φυλασσόταν στην Αρχαιολογική Συλλογή Νεάπολης, με αριθμό ευρετηρίου 239. Επίσης σε ιστοσελίδα έχει διατυπωθεί σε σχόλιο, ανεπιβεβαίωτη πληροφορία-φήμη, ότι βρίσκεται στην Κωνσταντινούπολη[4].

Αυτές οι πληροφορίες και ίσως “παραπληροφορίες-φήμες” προκαλούν υποψίες.

Μήπως οι λίθοι της επιγραφής δεν φυλάσσονται σήμερα στον Άγιο Νικόλαο ή δεν είναι οι αυθεντικοί λίθοι αλλά αντίγραφα;
Μήπως πρέπει διαπιστευμένος Αρχαιολόγος να μας βεβαιώσει για την αυθεντικότητα τους, για να μην κυκλοφορούν φήμες;

ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 3.11.2026.

Βιβλιογραφια – Πηγές:

Van Effenterre H. – P. Demargne «Recherches à Dréros, II Les inscriptions archaiques», Bulletin de Correspondance Hellénique, 1937. Και διορθωτική σημείωση των ιδίων στο «Recherches à Dréros», Bulletin de Correspondance Hellénique, 1938.
PERSEE, ΕΔΩ και ΕΔΩ.
M. Ilaria De Rossi “Legge di Drero [36]”, Axon, 2532-6848, Vol. 1 – ar. 2, Δεκ. 2017, Università Ca’ Foscari Venezia, Italia, ΕΔΩ και ΕΔΩ. Λέει: “Ο νόμος αυτός βρισκόταν στον ανατολικό τοίχο του Ναού του Απόλλωνα Δελφινίου στην Δρήρο της Κρήτης. Η επιγραφή είναι εξαιρετικής σημασίας: πρόκειται για τον αρχαιότερο νόμο που έχει διασωθεί, καθώς και για τον πρώτο στον οποίο εμφανίζεται η λέξη «πόλις». Ο νόμος θέτει περιορισμό στην επανειλημμένη άσκηση του αξιώματος του «κόσμου» – του σημαντικότερου αξιωματούχου της πόλης (ή μήπως ενός σώματος αξιωματούχων;) – και ορίζει τις ποινές για τυχόν παραβίαση. Τη σπουδαιότητα του νόμου υπογραμμίζει η απαίτηση να δοθεί όρκος από τον «κόσμο», τους «δαμιούς» και τους «εικάτι» της πόλης, αξιώματα που κατά τα άλλα μας είναι άγνωστα. Αν και η επιγραφή είναι καλά διατηρημένη, παραμένει προβληματική εξ αιτίας της μυστηριώδους ακολουθίας ΘΙΟΣΟΛΟΙΟΝ, το νόημα της οποίας παραμένει ασαφές.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] άκρηστος: Πολιτικός και νομικός όρος που δηλώνει την στέρηση των πολιτικών δικαιωμάτων ή την αδυναμία συμμετοχής στην πολιτική ζωή.

[2] CNR.

[3] Current Epigraphy.

[4] Όπου και σχόλιο της Ό. Τσαγκαράκη (14.9.2011) «δεν ξέρω αν ψάχνετε ακόμα τον νόμο της Δρήρου, αλλά είναι κοινή γνώση εδώ στην Κρήτη, ότι το κομμάτι βρίσκεται στο Αυτοκρατορικό Μουσείο της Κωνσταντινούπολης».

Ας σημειωθεί ότι στο Αυτοκρατορικό Μουσείο Κωνσταντινουπόλεως ευρίσκεται και η Επιγραφή Όρκου των Εφήβων της Δρήρου! Μια ελληνιστική επιγραφή, που βρέθηκε το 1854, κοντά στην Νεάπολη Λασυθίου (στην θέση Χώρες). Μεταφέρθηκε στο Αυτοκρατορικό Μουσείο της Κωνσταντινούπολης (σήμερα Αρχαιολογικά Μουσεία Κωνσταντινούπολης). Χρονολογείται στο 220 π.Χ. περίοδο πολέμου Κνωσού – Λύττου.

Oρκος 180 εφηβων (ἀγελάοι πανάζωστοι ἑκατὸν ὀγδοήκοντα) της Δρήρου, υπό τους “κόσμους” (= Άρχοντες) της φυλής των Αιθαλέων Δωριέων.

Αυθεντικό κείμενο:
A Όψις (αρχή):

θεός. τύχα. ἀγαθᾶι τύχαι· ἐπὶ τῶν Αἰθαλέων κοσμιόντων τῶν σὺγ Κυδίλαι Κεφάλωι, Πύρωι, Ἱππίωι, Βισίωνος, γραμματέος δὲ Φιλίππου, τάδε ὤμοσαν ἀγελάοι πανάζωστοι ἑκατὸν ὀγδοήκοντα· ὀμνύω τὰν Ἑστίαν τὰν ἐμ πρυτανείωι καὶ τὸν Δῆνα τὸν Ἀγοραῖον καὶ τὸν Δῆνα τὸν Ταλλαῖον καὶ τὸν Ἀπέλλωνα τὸν Δελφίνιον καὶ τὰν Ἀθαναίαν τὰν Πολιοῦχον καὶ τὸν Ἀπέλλωνα τὸν Ποίτιον καὶ τὰν Λατοῦν καὶ τὰν Ἄρτεμιν καὶ τὸν Ἄρεα καὶ τὰν Ἀφροδίταν καὶ τὸν Ἑρμᾶν καὶ τὸν Ἅλιον καὶ τὰν Βριτόμαρτιν καὶ τὸμ Φοίνικα καὶ τὰν Ἀμφιώναν καὶ τὰγ Γᾶν καὶ τὸν Οὐρανὸν καὶ ἥρωας καὶ ἡρωάσσας καὶ κράνας καὶ ποταμοὺς καὶ θεοὺς πάντας καὶ πάσας· μὴ μὰν ἐγώ ποκα τοῖς Λυττίοις καλῶς φρονησεῖν μήτε τέχναι μήτε μαχανᾶι, μήτε ἐν νυκτὶ μήτε πεδ’ ἁμέραν, καὶ σπευσίω ὅ,τι κα δύναμαι κακὸν τᾶι πόλει τᾶι τῶν Λυττίων.

B ‘Οψις (συνέχεια):

δικᾶν δὲ καὶ πράξιων μηθὲν ἔνορκον ἤμην. καὶ τέλομαι φιλοδρήριος καὶ φιλοκνώσιος. καὶ μήτε τὰμ πόλιν προδωσεῖν τὰν τῶν Δρηρίων, μήτε οὐρεῖα τὰ τῶν Δρηρίων μηδὲ τὰ τῶγ Κνωσίων, μηδὲ ἄνδρας τοῖς πολεμίοις προδωσεῖν μήτε Δρηρίους μήτε Κνωσίους· μηδὲ στάσιος ἀρξεῖν, καὶ τῶι στασίζοντι ἀντίος τέλομαι, μηδὲ συνωμοσίας συναξεῖν μήτε ἐμ πόλει μήτε ἐξοῖ τᾶς πόλεως…

ΠΗΓΗ: PHI / Inscriptiones Creticae.

αρχαια ελληνικη επιγραφη αρχαιοτερα σωζομενα γνωστα νομοθετικα κειμενα κοσμου 7ος αιωνας πΧ κλοπη Λασυθι, Κατοχη Κωνσταντινουπολη νομος ανατολικος τοιχος ναος Απολλωνα Δελφινιου Δρηρος Κρητης επιγραφες αρχαιοτερος νομος πρωτος λεξη πολις περιορισμος επανειλημμενη ασκηση αξιωματος κοσμος σημαντικοτερο αξιωμα πολη σωμα αξιωματουχων ποινη παραβιαση σπουδαιοτητα νομου απαιτηση ορκος δαμιος εικατι αξιωματα αγνωστα μυστηριο ΘΙΟΣΟΛΟΙΟΝ, ΘΙΟΣΟΛΟΙΟ νοημα ασαφες Αυτοκρατορικο Μουσειο Κωνσταντινουπολεως επιγραφη ορκος Εφηβων Δρηρου ελληνιστικη 19ος αιωνας μχ 1854 Νεαπολη Λασιθιου Χωρες μεταφορα οθωμανικη Αυτοκρατορια Κωνσταντινουπολης αρχαιολογικο Κωνσταντινουπολη 3ος 220 πολεμος Κνωσος Λυττος εφηβοι αγελαοι παναζωστοι κοσμοι αρχοντας φυλη Αιθαλεων Δωριεων Αιθαλεις Δωριεις κειμενο θεος τυχα αγαθη τυχη αγαθαι τυχαι αιθαλεοι κοσμιοντες Κυδιλαι Κεφαλωι, Πυρωι, ιππιωι, Βισιωνος, Κυδιλες Κεφαλος, Πυρος, ιππιος, Βισιωνας Κυδιλοι Κεφαλοι, Πυροι, ιππιοι, Βισιων γραμματεας γραμματευς Φιλιππος ωμοσαν αγελαος παναζωστος ομνυω εστια πρυτανειο Δηνας ζηνας θεος διος ζευς αγοραιος Ταλλαιος απελλωνας απελλων Δελφινιος αθαναια αθηναια Πολιουχος απολλωνας Ποιτιος Λατω θεα αρτεμις αρτεμη αρης αφροδιτα αφροδιτη ερμη αλιος Βριτομαρτις Φοινικας αμφιωνα αμφιων αμφιωνας Γαν γη γαια ουρανος ηρωας ηρωασσα ηρωες ηρωισσα κρανα κρηνη ποταμος θεοι παντας ποκα Λυττιοι φρονηση τεχνη μαχαναι, μηχανη νυκτα αμερα ημερα σπευσω κακο δικαν δικη δικαιο πραξη ενορκος τελομαι φιλοδρηριος φιλοκνωσιος προδωσια Δρηριοι ουρεια Κνωσιοι ανδρα πολεμιος στασιος αρξω αρχη σταση αντιος συνωμοσια συναξω εξοι αρχαιες ελληνικες επιγραφες αρχαιοτερο σωζομενο γνωστο νομοθετικο κειμενο αρχαιοκαπηλια Λασιθι, Κωνσταντινουπολις Μητροπουλος λεκακης νομος Δρηρου δωρικη κρητικη διαλεκτος Μαρκακης, αθιος ολοιον κοσμεεν οπηλεν διπλει ακρηστον δοοι, κοτι ομοται δαμιοι ικατι πολιoς εφαδε δεκα Fετιον δικακσιε ακρηστο μηδεν ομοτες δαμιος πινακιδα σημαντικοτερα γραπτα τεκμηρια γραπτο νομου Ελλαδας πρωιμη ελληνικη πολιτειακη οργανωση εννοια πολεως κυριαρχη συλλογικη οντοτητα περιορισμος εξουσιας διαφθορα αρχοντων ορθογωνιος λιθος γκρι σχιστολιθος σπασμενος επανασυναρμολογημενος, αρχαικο κρητικο αλφαβητο βουστροφηδον μεγαλα, ακανονιστα ελληνικα γραμματα γαλλια Γαλλικη Αποστολη 20ος αιωνας μχ 1936 ανασκαφες Νεαπολη Νεαπολις Λασυθιου Λασιθιου Λασυθι Λασιθι Κρητης ανατολικο τειχος ναος Δελφινιου Απολλωνα, δελφινι καταρρευση δεξαμενη θραυσμα λιθος κειμενα επιγραφων λιθοι 1937 επιγραφες 1946 θραυσματα Λιθοι Β Παγκοσμιος Πολεμος, συλλογη Μουσειο Νεαπολεως Γερμανοιταλικη Γερμανικη ιταλικη Κατοχη Γερμανοι ιταλοι Γερμανια ιταλια ετεοκρητικες επιγραφες ετεοκρητικη επιγραφη ετεοκρητες μεταφορα αρχαιολογικο Μουσειο Αγιου Νικολαου Αγιος Νικολαος χαλκινο ειδωλιο Τριαδα Απολλων – αρτεμη Λητω Αρχαιολογικο Μουσειο Ηρακλειου Ηρακλειο καταλογογραφηση καταλογος αρχαιολογικη Συλλογη πλακα αποθηκη σχολια σχολιο, αντιγραφο αρχαιολογος αυθεντικοτητα αχρηστος πολιτικος νομικος ορος στερηση πολιτικων δικαιωματων αδυναμια συμμετοχης πολιτικη ζωη πολιτικα δικαιωματα συμμετοχη Τσαγκαρακη