Σε μια από τις περιηγήσεις μου, εδώ στην Σίφνο, συνάντησα ίσως ένα από τα πιο ευφυή και αρχαία στοιχεία της κυκλαδίτικης αγροτικής αρχιτεκτονικής. Αυτό το σύστημα «μεντεσέ» ονομάζεται παραδοσιακά στροφέας και η ίδια η πόρτα συχνά λέγεται στροφιάρα ή στροφιαστή πόρτα.[1]
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΣΙΦΝΟΥ, ΕΔΩ.
Η τεχνική αυτή έχει βαθιές ρίζες στο παρελθόν. Στην Σίφνο, θα την συναντήσουμε και στην Αρχαία Ακρόπολη του Αγίου Ανδρέα.
Κατά τη διάρκεια των αιώνων, η Σίφνος δεχόταν συχνά επιθέσεις από πειρατές. Οι αγρότες έπρεπε να προστατεύσουν τα ζώα και τις σοδειές τους. Το μέταλλο, για τους αγρότες, ήταν πανάκριβο, σκούριαζε αμέσως από την αλμύρα του Αιγαίου και αποτελούσε στόχο για τους πειρατές που το έκλεβαν για να φτιάξουν όπλα.
Η χρήση της πέτρας και του ξύλου (συνήθως από αγριελιά ή κέδρο που δεν σαπίζουν εύκολα) εξασφάλιζε ότι η πόρτα θα άντεχε για δεκαετίες χωρίς καμμία συντήρηση. Ο Σιφνιός αγρότης ζούσε με την αρχή «δεν πετάμε τίποτα, φτιάχνουμε τα πάντα με ό,τι μας δίνει η γη». Η κατασκευή αυτή γινόταν από τον ίδιο τον ιδιοκτήτη του κτήματος (τον κτιστάδο ή τον ίδιο τον γεωργό).
Διάλεγαν μια πολύ σκληρή πέτρα για την βάση, ώστε να αντέχει το βάρος και την τριβή χωρίς να ανοίξει, και λάξευαν με το καλέμι την τρύπα στην πάνω πέτρα (το ανώφλι της ξερολιθιάς). Η κάτω πέτρα (το Υπόβαθρο), είχε ένα ρηχό βαθούλωμα, σαν μικρό γουδί. Εκεί πατούσε το μυτερό κάτω άκρο του κάθετου ξύλου της πόρτας. Για να μην τρίβεται το ξύλο με την πέτρα και φθείρεται, οι αγρότες έβαζαν συχνά μέσα στο βαθούλωμα λίγο λάδι, λίπος από ζώα ή ένα κομμάτι δέρμα. Η πάνω πέτρα (Ο στροφέας[2]): Η σμιλεμένη τρύπα στην κορυφή της ξερολιθιάς κρατούσε το πάνω μέρος του ξύλου σταθερό, επιτρέποντάς του μόνο να περιστρέφεται. Συχνά ήταν λαξευμένη έτσι, ώστε και με ένα έξυπνο “ζύγισμα” του ξύλου η πόρτα να κλείνει αυτόματα με την βαρύτητα, και να μην κινδυνεύει να μείνει ανοικτή από την αμέλεια κάποιου περαστικού!!! (την δοκίμασα, και όντως έτσι λειτουργούσε!!!).
Πέρα από τα ωραία και γκουρμέ πιάτα, η τις πόζες σε νωχελικές παραλίες, που θα μπορούσε κάποιος να παρουσιάσει, θεωρώ ότι αυτά είναι ζωντανά γλυπτά της λαϊκής μας παράδοσης. Δείχνουν πώς οι άνθρωποι, με μηδενικά υλικά μέσα, έλυναν πρακτικά προβλήματα χρησιμοποιώντας τους νόμους της φυσικής και της γεωμετρίας!
ΠΗΓΗ: Γ. Τσιγκρής, εφημ. «Σιφναϊκά Νέα», Ιούλ. – Αύγ. 2026. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 21.9.2026.
[1] Στην Σίφνο το ξύλο που στερεώνει την πόρτα λέγεται ΣΤΡΙΦΟΓΚΕΡΟΣ. Είναι σχεδόν πάντα από φίδα (κέδρος). Είναι πολύ σκληρό ξύλο είναι ίσιο άμα έχει κοπεί στον καιρό του (Γενάρη – Φλεβάρη) – συμπληρωματική πληροφορία από τον Γ. Σταυριανό!
[2] ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: στροφεύς (ὁ) < ρήμα στρέφω > στρόφιγξ: θήκη ἐν ᾗ ὁ στρόφιγξ τῆς θύρας – ΠΗΓΗ: Αριστοφ. Θεσμ. 487, Ἀποσπ. 251, Ἔρμιππ. ἐν «Μοίραις» 2, Θεοφρ. π. Φυτ. Ἱστ. 5.6,4, Πολύβ. 7.16,5. Η λέξη υπάρχει και σε επιγραφές – ΠΗΓΗ: Κουρουνιώτης “Ἐλευσινιακά” 1.190 (Ελευσις, 4ος αι πΧ), IG 11(2).287 B 148 (Δηλος, 3ος πΧ αι “τὸ στρόφωμα τῶν θυρῶν τοῦ ναοῦ τοῦ Ἀπόλλωνος”), Plb.7.16.5. Και εἷς τῶν σπονδύλων τοῦ τραχήλου ἢ τῆς σπονδυλικῆς στήλης – ΠΗΓΗ: Πολυδ. Β΄,130. Κοινώς λέγεται και γίγγλυμος και θηλυκωτήρι / θηλυκωτάρι.
στροφεας παραδοσιακος αρχαιος μεντεσες πορτας πορτα θυρας θυρα νησος σιφνος στροφη παραδοση νησος νησι Σιφνος, ευφυη αρχαια στοιχεια κυκλαδιτικη αγροτικη αρχιτεκτονικη συστημα μεντεσε ονομα παραδοσιακα στροφιαρα στροφιαστη τεχνικη ακροπολη Αγιου Ανδρεα Αγιος Ανδρεας πειρατεια αγροτες προστασια ζωα ζωο σοδεια μεταλλο, αγροτης, πανακριβο, σκουρια αλμυρα Αιγαιο πειρατες κλοπη οπλα οπλο χρηση πετρα ξυλο αγριελια κεδρο σαπισμα συντηρηση Σιφνιος αγροτια δεν πεταμε τιποτα, φτιαχνουμε τα παντα με ο,τι μας δινει η γη κατασκευη κτημα κτισταδο κτισταδος γεωργος σκληρη πετρα βαση, βαρος τριβη λαξευση καλεμι τρυπα οπη πανω πετρα ανωφλι ξερολιθια κατω υποβαθρο ρηχο βαθουλωμα, γουδι λαδι, λιπος ζωικο δερμα στροφευς σμιλεμενη κορυφη περιστροφη λαξευμα ζυγισμα βαρυτητα, αμελεια ζωντανο γλυπτο λαικη παραδοση ανθρωποι, υλικο λυση πρακτικα προβληματα νομος φυσικη γεωμετρια ΣΤΡΙΦΟΓΚΕΡΟΣ στριφογκερος φιδα κεδρος σκληρο ξυλο κοπη Γεναρης Φλεβαρης Ιανουαριος Φεβρουαριος ετυμολογια Λεκακης στρεφω > στροφιγξ στροφιγγα θηκη Αριστοφανης ερμιππος Μοιραις μοιρες Θεοφραστος Πολυβιος επιγραφη Κουρουνιυτης ελευσινιακα Ελευσις, ελευσινα 4ος αιωνα πΧ Δηλος κυκλαδων κυκλαδες, 3ος στροφωμα θυρων ναος απολλωνος απολλωνα σπονδυλος τραχηλος σπονδυλικη στηλη γιγγλυμος θηλυκωτηρι θηλυκωταρι
