Της δικηγόρου Ανθίππης M. Ζαννάρα
Είναι μεγάλη τιμή και χαρά, που μαζί με την Βιβλιοθήκη Κοραή, τον εκδοτικό οίκο Σάκκουλα, ο Δικηγορικός Σύλλογος Χίου, συμμετέχει ενεργά στη παρουσίαση του βιβλίου της διδάκτορος της Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ και παρέδρου του Ν.Σ. του Κράτους, κ. Μαρίας Βέργου και με αφορμή την υψηλής στάθμης, επιστημονική διατριβή της, με τίτλο «Η διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς: Αστικολογική και διεθνολογική προσέγγιση» θα περιηγηθούμε απόψε, μέσα από τη θεωρία, τις διατάξεις, τις διμερείς συμφωνίες των κρατών, τους διεθνείς Οργανισμούς, το εθιμικό Διεθνές Δίκαιο, τις Συμβάσεις και τα μνημόνια Συνεργασίας, τις εσωτερικές νομοθεσίες κ.α. στο μαγευτικό και συνάμα μαγικό κόσμο του Πολιτισμού, ως έννομο αγαθό που χρήζει ιδιαίτερης προστασίας, τόσο εν καιρώ Ειρήνης, όσο και εν καιρώ πολεμικών συρράξεων. Ο Πολιτισμός που είναι το αποτύπωμα του ανθρώπου στη Γη, ανά τους αιώνες καθώς ο τελευταίος ως άτομο, ομάδα, κοινωνία και εν κράτει κοινωνία μετέχει, δρά, σκέπτεται, δομεί, δημιουργεί και ορίζεται εν τέλει από τη πολιτιστική ταυτότητα, δικαίωμα και εν ταυτώ υποχρέωση του «άνω θρώσκω» από τα ίχνη των Νεαντερταλ και των HOMO SAPIENS, των παλαιοντολογικών και του χαλκού εποχών, έως σήμερα και στο μέλλον, μια κλωστή υφασμένη με εμπειρίες σκοτεινές και του φωτός, στο καμβά του χρωστήρα, στη γλυπτική των αγαλμάτων, στην αρχιτεκτονική των πόλεων, στις καταστροφές των πολέμων και τα ταπεινά ένστικτα της λεηλασίας και του αφανισμού, έως τα άυλα θαύματα του χορού και της μουσικής, του τραγουδιού, της γλώσσας και των εθίμων που «μονιάζουν»- εναρμονίζουν το άτομο με την ομάδα, την ατομικότητα με τη συλλογικότητα ως το έθνος και την οργανωμένη κρατική οντότητα, εν τέχναις και επιστήμαις.
Ο άνθρωπος κατά τον Αριστοτέλη προόρισται πέραν από την απλή επιβίωση, από το «ζην» σε εκείνο το όν που διώκει το αριστοτελικό «ευ ζην» που αναπτύσσεται αναβιβαζόμενο σε ευδαιμονία, δημιουργώντας κοινωνίες, συμβιώσεις, πόλεις, πολίτες και εν τέλει μέσα από τη σύζευξη του ατόμου και της ομάδας, της κατά μόνας διαδρομής και της συλλογικότητας, τον πολιτισμό ως απώτερο προορισμό της ζωής, ως διανοητική διαδικασία που μετουσιώνεται σε ύλη, είναι εν τέλει αυτή η ύλη που χαρακτηρίζει τις ανθρώπινες κοινωνίες, αφήνοντας το ΑΠΟΤΥΠΩΜΑ στο τόπο και στο χρόνο, με μια σύνθετη λέξη στο χωροχρόνο του Σύμπαντός μας.
Έτσι στα Πολιτικά του Αριστοτέλη «η δ εκ πλειόνων κωμών κοινωνία τέλειος πόλις, ήδη πάσης έχουσα πέραν της αυταρκείας ως έπος ειπείν, γινομένη μεν του ζήν ένεκεν, ούσα δε του ευ ζην…», ενώ από τη λατινική λέξη civis που σημαίνει πόλις ετυμολογείται και προέρχεται η λέξη civilization (πολιτισμός). Συνακόλουθα για την επίτευξη οιουδήποτε σύγχρονου ανθρώπινου επιτεύγματος στο σήμερα και το αύριο, γίνεται πέραν άλλου τινός φανερό, ότι αυτό περνάει μέσα από τη διαφύλαξη του πολιτισμού που μας κληρονομήθηκε και διατηρήθηκε ανά τους αιώνες στο πλανήτη μας, δηλαδή αυτή η κληρονομιά -παρακαταθήκη, κατά την UNESCO, από το παρελθόν, ως αυτό που ζούμε στο παρόν και θα μεταφέρουμε στο μέλλον, σε επόμενες γενεές. Αυτή λοιπόν είναι η πολιτιστική κληρονομιά για το κάθε άνθρωπο, τη κάθε ομάδα και έθνος, για το κάθε κράτος και τη Παγκόσμια Κοινωνία και η αναδρομή όλων μας σε αυτήν, ως ανθρώπινη ευδαιμονία που η διαφύλαξη της, είναι η πεμπτουσία της αέναης συνέχειας του μίτου εν νου και χερσίν ανθρώπου ποιηθείσα από των προιστορικών χρόνων έως του παρόντος και του μέλλοντος, υφαίνουσα εν δυνάμει το δημιουργείν και σε μέλλοντα χρόνο.
Η πολιτιστική κληρονομιά είναι λοιπόν αναγνωρίσιμη, μέσα από τη διάσωση των μνημείων της υλικών ή άυλων, μπορούμε εύκολα από ένα έργο τέχνης ή λόγου να αναγνωρίσουμε ποιος λαός και ποιος πολιτισμός τα δημιούργησε καθώς τα πολιτιστικά αγαθά είναι φορείς της ταυτότητας της κάθε ομάδας, έθνους και κρατικής οντότητας εν τέλει, που δι’ αυτής και των ανθρώπων της, δημιουργήθηκαν σε τόπο και χρόνο και μας παραδόθηκαν, επέχοντας τέτοια κομβική σημασία στη καρδιά-το συναίσθημα, μα και σε αυτό που λέμε εθνική συνείδηση, ώστε η αφαίρεση αυτών να απομειώνει πολυσήμαντα τα στοιχεία της ύπαρξης της ομάδας, που μπορεί να οδηγήσει στη καταστροφή του κοινωνικού ιστού, σε αυτό που θα ονοματίζαμε ως «πολιτισμική αυτοκτονία» σ αυτό που στα «σταφύλια της οργής» του Στάινμπεκ τίθεται ως εναγώνιο ερώτημα «πως θα γνωρίζουμε ό,τι υπάρχουμε χωρίς το παρελθόν μας;» Είναι λοιπόν αδήριτη η ανάγκη της προστασίας των αγαθών της πολιτιστικής κληρονομιάς για το κάθε άνθρωπο και για τους λαούς, που αντλούν από τα μνημεία πολύτιμη γνώση που σφυρηλατεί την εθνική τους συνείδηση μα και τη συνεισφορά τους στο παγκόσμιο πολιτισμό και το πλανητικό κοινωνικό γίγνεσθαι, έχει δε ιδιαίτερη σημασία η επιστημονική και αρχαιολογική μελέτη όλων αυτών, στο πεδίο in situ,στο τόπο δηλαδή που βρίσκονται αυτά, καθώς συνέχονται με το χρόνο που δημιουργήθηκαν, τις συνθήκες που επικρατούσαν σε αυτόν, το εποικοδόμημα που συνεισέφερε στη δημιουργία τους, ώστε ζητούμενο είναι η διάσωση των μνημείων στο χώρο και στο τόπο που γεννήθηκαν και στα χέρια των φυσικών απογόνων του λαού, που τα σχεδίασε και δόμησε. Αυτή η αδήριτη ανάγκη διάσωσης της πολιτιστικής κληρονομιάς και των μνημείων της –ως αναντικατάστατης πηγής ζωής και έμπνευσης αποδεικνύεται διαχρονικά από τον κίνδυνο καταστροφής της, μια και η σκοτεινή πλευρά του ανθρώπου καραδοκεί πάντοτε –ιδία εν μέσω πολέμων μα και εν ειρήνη- στο να λεηλατήσει και να συνθλίψει εν μια στιγμή βαρβαρότητας, την ομορφιά και το πνεύμα που επίπονα «κτίσθηκε» σε βάθος χρόνου!
Όμως πέραν της καταστροφής των μνημείων αυτών καθ’ αυτών – που ήδη από την αρχαιότητα κατακτητές διέπρεπαν σε λεηλασίες κατά των πολιτιστικών αγαθών στις κατακτήσεις τους, έτσι ώστε ο ιστορικός Πολύβιος να χαρακτηρίσει «τρέλλα» την λεηλασία των μνημείων εν πολέμω – εξ ίσου επιζήμια είναι και η αφαίρεση των έργων τέχνης αγαλμάτων κ.λ.π από το τόπο είς, όν δημιουργήθηκαν και βρίσκονταν μεμονωμένα η κυρίως εν συνόλω σύνθεσης. Επομένως η καταστροφή ή η αφαίρεση των μνημείων είτε εν καιρώ πολέμων ή κατοχής από επικρατήσασες εχθρικές δυνάμεις,είτε με λαθραία μετακίνηση και εμπορία αυτών, εν καιρώ ειρήνης, με δημοπρασίες οίκων κλπ. ή πώλησης τούτων σε μουσεία και γκαλερί η σε ιδιώτες στερεί από το άτομο, την ομάδα, το έθνος, το κράτος τα πολιτιστικά αγαθά και τους αποστερεί από την ενότητα με αυτά, πλήττοντας το δικαίωμά τους, στη πολιτιστική τους ταυτότητα. Ακόμη εξ ίσου επικίνδυνη και βίαιη είναι η αλλοίωση του μνημείου ιδία σε περιπτώσεις ακινήτων μνημείων, όπως ναοί ή σύνολα ερείπια αρχαίων πολιτειών, προκειμένου να παραχαραχθεί εν τω βάθει χρόνου, ο συμβολισμός που αντιπροσώπευε ανέκαθεν από της ίδρυσής του και εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει, σε ομάδες ανθρώπων η σε έθνη που κατακτήθηκαν καθώς η ύπαρξή του, υπο τις νέες συνθήκες και πάλι σηματοδοτεί την ιστορία του πολιτισμού και της κρατικής οντότητας που το δημιούργησε και ως φάρος αγγίζει τη συνείδηση και τη ψυχή του λαού, που με τη δική του διάνοια και αισθητική έστησε, για να εκπέμπει τη λάμψη, τη δύναμη, τη συνοχή του με το γίγνεσθαι που το γέννησε και τη σύνδεσή του με τη θρησκεία και τους πολίτες της εθνότητάς του, μα και εν τέλει της διεθνούς ακτινοβολίας και επιρροής του, σε όλο τον κόσμο, ως υψηλό έργο τέχνης. Η αλλοίωση λοιπόν ενός τέτοιου μνημείου που διώκει να εξαφανίσει εκείνο, που για αιώνες αντιπροσώπευε, προκειμένου να το αποσυνδέσει βίαια από τους αληθινούς φορείς του πολιτισμού από τη κατακτημένη περιοχή και να μη κινδυνεύουν από ενδεχόμενες διεκδικήσεις και παραποιώντας το, οι κατακτητικές δυνάμεις να το οικειοποιηθούν, όλα αυτά συνθέτουν αυτό που θα λέγαμε «πολιτισμική γενοκτονία» η «πολιτιστικά εθνοκάθαρση» χαρακτηριστικά, δε τέτοιο δυστυχώς παράδειγμα συνιστά η Αγία του Θεού Σοφία, στη Κωνσταντινούπολη με τη μετατροπή της, σε τζαμί από το 2020, αντί μουσείου που ήταν. Αλλα παραδείγματα «πολιτιστικά εθνοκάθαρσης» είναι η καταστροφή μνημείων στο κατεχόμενο τμήμα της Κύπρου μας, η εξάλειψη πολιτιστικών στοιχείων στην αρμενική περιοχή του Αρτσάχ η Ναγκόρνο Καραμπάχ από το Αζερμπαϊτζαν, μα και η καταστροφή εμβληματικών τόπων μνήμης, όπως η Παλμύρα στη Συρία.
Η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς λαμβάνει τη μορφή της απαγόρευσης παράνομης διακίνησης, και της υποχρέωσης επαναπατρισμού των μνημείων, της απαγόρευσης βλάβης, της υποχρέωσης διατήρησης, όλα δε αυτά μέσα από το συμβατικό και εθιμικό δίκαιο, τη συναρμογή του Δικαίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου. Όλα δε, το διεθνές προστατευτικό πλέγμα μέσω διατάξεων και Οργανισμών μα και μέσα από τα εσωτερικά δίκαια θέτουν ως πρόταγμα τη προστασία των μνημείων ως κληρονομία και παρακαταθήκη του πολιτισμού ανά τους αιώνες, στις παρούσες και μελλοντικές γενεές, εφόσον το δικαίωμα στη πολιτιστική ταυτότητα του κάθε επιμέρους ανθρώπου και ομάδων, μα και των λαών στα δικά τους μνημεία που προγονικά συνδέθηκαν και συνδέονται με την αρχέγονη ή μεταγενέστερη καθημερινότητά τους, έθιμα και συνήθειές τους, δεξιότητες και δημιουργήματα σηματοδοτούν γι’ αυτούς, την ύπαρξη και αναφορά τους στο τόπο και χρόνο που όλα αυτά συντελέσθηκαν και κληροδοτήθηκαν ως ενωτικός κρίκος των φυλών τους, της γλώσσας τους, των θρησκειών και της εξέλιξής τους στο χωροχρόνο και είναι φορείς μνήμης της αφετηρίας τους, ως έθνους και χώρας, που ως κληρονόμοι αυτών αναφαίρετα δικαιούνται και διεκδικούν σε αυτά, τη πολιτιστική τους ταυτότητα. Για τούτο λοιπόν η απόδοση, ο επαναπατρισμός του μνημείου στο λαό, στο έθνος στο κράτος που ανήκει εφόσον σε αυτό κάποτε εν των βάθει ιστορίας, χρόνου και τόπου δημιουργήθηκε, είναι τόσο δυνατό ώστε χαρακτηριστικά να λέγεται «πως η επιστροφή ενός έργου τέχνης, ενός αγάλματος η χειρόγραφου, να είναι για το κράτος εις ο αποδίδεται ως δικαιούχου αυτού, ωσάν να ανακτά απωλεσθέντα εδάφη της κυριαρχίας του».
Θα αναρωτηθείτε ίσως – έστω και κάποιοι – μά είναι τόσο ιδιαίτερη, έχει τόση δύναμη η πολιτιστική ταυτότητα, μπορεί αλήθεια να την εμπνεύσει αυτή τη ταυτότητα, ένα μνημείο τέχνης όχι μόνο στους σύγχρονους των δημιουργών πολίτες και στους κληρονόμους τους ομοεθνείς, αλλά να συγκινήσει με τη «ψυχή» του, την ομορφιά του, τον συμβολισμό του, έναν άλλο ηγεμόνα και τους υπηκόους του, που δεν είχαν και τη πιο μικρή συνδεσιμότητα; Τους καθ’ υπερβολή αποκαλούμενους, δεδομένης της ιστορικής περιόδου, «βαρβάρους»;
Η συναρπαστική φράση «η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο» που κατέγραψε ο Τ. Ντοστογιέφσκι σε μυθιστόρημά του, ουσιαστικά αποδίδεται στον ηγεμόνα των Ρώς (Ρώσων) του Κιέβου, τον Αγιο Βλαδίμηρο τον Α΄ τον Μέγα, που γεννήθηκε περί το 960 μ.Χ. Οταν εκείνος, ως ηγεμόνας ένοιωσε ότι η προσπάθειά του, να τονώσει την ενότητα της επικράτειάς του, με την ενίσχυση της πατροπαράδοτης σλαβικής ειδωλολατρίας, αποτύγχανε, επισκέφθηκε ο ίδιος και εκπρόσωποί του, το Βυζάντιο. Τότε παρακολουθώντας τη θεία λειτουργία στην, του Θεού Αγία Σοφία στην Κωνσταντινούπολη αντικρύζοντας τον «αιωρούμενο» τρούλλο του ναού – αυτό το αρχιτεκτονικό θαύμα – ανέκραξε εντυπωσιασμένος «δεν ξέρω αν βρίσκομαι στη γή ή τον ουρανό, η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο» και επιστρέφοντας στη χώρα του, καθιέρωσε ως θρησκεία στο λαό του, τον Χριστιανισμό, αφήνοντας κατά το θάνατό του το 1015 μ Χ. ένα οργανωμένο κράτος, με ευρωπαϊκό προσανατολισμό, ενώ ανακηρύχθηκε Αγιος από την Εκκλησία. Η δύναμη του μνημείου του ναού της Θεού Αγίας Σοφίας, είναι ένα αξεπέραστο σύμβολο της Ορθοδοξίας, της Βυζαντινής Ελληνοορθόδοξης Αυτοκρατορίας και του πολιτισμού της, με παγκόσμια ακτινοβολία, με αλληλεπίδραση στους ελληνοορθόδοξους και όχι μόνο πληθυσμούς, για τούτο άλλωστε η γείτονα χώρα, αλλοίωσε και μετέβαλλε ΑΥΘΑΙΡΕΤΑ παρά τις διαμαρτυρίες της UNESCO, της χώρας μας, της Ε.Ε. και λοιπών Οργανισμών και Μουσείων, σε τζαμί προκειμένου κάποτε να παύσει να σηματοδοτεί, όλα όσα εκπέμπει διεθνώς, ως μνημείο σύμβολο της Βασιλεύουσας Πόλης και να αδυνατίσει προϊόντος του χρόνου, τις μνήμες στην Ελληνική μειονότητα και τη συνδεσιμότητα της πολιτιστικής της ταυτότητας, με το ιστορικό παρελθόν και με την ακόμη δυνατή διάδραση και επιρροή του, στους Ρωμιούς και τους Ελληνες και κάθε εθνικότητας, επισκέπτες. Γίνεται επομένως αντιληπτό, ότι η σημαντικότητα των μνημείων είναι αδιαμφισβήτητη και ότι η αναφορά σε αυτά των ατόμων, ομάδων, φυλών, των λαών των κρατών στα οποία αυτά δημιουργήθηκαν, όλα είναι σε μια συνεχή διάδραση με την κάθε γενιά που συνδέεται με αυτά, αναγόμενη στο παρελθόν των προγόνων της που τα δημιούργησαν και στο όλο εποικοδόμημα, έτοιμη και αυτή μέσα από αυτό που θεωρεί τη δική του πολιτιστική ταυτότητα, να μελετήσει και εισφέρει τη δική της συνεισφορά στον εξελισσόμενο πολιτισμό της χώρας του, ως αέναη συνέχεια του παρελθόντος στο παρόν και εν τέλει με τη δημιουργική του υποκειμένου πολιτισμική δράση, στο μέλλον. Ισως γι αυτό οι πολεμικές συρράξεις δεν περιορίζονται μόνο στη κατάκτηση εδαφών, στον αφανισμό και εκτοπισμό πληθυσμών, αλλά διαχρονικά,-όπως καταδεικνύει η Ιστορία- οι κατακτητές επιχειρούν να καταστρέψουν ό,τι αντικατοπτρίζει το πολιτισμό του κατακτώμενου έθνους ή ακόμη επιθυμούν να το ξερριζώσουν από το τόπο στον οποίο ευρίσκεται και να το μεταφέρουν εν είδει τροπαίου, ως πολύτιμο λάφυρο που θα κοσμήσει τη νίκη τους στο δικό τους κράτος, αποκόπτοντας βίαια τη σύνδεση των ανθρώπων και πολιτών με το κλαπέν εν τέλει μνημείο, στερώντας αυθαίρετα το αναφαίρετο δικαίωμα τους, να το θεωρούν ενσυνείδητα μέρος της πολιτιστικής τους ταυτότητας με την οποία βρίσκονται σε συνεχή διάλογο και διάδραση.
Έτσι για παράδειγμα η λεηλασία των χάλκινων αλόγων της Χίου, που κατέληξαν να είναι γνωστά ως «τα άλογα του Αγίου Μάρκου» είναι μια από τις πιο γνωστές εν τω βάθει της Ιστορίας λεηλασία μνημείου, ώστε να συγκαταλέγεται μεταξύ των πιο γνωστών,σύμφωνα με κατάλογο της εφημερίδας «Guardian» . Τα άλογα της Χίου λοιπόν, η το Τέθριππο του Θριάμβου, πρόκειται για ένα μοναδικό σύμπλεγμα τεσσάρων χάλκινων αλόγων, που δημιουργήθηκε τον 2ο π.Χ. αιώνα και αποδίδεται στον αρχαίο γλύπτη Λύσιππο (που εργάσθηκε για τον Μέγα Αλέξανδρο) η στη σχολή της Σικυώνας και κοσμούσαν από την ελληνιστική περίοδο, το νησί, που ήταν και έδρα γλυπτικής με τους γλύπτες Βούπαλο και Άρχερμο, να δημιουργούν και να διδάσκουν. Το υλικό τους ήταν υψηλής καθαρότητας χαλκού, ζύγιζαν περί τους 9 τόννους βάρους το καθ’ ένα και με εντολή του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου – και κατ άλλους του Θεοδοσίου – τα πήραν από τη Χίο το 330 μ.Χ. ή αργότερα το 415 μ.Χ. και τοποθετήθηκαν στον Ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης για αιώνες. Στη Δ΄ Σταυροφορία το 1204 μ.Χ λεηλατήθηκαν από τους Βενετούς κατά τη πρώτη Αλωση της Πόλης και μεταφέρθηκαν με εντολή του Ενρίκου Δάνδολου, στη Βενετία και στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου, όπου έμειναν ως το 1797, οπότε ο μέγας Ναπολέων, μετά τη νίκη του επί των Βενετών, τα μετέφερε στη Γαλλία με τέτοιο ζήλο, προκειμένου να τα τοποθετήσει στην Αψίδα του Θριάμβου. Μετά τη πτώση του Ναπολέοντα το 1815 επανήλθαν στη Βενετία, όπου και βρίσκονται σήμερα και μάλιστα τα πρωτότυπα βρίσκονται εντός του Μουσείου του Ναού, για λόγους προστασίας τους, από τις καιρικές συνθήκες και πιστά αντίγραφα αυτών, έχουν στηθεί στη βεράντα της Βασιλικής του Αγίου Μάρκου… Η όλη λεηλασία των χάλκινων αλόγων της Χίου και η περιπετειώδης αρπαγή τους, από τον ένα τόπο στον άλλο, δεικνύει πέραν του ότι αυτή εγένετο και για την υψηλή και επιβλητική αισθητική του έργου, μα και διότι τα άλογα, συμβολίζουν τη δύναμη και την ισχύ, εκείνου που τα κατέχει οπότε και ο Βυζαντινός αυτοκράτορας ήθελε να προσδώσει αυτή την ισχύ στην πρωτεύουσά του, αυτονόητα δε ο κατακτητής Ναπολέων να στέψει τον θρίαμβό του, με ένα τόσο δυνατό σύμβολο ισχύος και δύναμης, όπως προείπαμε… κι έτσι συνειρμικά, όλοι εδώ μαζί ας ταξιδέψουμε τη σκέψη μας στο νησί, την εποχή του Λυσσίπου και των ελληνιστικών χρόνων, για ν αντιληφθούμε τι δυνατός και ισχυρός τόπος ήταν αυτό, πως ένα απ τα λιμάνια του Λεβάντε, αποστερήθηκε των δημιουργημάτων του, των μνημείων του, δεν έμεινε κάτι να ιστορεί αυτή τη λαμπρή περίοδο και πώς όλοι εμείς, εάν τα χάλκινα άλογά μας,που αποστερήθηκαν και του ονόματός προέλευσής τους, θα αντλούσαμε από αυτά, θα συνειδητοποιούσαμε τη πολιτιστική μας ταυτότητα και τη δύναμή της, τη διάδραση στις ζωές μας και τη σκέψη μας, πως και τι πολίτες θα είμασταν, αν τούτο το μνημείο – η δική μας ταυτότητα- δεν είχε τόσο βίαια συληθεί αποσπασθεί και εν τέλει αλλοιούμενο κατά τη προέλευσή του, σήμερα η ανθρωπότητα,το ξέρει ως «τα άλογα του Αγίου Μάρκου» ενώ το ακριβό για την Ιστορία του και τις πληγές του, νησί μας, οι επισκέπτες που συρρέουν στον Αγιο Μάρκο της Βενετίας, το αγνοούν παντελώς, αφού μήτε μια κάν επιγραφή, δεν έστερξαν να τοποθετήσουν, μόνο για την αλήθεια της ψυχής του απωλεσθέντος μνημείου μας!
Οι ορισμοί των πολιτιστικών αγαθών ποικίλουν στα διαφορετικά νομικά καθεστώτα, τα κράτη διατηρούν την εξουσία για την οριοθέτηση των πολιτιστικών αγαθών, όπως επισημαίνεται και από την UNESCO, στη Διεθνή Σύμβαση αυτής, το 1970. Ωστόσο σ ένα γενικότερο πλαίσιο η πολιτιστική κληρονομιά διακρίνεται σε υλική και άυλη, ενώ τα μνημεία ανάλογα με τη φύση τους προσδιορίζονται σε ακίνητα και κινητά,και ανάλογα με το χρόνο δημιουργίας τους, σε αρχαία και νεότερα. Φυσικά οι διεθνείς συμβάσεις, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, η νομοθεσία της Ε.Ε. υιοθετούν διαφορετικούς ορισμούς των πολιτιστικών αγαθών, ανάλογα με το σκοπό και το τυχόν ειδικό τους αντικείμενο και ασφαλώς ιδιαίτερη κατηγορία αυτών, συνιστούν οι ενάλιες αρχαιότητες που με τη Σύμβαση του Δικαίου της Θάλασσας διακρίνονται σε κινητά και ακίνητα αγαθά και μνεία σε αυτά κάνει και ο ελληνικός νόμος 4858/2021. Μια άλλη κατηγορία πολιτιστικών αγαθών είναι τα αποσπασμένα αγάλματα και τμήματα –θραύσματα μνημείων, που προέρχονται από τον διαμελισμό καλλιτεχνικών ή αρχαιολογικών χώρων και που τυγχάνουν ειδικής αντιμετώπισης, αφού όπως είναι αυτονόητο, είναι άρρηκτος ο δεσμός τούτων με τα μνημεία από τα οποία αποσπάσθηκαν και στα οποία ανήκουν, βάσει της αρχής της ακεραιότητας των μνημείων, την οποία αρχή αναγνωρίζουν όλα τα ευρωπαϊκά κράτη. Κατά την αρχή της ακεραιότητας, τα μνημεία πρέπει να είναι ενιαία, ακέραια, και αδιάσπαστα, προκειμένου να μπορούν να επιτελέσουν το ρόλο τους, ως μαρτυρίες πολιτισμού και στοιχεία πολιτιστικής ταυτότητας. Τέτοιο είναι το ζήτημα της επανένωσης των μνημείων και το πιο εμβληματικό παράδειγμα επανένωσης, είναι φυσικά η περίπτωση των μνημείων της Ακρόπολης των Αθηνών, ένεκα της προκαλούμενης βλάβης από τον διαμελισμό του Παρθενώνα, όχι μόνο ως μοναδικού μνημείου Αρχιτεκτονικής, αλλά και ως η επιτομή της συνεισφοράς του ελληνικού πνεύματος στην ανθρωπότητα, όπως ορθά αναφέρει η συγγραφέας του βιβλίου, κ Βέργου.
Έτσι οι κοινές μορφές προστασίας που αποτυπώνονται σε διεθνή και εγχώρια νομικά κείμενα και κάνουν σε σημαντικό βαθμό κοινά αποδεκτούς κανόνες όσον αφορά τα μνημεία, συνίστανται στην απαγόρευση βλάβης και καταστροφής, λεηλασίας, λαθρανασκαφής, στην υποχρέωση διατήρησης, στην απαγόρευση παράνομης διακίνησης (κλοπής και εξαγωγής) στην υποχρέωση διεθνούς συνεργασίας και στην υποχρέωση του επαναπατρισμού, στη χώρα ή στη φυλή που ανήκαν τα εν λόγω πολιτιστικά αγαθά και που με ένα τρόπο παράνομο αφαιρέθηκαν. Στο θέμα του επαναπατρισμού των πολιτιστικών αγαθών η όποια συζήτηση αργά αλλά σταθερά εισέρχεται από τη σφαίρα της ηθικής και της πολιτικής σε αυτήν του δικαίου της πολιτιστικής κληρονομιάς και των διεθνοποιημένων κανόνων με τη παραδοχή της σπουδαιότητας αυτών για το πολιτισμό του έθνους προέλευσης, ώστε να πρέπει να διατηρηθούν στο τόπο καταγωγής τους. Με δεδομένο τα ατομικά και συλλογικά δικαιώματα στη πολιτιστική κληρονομιά καθώς και τα κυριαρχικά δικαιώματα των κρατών προέλευσης, ο επαναπατρισμός των πολιτιστικών αγαθών είναι η τελευταία χρονικά αλλά πλέον ουσιώδης μορφή προστασίας τους, διότι με την επάνοδό τους εκεί που ανήκουν, επιτυγχάνεται η ολοκλήρωση του ρόλου των μνημείων ως στοιχείων πολιτιστικής ταυτότητας και φορέων μνήμης για τη παρούσα και τις μελλοντικές γενεές προς όφελος του πολιτισμού της ανθρωπότητας. Όπως προαναφέραμε η λεηλασία και η απομάκρυνση των μνημείων σημειολογικά πρόκειται για «πολιτισμική γενοκτονία» και μορφή «εθνοκάθαρσης» ο δε επαναπατρισμός των μνημείων πρόκειται ως ζήτημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ως δικαίωμα των πολιτών και εν προκειμένω και των Ελλήνων πολιτών σε συνδυασμό με υποχρέωση της Ελληνικής Πολιτείας. Για τη περίπτωση μνημείων που αφαιρέθηκαν στη διάρκεια ενόπλων συρράξεων η κατά την αποικιοκρατία ο επαναπατρισμός τους διέπεται – ήδη και μετά τον Α΄ και Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο – εκ των κανόνων του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου, η δε επανένωση των διαμελισμένων μνημείων διέπεται από την Αρχή της Ακεραιότητας αυτών που επιτάσσει την ένωση των αποσπασμένων θραυσμάτων στο αρχικό μνημείο, ώστε ως σύνολο αρραγές να εκπληρώνει τον προορισμό του κατά τη βούληση των δημιουργών του σε συνεπικούρηση με τον εθιμικό κανόνα του διεθνούς δικαίου. Η νομική επιταγή του επαναπατρισμού της πολιτιστικής κληρονομιάς ικανοποιεί τόσο την απαίτηση της επιστημονικής κοινότητας για την ακεραιότητα των μνημείων, και τη προστασία των ατομικών και συλλογικών δικαιωμάτων στη πολιτιστική κληρονομιά. Δια μέσου της πολιτιστικής κληρονομιάς ταυτοποιούνται οι λαοί, οι ομάδες και κατ’ επέκταση τα άτομα που τις απαρτίζουν στον χώρο και τον χρόνο, μιας και τα μνημεία συνιστούν το αποτέλεσμα και το αδιάσειστο της παρουσίας και της δημιουργικής σύνθεσης μιας συλλογικότητας και ατόμων που η ίδια η παρουσία γεννά υπο συγκεκριμμένες ιστορικές, πολιτικές, οικονομικές συνθήκες σε ορισμένο τόπο σε καθορισμένη ιστορική περίοδο. Φερ’ ειπείν ο λαός των Σουμερίων εξαφανίσθηκε, χάρη όμως σε ευρεθέντα και ταξινομηθέντα μνημεία η γραφή τούτων, γνωρίζουμε ότι υπήρξαν οι Σουμέριοι και συνεισέφεραν με σπουδαιότητα στο πολιτισμικό παγκόσμιο αποτύπωμα συγκεκριμμένης ιστορικής περιόδου. Δεδομένης της αλληλεπίδρασης των μνημείων και των ανθρώπων στο ειρημένο περιβάλλον τους, η άρρηκτη αυτή σχέση ανατροφοδοτείται και εξελίσσεται και με τις σύγχρονες και μελλοντικές γενεές ως στοιχεία της ταυτότητάς τους και η προστασία αυτής της αέναης σύνδεσης αποτελεί το «Α» και το «Ω» για την ανθρώπινη ύπαρξη εφ’ όσον η τελευταία δεν νοείται μόνο ως βιολογική επιβίωση αλλά ως πνευματική και ψυχική παρουσία με σαφές υλικό αποτύπωμα. Με αυτό τον τρόπο η απομάκρυνση αυτού του υλικού αποτυπώματος απο τα μέλη, την ομάδα, τη χώρα που ταυτοποιείται, η αποστέρηση αυτής της διαδραστικής-διαλογικής σχέσης μεταξύ τους, οδηγεί μετά βεβαιότητας στην πνευματική και ψυχική απονέκρωση, ούτως ειπείν στο θάνατο με βαρύτερες συνέπειες και από αυτόν, αφού σημαίνει μόνιμη και στο διηνεκές απώλεια ταυτότητας και συνείδησης, απειλεί τη πολιτιστική επιβίωση και συνιστά εν τέλει την «πολιτισμική γενοκτονία». Η ΣΥΜΒΑΣΗ της 9/12/1948 για τη Πρόληψη και Καταστολή του Εγκλήματος της Γενοκτονίας ορίζει τη γενοκτονία ενεργουμένη με πράξεις και πρόθεση ολικής η μερικής καταστροφής ομάδας, εθνικής, εθνολογικής, φυλετικής, η θρησκευτικής με το φόνο των μελών της ομάδας, με τη βλάβη της σωματικής η διανοητικής ακεραιότητας των μελών της, με την υποβολή αυτής σε συνθήκες διαβίωσης επιφέρουσες την εξόντωσή της, με μέτρα παρεμπόδισης των γεννήσεων, κλπ. ΩΣΤΟΣΟ η συστηματική καταστροφή πολιτιστικών αγαθών περιλήφθηκε στα είδη της γενοκτονίας από τον Πολωνό δικηγόρο ΡΑΦΑΗΛ ΛΕΜΚΙΝ-που είναι και ο εισηγητής του όρου- αλλά δεν υιοθετήθηκε κατά τη Γενική Συνέλευση των Ηνωμενων Εθνών, της Σύμβασης του 1948. Όμως η καταστροφή του πολιτισμού στάθηκε ουσιώδες συστατικό στον χαρακτηρισμό της γενοκτονίας από τον Λέμκιν, έτσι ώστε εν τέλει συνοψίστηκαν τρείς γενοκτονίες η φυσική, βιολογική και πολιτιστική που η τελευταία περιέλαβε εντός της, την πολιτική, οικονομική, κοινωνική, θρησκευτική και ηθική. Εν συνόψει κατά ΛΕΜΚΙΝ η πολιτισμική γενοκτονία περιλάμβανε την εξάλειψη στοιχείων που συγκροτούν την πολιτισμική ταυτότητα της ομάδας. Η Σύμβαση του 1948 των Η. Εθνών δεν την περιέλαβε αφήνοντάς τη για την Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, πάντως ως Πολιτισμική Γενοκτονία ορίζεται η εν συστήματι καταστροφή παραδόσεων, αξιών, γλώσσας, η ηθελημένη και συστηματική καταστροφή του πολιτισμού της ομάδας, από μια κυρίαρχη ομάδα που επιβάλλεται στη πιο αδύναμη η τη μειονοτική. Η πολιτισμική γενοκτονία έχει συνδεθεί με την αποικιοκρατία και τον ιμπεριαλισμό συνδέεται με τον αναγκαστικό θρησκευτικό προσηλυτισμό,τις πολιτικές αφομοίωσης, την απαγόρευση πολιτιστικής έκφρασης. Παρ ότι δεν περιλήφθηκε στη Σύμβαση του 1948 του ΟΗΕ το Ανώτατο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο ΙCTY προέβη σε κρίση για τα εγκλήματα πολέμου της Βοσνίας 1992-1995 σχετικά με τη καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς, ως πτυχή της γενοκτονίας. Την αντίληψη αυτή υιοθέτησε το 2007 το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης με απόφασή του στην υπόθεση Βοσνίας Ερζεγοβίνης κατά Σερβίας και Μαυροβουνίου για τη, με πρόθεση καταστροφή της ομάδας,που συνιστούσε γενοκτονία την εσκεμμένη καταστροφή λατρευτικών χώρων –τζαμιών και σπιτιών, μελών της ομάδας. Η καταστροφή των Μνημείων ως μορφή εθνοκάθαρσης διελήφθη κατά τη κρίση πρ. μέτρων του Δ. Δ. της Χάγης με την από 7.12.2021 απόφασή του σε υπόθεση μεταξύ Αρμενίας Αζερμπαιτζάν με ψήφους 13-2 και υποχρέωσε το τελευταίο να λάβει μέτρα κατά των βανδαλισμών και βεβήλωσης των μνημείων της Αρμενικής πολιτιστικής κληρονομιάς όπως ναών, σταυρολίθων του 15ου αιώνα, νεκροταφείων, τεχνουργημάτων. Άλλωστε όλα όσα διεπράχθησαν με δια βίας προσηλυτισμούς και εθνοτική αφομοίωση μειονοτήτων αποτελεί πτυχή εθνοκάθαρσης / γενοκτονίας κατά χριστιανικών πληθυσμών (Ελληνικών – Αρμενικών κ.α.) της Μικράς Ασίας στις Αρχές του 20ου αιώνα, που συντελέσθηκε και με την καταστροφή μνημείων, εκκλησιών, σχολείων, βιβλιοθηκών, ολόκληρων οικισμών πόλεων, γεγονότα που αναδεικνύουν τη καταστροφή των πολιτιστικών αγαθών, ως πτυχή γενοκτονίας και εθνοκάθαρσης.
Η Επιτροπή για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα αναλύει την έννοια της συμμετοχής, της πρόσβασης και της συνεισφοράς και του δικαιώματος συμμετοχής στη πολιτιστική ζωή. Η συγγένεια των μνημείων με άτομα και ομάδες καθιστά τον επαναπατρισμό τους ζήτημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Το δικαίωμα συμμετοχής στη πολιτιστική ζωή απαρτίζεται από τρία συστατικά, τη συμμετοχή, τη πρόσβαση και τη συνεισφορά. Η συμμετοχή αφορά κυρίως στο δικαίωμα του καθενός- μόνος του η σε συναναστροφή με άλλους η ως κοινότητα- να ενεργεί ελεύθερα, να επιλέγει τη ταυτότητα του, να συγχρονιστεί με μια η περισσότερες κοινότητες, να συμμετέχει στη πολιτική ζωή, να ασχολείται με δικές του πρακτικές και να εκφράζεται στη γλώσσα επιλογής του να αναζητά και να αναπτύσσει πολιτισμική γνώση και έκφραση να τη μοιράζεται με άλλους και ενεργεί δημιουργικά συμμετέχοντας και με άλλους. Η πρόσβαση αφορά στο δικαίωμα του καθένα – μόνος του η με άλλους η στη κοινότητα- να γνωρίσει και κατανοήσει το δικό του πολιτισμό και το πολιτισμό άλλων μέσω της εκπαίδευσης, της πληροφόρησης, με κατάρτιση και προσέγγιση στη πολιτιστική ταυτότητα. Η συνεισφορά στη πολιτιστική ζωή συνίσταται στο δικαίωμα του καθενός να συνεισφέρει στη δημιουργία των πνευματικών, υλικών, συναισθηματικών εκφράσεων της κοινότητα. Η ίδια Επιτροπή ερμηνεύοντας το άρθ.15 της Σύμβασης θεωρεί ότι ο πολιτισμός περιλαμβάνει μεταξύ άλλων, τον τρόπο ζωής, τη γλώσσα, τη προφορική-γραπτή λογοτεχνία, τη μουσική και το τραγούδι, τη θρησκεία, τα συστήματα πεποιθήσεων, ιεροτελεστίες και τελετές, τον αθλητισμό και τα παίγνια, τις μεθόδους παραγωγής τεχνολογίας, τα φυσικά και τεχνητά περιβάλλοντα, διατροφή, ένδυση, κατοικία, τέχνες, έθιμα και παραδόσεις δια των οποίων οι άνθρωποι και οι κοινωνίες εκφράζουν τον ανθρωπισμό τους, το νόημα που αποδίδουν στην ύπαρξη τους και χτίζουν τη κοσμοθεωρία τους.
Η αξίωση επαναπατρισμού των μνημείων συνιστά απόρροια του δικαιώματος πρόσβασης σε αυτά και εκδήλωση συμμετοχής στη πολιτιστική ζωή και προστατεύεται από τη Διεθνή Σύμβαση κατάργησης φυλετικών διακρίσεων CERD, από τη Διεθνή Σύμβαση για την εξάλειψη όλων των διακρίσεων και κατά των Γυναικών, της Δ. Σύμβασης δικαιωμάτων του παιδιού, της Δ.Σ. προστασίας εργαζομένων μεταναστών και οικογενειών τους και Σύμβασης Δικαιωμάτων Ατόμων με Αναπηρία. Τα παραπάνω υιοθετήθηκαν από την UNESCO 1976, την Οικουμενική Δήλωση για την Ποικιλομορφία, από τον ΟΗΕ από τον Αφρικανικό Χάρτη Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, στην Αμερικανική Σύμβαση Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Πρωτόκολλο Σαν ΣΑΛΒΑΔΌΡ και Αραβικός Χάρτης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.
Ο επαναπατρισμός των μνημείων της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς ως δικαίωμα των Ελλήνων πολιτών και υποχρέωση της Ελληνικής Πολιτείας – νομική φύση και τρόποι διεκδίκησης.
Σύμφωνα με τη Σύμβαση της UNESCO του 1970 και με βάση άλλες διατάξεις που ακολούθησαν, τα παρανόμως διακινηθέντα μνημεία επιστρέφονται στα Κράτη προέλευσης, ως αποτέλεσμα των κυριαρχικών τους δικαιωμάτων και κατά το Διεθνές Δίκαιο είναι στην αρμοδιότητά τους, να καθορίσουν και περιορίσουν τα μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς που θέλουν να διεκδικήσουν. Η εθνική πολιτιστική κληρονομιά καθορίζεται από το Δίκαιο του κράτους προέλευσης. Τα μνημεία δεν συνδέονται μόνο με το έδαφος αλλά και με το πολιτισμό που τα γέννησε και τους ανθρώπους που είναι φορείς του πολιτισμού αυτού, για το λόγο αυτό το δικαίωμα στη πολιτιστική κληρονομιά αναγνωρίζεται ως ανθρώπινο δικαίωμα και η αναγνώριση των δικαιωμάτων, περιλαμβάνει και κριτήρια ανθρωπιστικά.
Το Ελληνικό Σύνταγμα στο άρθρο 24 ορίζει ότι «η προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος αποτελεί υποχρέωση του Κράτους και δικαίωμα του καθενός, περιλαμβάνουσα τη διατήρηση στο διηνεκές αναλλοίωτων των μνημείων και πολιτιστικών αγαθών» κλπ Κομβικής σημασίας είναι και ο κωδικοποιημένος νόμος 4858/2021 «Κύρωση Κώδικα νομοθεσίας για τη προστασία των αρχαιοτήτων και εν γένει της πολιτιστικής κληρονομιάς» ενώ το ελληνικό κράτος στα πλαίσια του Διεθνούς Δικαίου μεριμνά για τη προστασία των πολιτιστικών αγαθών που προέρχονται από την Ελληνική Επικράτεια οποτεδήποτε και εάν απομακρύνθηκαν από αυτήν και που συνδέονται ιστορικά με την Ελλάδα και οπουδήποτε βρίσκονται αυτά. Τα μνημεία αντιμετωπίζονται από τον Ελληνα νομοθέτη ως δημόσιο αγαθό και όχι περιουσιακό αντικείμενο ενώ η ιδιότυπη έννοια κυριότητας και κατοχής κατά το ν.4858/21 ιδρύει υποχρεώσεις στον δικαιούχο και συγκεκριμένα καθήκον προστασίας, διατήρησης, πρόσβασης της επιστημονικής κοινότητας και λοιπά. Πέραν άλλων η αξίωση επαναπατρισμού των πολιτιστικών αγαθών εντάσσεται στο προστατευτικό πεδίο των διατάξεων των άρθρων 57-59 του Α.Κ. για την προστασία της προσωπικότητας, «εφ’ όσον κάθε συμπεριφορά με την οποία προσβαλλεται η κοινή χρήση η η κοινή ωφέλεια κοινού σε όλους η κοινοχρήστου πράγματος, όπως και τα μνημεία συνιστά παράνομη προσβολή προσωπικότητας» κατ’ αρθ.57 ΑΚ. Δηλαδή, ο επαναπατρισμός των πολιτιστικών αγαθών συνιστά υποχρέωση της Ελληνικής Πολιτείας, προκειμένου να ασκηθεί το δικαίωμα πρόσβασης και απόλαυσης των Ελλήνων ατομικά και συλλογικά στα μνημεία της Ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, (όπως εύστοχα σημειώνεται από την κ Βέργου, στο βιβλίο της).Η νομική φύση του δικαιώματος των Ελλήνων πολιτών για τον επαναπατρισμό της πολιτιστικής κληρονομιάς είναι κατά το δικαίωμα αυτό διφυές, άπτεται του δημοσίου και ιδιωτικού δικαίου, ως προς το δημόσιο χαρακτήρα του ερείδεται στο άρθ.24 του Συντάγματος σε συνδυασμό με το Ν.4858/21 ενώ το δικαίωμα των Ελλήνων πολιτών περιλαμβάνει τη προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας από αρχαιοτάτων χρόνων εως σήμερα με σκοπό τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης χάριν της παρούσας και των μελλοντικών γενεών και την αναβάθμιση του πολιτιστικού περιβάλλοντος. Σε αυτό το πλαίσιο περιλαμβάνονται και τα πολιτιστικά αγαθά οποτεδήποτε απομακρύνθηκαν από τη χώρα και όπου κι αν υπάρχουν αυτά, (Ν.4858/21) ενώ το Ελληνικό Δημόσιο είναι υπόλογο για τη παραβίαση αυτών των υποχρεώσεων που συνιστούν διοικητική πράξη η παράλειψη οφειλόμενης νόμιμης ενέργειας, -που εκδηλώθηκε πιθανώς με αίτημα προς τη διοίκηση- είναι δε προσβλητά τα εν λόγω, ενώπιον των Διοικητικών Δικαστηρίων, από δε τη παραπάνω ακολουθία το Δημόσιο για τη συμπεριφορά των οργάνων του, ενέχεται σε αποζημίωση της επελθούσας βλάβης, κατ αρθ.105 του Εισαγωγικού Νόμου του Α.Κ. Χαρακτηριστική η απόφαση του Πολ. Πρωτ. Μυτιλήνης η 99/2013 που καταδίκασε το εναγόμενο (ν.π.) κατόπιν σχετικής αγωγής του Δήμου Θερμής, ισχυριζομένου, ότι το εναγόμενο με την εγκατάλειψη του μνημείου πλήττει την πολιτιστική κληρονομιά του ενάγοντα Δήμου της νήσου Λεσβου και προσβάλλει την προσωπικότητα του εν λόγω,που εκπροσωπεί μέσω των αιρετών οργάνων του, τους δημότες του.
Για τον επαναπατρισμό ένεκα παράνομης διακίνησης πολιτιστικών αγαθών: όπως είναι αυτονόητο η νόμιμη διακίνηση πολιτιστικών αγαθών γίνεται κάτω από αυστηρότατες προϋποθέσεις και άρα ο δικαιούχος μνημείου, μόλις το εντοπίσει σε κατοχή τρίτου, δικαιούται επαναπατρισμού του αγαθού, στέλνοντας επιστολή διεκδίκησης, στον παρανόμως κατέχοντα, η δε υποχρέωση επαναπατρισμού των μνημείων συνιστά συνέπεια της παράνομης διακίνησής τους κατά το Διεθνές και εσωτερικό δίκαιο και αυτονόητα πρέπει να τεκμηριωθεί η προέλευση από συγκεκριμμένο λαό η χώρα και του αγαθού καθώς και το παράνομο της διακίνησης του. Λαμβάνονται υπόψη οι διεθνείς συμβάσεις, Διεθνείς Οργανισμοί, το Συμβούλιο της Ευρώπης, το Δίκαιο της Ε.Ε. και των ελληνικών πράξεων προσαρμογής στη διαδικασία επαναπατρισμού που επιτυγχάνεται είτε δια της δικαστικής οδού, είτε μέσω της διπλωματίας με τη διαμεσολάβηση η μη Διακυβερνητικής Επιτροπής της UNESCO για τη Προώθηση των Πολιτιστικών Αγαθών (ICPRCP). Βεβαίως δεν μπορεί να παραλειφθεί το εθιμικό διεθνές δίκαιο επαναπατρισμού διακινηθέντων μνημείων στους λαούς κ κράτη προέλευσής τους, που κερδίζει τα τελευταία χρόνια, συνέχεια έδαφος.
ΔΙΕΘΝΕΣ ΔΙΚΑΙΟ-ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ
Κεντρικής σημασίας η Σύμβαση της UNESCO του 1970 για τα Ληπτέα Μέτρα για την Απαγόρευση και Παρεμπόδιση Παράνομης Εισαγωγής Εξαγωγής και Μεταβίβασης Κυριότητας Πολιτιστικών Αγαθών, που η κατευθυντήρια γραμμή 103 της εν λόγω Σύμβασης εγκρίθηκε το 2015 στη Συνάντηση των Κρατών Μελών της εν λόγω Σύμβασης, και περιλαμβάνει όσον αφορά τα παρανόμως εισαχθέντα εξαχθέντα κλπ κλεμμένα ή αφαιρεθέντα πολιτιστικά αγαθά και σε περιόδους πρό της ισχύος της Σύμβασης, καλούμενα τα κράτη μέλη να προσέλθουν σε αμοιβαία συμφωνία στο πνεύμα της Σύμβασης και να επιλύσουν τη διαφορά. Το 1995 για βέλτιστα αποτελέσματα η UNESCO συνεργάζεται με τη UNIDROIT ανεξάρτητο διακυβερνητικό οργανισμό εναρμόνισης ιδιωτικού και εμπορικού δικαίου που υιοθετεί την ομώνυμη Σύμβαση για τα κλαπέντα κι εξαχθέντα Πολιτιστικά Αγαθά (ΡΩΜΗ 1995) στο πλαίσιο των οποίων οι αιτήσεις αποκατάστασης μπορούν να διεκπεραιωθούν μέσω των εθνικών Δικαστηρίων. Φυσικά το αιτούν κράτος έχει να αποδείξει και τεκμηριώσει αρκετά έναντι του κράτους αποδέκτη, ωστόσο η UNIDROIT αποτελεί ένα πολιτιστικό κεκτημένο “cultural acquis” εφόσον συνιστά το μίνιμουμ της παρεχόμενης στα πολιτιστικά αγαθά, προστασίας.
ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ
Η UNESCO πάντα ενδιαφέρεται για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών και μετέρχεται της Διακυβερνητικής Επιτροπής για τη Προώθηση των Πολιτιστικών Αγαθών (ICPRCP) όργανο με συμβουλευτικό ρόλο οι αποφάσεις του οποίου στις διαφορές των κρατών δεν είναι δεσμευτικές, αλλά εν τούτοις στη πράξη πολλές φορές διευκολύνει την επίλυση της επιστροφής των πολιτιστικών αγαθών μέσω της διπλωματικής οδού και δια μέσου διμερών η πολυμερών συμφωνιών, με απαραίτητη όμως την επιστημονική τεκμηρίωση του ζητούμενου μνημείου, ώστε να είναι εφικτός ο διάλογος μεταξύ των μερών. Η Διακήρυξη για τα Δικαιώματα των Αυτοχθόνων Πληθυσμών UNDRIP 2007 θεσπίζει το δικαίωμα αυτών των λαών, για επαναπατρισμό ανθρωπίνων λειψάνων και τελετουργικών αντικειμένων μέσα από αποτελεσματικούς μηχανισμούς με διαφάνεια και σε συνεργασία με ιθαγενείς πληθυσμούς ενώ με τις εθνικές νομοθεσίες οι ΗΠΑ με το νόμο NAGRA επιβεβαιώνει την ιδιοκτησία των Ιθαγενών της Αμερικής και της Χαβάης των ομάδων και των μελών τους στη πολιτιστική τους κληρονομιά και παρέχει μηχανισμό για επαναπατρισμό ανθρώπινων οστών, ιερών και ταφικών αντικειμένων που βρίσκονται σε διάφορά μουσεία, ανάλογα δε έπραξε και η Αυστραλία το 1986 εφαρμόζοντας τη Σύμβαση της UNESCO του 1970 για την επιστροφή θησαυρών στους ιθαγενείς Αβορίγινες συμπεριλαμβανομένων και οστών, ενώ έστω και καθυστερημένα δηλώσεις του Προέδρου της Γαλλίας το 2017,αναφέρονται στους θησαυρούς της Νιγηρίας και άλλων αφρικανικών χωρών, που εκτίθενται σε σωρεία μουσείων της χώρας του και άλλων ευρωπαϊκών χωρών και οι λαοί της Μαύρης Ηπείρου, έχουν στερηθεί και αποκοπεί από τη πολιτιστική τους κληρονομιά, που είναι πια ώρα, να επαναπατρισθούν, σε εκείνους που ανήκουν και τα δημιούργησαν. Η σημασία των λειψάνων για τους ιθαγενείς είναι η πονεμένη πολιτιστική τους κληρονομιά που συνδέθηκε με τις τραγικές ιστορίες σκλαβιάς και αγώνες για την ελευθερία τους, γι αυτό ΑΞΊΖΕΙ εδώ, να αναφερθεί η περίπτωση της βασανισμένης Σάρτζι Μπάρτμαν, της αποκαλούμενης και «Μαύρης Αφροδίτης» της φυλής των Οτεντότων της Νότιας Αφρικής, που πουλημένη κοριτσάκι από τους γονείς της, σε λευκό έμπορο, περνώντας μια μαρτυρική ζωή εξ αιτίας των χαρακτηριστικών του σώματος της φυλής της,της στεατοπυγίας (διογκωμένοι γλουτοί) θα πεθάνει το 1815,θα περισυλλεγεί από τους δήθεν επιστήμονες της εποχής, που θα μεταβάλλουν το σώμα της, σε εκμαγείο για το ομοίωμά της και τεμαχισμένη, θα εκτεθεί ανερυθρίαστα εως το 1976 στις προθήκες του «Μουσείου του Ανθρώπου» στο Παρίσι, αποσυρόμενη το ίδιο έτος στις αποθήκες του εν λόγω Μουσείου. Το 1994 η Γαλλία θα αρνηθεί τη παράδοσή της στους ιθαγενείς Κόισχαν κατόπιν αιτήματός τους, που εν τέλει θα γίνει δεκτό, όταν το αίτημα θα ενισχυθεί από τον πρώτο έγχρωμο Πρόεδρο της Ν. Αφρικής Ν. Μαντέλα, οπότε και θα αποδοθούν τα απομεινάρια των λειψάνων της, περί το 2000, για να λεχθεί στην υποδοχή της, «η βασανισμένη στη ζωή Σάρτζι, θα αναπαυθεί επιτέλους στη γή της πατρίδας της»!
ΕΠΑΝΑΠΑΤΡΙΣΜΟΙ –το ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ
Η υποχρέωση του Κράτους μέλους να επιστρέψει μνημείο παράνομης προέλευσης στο Κράτος που ανήκει, ερείδεται στις ρυθμίσεις της Ευρωπαίκής Σύμβασης για τα Εγκλήματα που αφορούν στη πολιτιστική κληρονομιά (ΔΕΛΦΟΙ 1985) .Η παραπάνω Σύμβαση αντικαταστάθηκε από τη Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για εγκλήματα που αφορούν πολιτιστικά αγαθά (ΛΕΥΚΩΣΙΑ 2017)με αντικείμενο τη παράνομη διακίνηση κινητού μνημείου και τη ποινική αντιμετώπιση. Περαιτέρω στο Δίκαιο της Ε.Ε. και την Ελληνική Πράξη Προσαρμογής, έχουμε τη Συνθήκη Λειτουργίας της Ε.Ε. (ΣΛΕΕ) όπου εμμέσως πλην σαφώς, υπονοείται ότι ο σεβασμός, η διατήρηση και διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς και η βελτίωση της γνώσης της Ευρωπαϊκής Ιστορίας και Πολιτισμού, προϋποθέτουν την επιστροφή των μνημείων στα Κράτη προέλευσής τους και στους φορείς του πολιτισμού που τα δημιούργησε και στη συνέχεια ορίζονται οι διαδικασίες επαναπατρισμού, συνέργειες, οδηγίες, συμφωνίες και ψηφίσματα κεντρικές αρχές. Αρμόδια Κεντρική Αρχή του Ελληνικού Κράτους είναι το ΤΜΗΜΑ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ της Δ/νσης Διαχείρισης Εθνικού Αρχείου Μνημείων και Πολιτιστικών Αγαθών του Υπουργείου Πολιτισμού. Περαιτέρω γίνεται αναφορά στην επίδειξη της δέουσας επιμέλειας, υπο την έννοια της τεκμηρίωσης για τυχόν αποζημίωση εύλογη και δίκαιη στον κάτοχο κατά τη σύμβαση της UNIDROIT, παρ’ όλα αυτά η επιστροφή από τη Δανία, μετά παρέλευση 250 ετών στην δικαιούχο Ισλανδία, χειρογράφων της, έγινε χωρίς αποζημίωση της παραδίδουσας και ομοίως η απόδοση μιας μινωϊκής λάρνακας στην Ελλάδα κι ενός γυναικείου αγάλματος από το Μουσείο Michael Carlos, έγιναν χωρίς αποζημίωση.
Η ΚΡΑΤΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ & οι Διμερείς Συμφωνίες
Πολλά κράτη έχουν υπογράψει διμερείς συμφωνίες σύμφωνα με τις επιταγές της UNESCO της Σύμβασης 1970 όπως η Ελβετία έχει συνάψει συμφωνίες με Ιταλία, Κολομβία και Κύπρο. Η Ελλάδα και η Κίνα Μνημόνιο το 2008,η Ελλάδα και οι ΗΠΑ Μνημόνιο Συνεργασίας το 2011 και για την Ενάλια Πολιτιστική Κληρονομιά το 2016. Ελλάδα και Πολωνία συμφωνία το 2021 και λοιπές συμφωνίες με άλλες χώρες. Ακολουθούν οι Εθνικές Νομοθεσίες με το ειδικό ενδιαφέρον, οι Μονομερείς Δηλώσεις εκπροσώπων κρατών και ειδικότερα ο επαναπατρισμός κατόπιν διμερούς συμφωνίας ή ad hoc συμφωνίας που αναδεικνύουν τη ραγδαία αύξηση των επαναπατρισμών. Με αυτές τις τελευταίες διμερείς συμφωνίες και ενθάρρυνση της UNESCO επιστράφηκαν:
- το Πάνελ της Τύχης από το μουσείο Σινσινάτι στο Αμμάν της Ιορδανίας και 12.000 προ-κολομβου αντικείμενα στο Εκουαδόρ.
- Ο κριός του Μάλι, που είχε δωρηθεί στον τότε Πρόεδρο της Γαλλίας Ζ. Σιράκ, επιστράφηκε με τη μορφή δωρεάς στο Μάλι μέσω διαπραγματεύσεων των δύο χωρών.
- Το 1993 η Γκαλερί WARD απέσυρε το Θησαυρό των Αηδονιών [της Νεμέας Κορινθίας] από δημοπρασία αντί 1,5 εκατομμυρίου δολαρίων και τον δώρισε στην Εταιρία για τη Διατήρηση της Ελληνικής Κληρονομιάς, στην Ουάσιγκτον,
- στην Ιταλία επιστράφηκαν από το Μουσείο ΜΕΤ της Ν.Υ. το 2006 με συμφωνία μεταξύ τους, ο Κρατήρας του Ευφρονίου συν 21 αρχαιολογικά αντικείμενα.
- Το 2007 η πόλη Ρουέν αποφάσισε την επιστροφή μιας κεφαλής Μαορί στη Νέα Ζηλανδία, που την παρέδωσε τελικά το 2011 και την κατείχε από το 1875!
- Το 2012 επαναπατρίσθηκε στην Ελλάδα από το μουσείο Γκετί, η ενεπίγραφη στήλη του Θορικού Αττικης,
- το 2015 ο βρετανικός οίκος Μπόνχαμς δημοπρασιών, απέδωσε στη χώρα μας, μαρμάρινη κεφαλή του Ερμή.
- Το 2019 πραγματοποιήθηκε στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Ελλάδας, η τελετή παράδοσης-παραλαβής του σκύφου-επάθλου του Σπύρου Λούη – ΔΙΑΒΑΣΤΕ το ΕΔΩ – από το Πανεπιστήμιο του Μυνστερ της Γερμανίας στο Ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού. Ο αρχαίος σκύφος κατασκευή του 6ου π.Χ αιώνα, είχε παραδοθεί από παλαιοπώλη στον Λούη για τη νίκη του στο Μαραθώνιο, των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων το 1896 στην Αθήνα, ενώ είχε διαδράμει περιπετειωδώς δια της συλλογής του ναζί Β. Πήκ που, απέκτησε τα αγγεία όταν αυτά εξήχθησαν λαθραία στο διπλωματικό σάκκο του Χ. Γκαίριγκ σαν διπλωματική αποσκευή! – ΔΙΑΒΑΣΤΕ περισσότερα: Γ. Λεκάκης “Αρχαιοκαπηλίες των Γερμανών στην Ελλάδα επί Κατοχής”.
Πολλά δε άλλα αρχαιολογικά αντικείμενα που βρέθηκαν να δημοπρατούνται παρανόμως στο εξωτερικό επεστράφησαν στη χώρα μας, χαρακτηριστική η περίπτωση του Μουσείου της Κορίνθου, που κατόπιν διάρρηξης τα κλοπιμαία απεδόθησαν, αποσυρόμενα από δημοπρασία στη Ν.Υ., μια κεφαλή του Διόνυσου, ένα γυναικείο κεφάλι, και η κεφαλή του Ιούλιου Καίσαρα καθώς και άλλα αρχαιολογικά αντικείμενα. Η αρχή του επαναπατρισμού των παρανόμως διακινηθέντων μνημείων, έχει ήδη ενισχυθεί και ενισχύεται από την τάση επικράτησης του εθιμικού κανόνα του διεθνούς δικαίου, που κατακτά συνεχώς έδαφος, περιορίζοντας τη παράνομη εμπορία των αρχαιολογικών θησαυρών.
Η ΕΠΑΝΕΝΩΣΗ ΤΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ, η ιδιαιτερότητα του επαναπατρισμού των αποσυναρμολογημένων θραυσμάτων στο κύριο μνημείο και η Αρχή της Ακεραιότητας των Μνημείων, η σύμβαση UNIDROIT. Η πρακτική της Επανένωσης-Νομολογία
Χαρακτηριστική περίπτωση που το Δ.Δ. Χάγης, υποχρέωσε σε επανένωση μνημείου, είναι ο ναός Preah Vihear στην υπόθεση Καμπότζης Ταϋλάνδης, με την υποχρέωση της δεύτερης να αποδώσει τα γλυπτά, στήλες, θραύσματα μνημείων που είχαν αφαιρεθεί από το ναό και την περικείμενη περιοχή. Ανάλογη περίπτωση είναι η υπόθεση των ψηφιδωτών της Κανκαριάς που αφαιρέθηκαν παράνομα από το ναό της Παναγίας στη Λυθράγκωμη της Αμμοχώστου, μετά την εισβολή της Τουρκίας στη Κύπρο, το 1974. Το δικαστήριο των ΗΠΑ Ιντιάνα διέταξε την επιστροφή των ψηφιδωτών στους ενάγοντες, εφ’ όσον έκρινε ότι τα αποσπασμένα κομμάτια ακολουθούν τη νομική τύχη του ενιαίου μνημείου. Τέλος αξίζει να αναφερθεί η επιστροφή της Αφροδίτης της Κυρήνης, από την Ιταλία στη Λιβύη που επιστράφηκε μόλις το 2008 ενώ η προσπάθεια για τον επαναπατρισμό της, είχε ξεκινήσει με αίτημα της Λιβύης το 1989, για να εκδοθεί στη συνέχεια κοινό ανακοινωθεν των δύο χωρών το 1998,το 2002 ακολούθησε διάταγμα του Υπ. Πολιτισμού της Ιταλίας για απόδοση, το οποίο αφού προσβλήθηκε στα Δικαστήρια της, τα τελευταία απεφάνθησαν ότι η συμφωνία και το κοινό Ανακοινωθέν είναι ισχυρά και διέταξε την απόδοση του αγάλματος με βάση τον εθιμικό κανόνα του Διεθνούς Δικαίου και την απαράβατη αρχή του, ότι πολιτιστικά αγαθά που εκλάπησαν / αφαιρέθηκαν κλπ. στα πλαίσια πολέμων η σε συνθήκες αποικιοκρατίας, οφείλουν να επιστρέφονται από τις διαπράξασες το αδίκημα χώρες, σε εκείνες που ανήκαν και τα δημιούργησαν.
Η ΕΠΑΝΕΝΩΣΗ ΤΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ
Η πιο διάσημη πραγματικά υπόθεση επαναπατρισμού, δεν είναι άλλη από αυτήν, των θησαυρών της Ακρόπολης της Αθήνας. Το αίτημα δεν αφορά σε μια απλή επιστροφή, αλλά στην επανένωση του μνημείου με τα λοιπά τμήματα Μνημείων στο Μουσείο της Ακρόπολης, βάσει της Αρχής της Ακεραιότητας των Μνημείων.
Η περίπτωση της απόφασης του Δ.Δ. Χάγης για τον ναό Preah Vihear είναι απολύτως εφαρμοστέα και στη περίπτωση της επανένωσης των μνημείων της Ακρόπολης, τα γλυπτά της Ζωφόρου, της Καρυάτιδας, του κίονα του Ερεχθείου, των τμημάτων του ναού της Απτέρου Νίκης και συνακόλουθα η επιστροφή τους, επιβάλλεται απο την αρχή της επανένωσης των αφαιρεθέντων τμημάτων, στο κυρίως μνημείο. ΄Αλλωστε -και χωρίς αυτό να έχει κάποια ιδιαίτερη αξία- ο Τομας Μπρούς, Λόρδος του Ελγιν, τα αφαίρεσε παράνομα χωρίς φιρμάνι που να του δίνει τέτοια εξουσία, δεδομένης τότε της Οθωμανικής κατοχής της χώρας μας, όπου τα δημόσια κτήματα –μιριγιέ- ανήκαν στο Οθωμανικό Δημόσιο και μόνο με φιρμάνι του Σουλτάνου, μπορούσε να δοθεί άδεια, τέτοιο όμως φιρμάνι δεν υπήρξε ποτέ και μάλιστα πολλοί βουλευτές του Βρετανικού Κοινοβουλίου, διαμαρτυρήθηκαν για τη συμπεριφορά του Τόμας Μπρούς- Ελγιν. Το περίφημο φιρμάνι ήταν ένα απλό σημείωμα σε ιταλική μετάφραση ανυπόγραφο που κι αυτό ακόμη, παρείχε απλά την άδεια σε καλλιτέχνες «να εισέλθουν στο χώρο του Παρθενώνα, για να σχεδιάσουν χωρίς να προβούν σε οιαδήποτε επέμβαση στα έργα και στα τείχη της Ακρόπολης…». Αλλωστε τότε η Ελλάδα βρισκόταν υπο Οθωμανική κατοχή και ήδη μικροεπαναστάσεις προηγούνταν αυτής του 1821 οπότε το έγκλημα του Λόρδου του Ελγιν έχει όλα τα χαρακτηριστικά της αποικιοκρατικής περιόδου. Τα Γλυπτά της Ακρόπολης, δεν πρόκειται για μεμονωμένο άγαλμα, αλλά μέρος του ευρύτερου συμπλέγματος του αρχαιολογικού χώρου, που έχει χαρακτηρισθεί Μνημείο & Σύμβολο Παγκόσμιας Κληρονομιάς από την UNESCO, όπως και η Αφροδίτη της Κυρήνης, που όπως είδαμε επιστράφηκε στη Λιβύη. Το αίτημα επαναπατρισμού των γλυπτών της Ακρόπολης της Αθήνας εκκινεί από το 1835, δυο αιώνες πρίν, σχεδόν αμέσως μετά την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους μας, για να συνεχισθούν τα αιτήματα το 1842,1924,1927,1941 και 1961 από τις Ελληνικές Αρχές, την Ακαδημία Αθηνών, τον Δήμαρχο της Αθήνας, αρχαιολόγους κλπ. Το 1982 στάθηκε σταθμός στη προσπάθεια, όταν «τάραξε» τα νερά η Υπ. Πολιτισμού Μελίνα Μερκούρη στο Συνέδριο της UNESCO στο Μεξικό και κάλεσε το Βρετανικό Μουσείο να επιστρέψει τα «Μάρμαρα του Παρθενώνα». Ακολούθησε επίσημο αίτημα το 1983 που απέρριψε η Βρετανία. ΤΟ 1984 η Ελληνική Κυβέρνηση απευθύνθηκε στην UNESCO, στον επίσημο φορέα της, την Διακυβερνητική Επιτροπή για την Προώθηση της Επιστροφής Πολιτιστικών Αγαθών (ICPRCP), ενώ το 1987 η Επιτροπή ζήτησε από τον Πρόεδρό της, να προωθήσει τις διαπραγματεύσεις για την επιστροφή των γλυπτών, οπότε συζητήθηκε σε διεθνείς και μη Οργανισμούς, τον ΟΗΕ, την UNESCO, το Συμβούλιο της Ευρώπης, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το ICOM, το ICOMOS και το ICCROM, ενώ το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε το 1998 δήλωση υπέρ της επιστροφής των γλυπτών του Παρθενώνα. Το 115ο Συνέδριο των ΗΠΑ το 2017 με ψήφισμά του, αποφάνθηκε υπέρ της επιστροφής των γλυπτών του Παρθενώνα, χαρακτηρίζοντάς τον ως «παγκόσμιο σύμβολο του Πολιτισμού, της Δημοκρατίας και της Ελευθερίας, γεγονός που σημαίνει ότι τα Μάρμαρα του Παρθενώνα ενδιαφέρουν όχι μόνο την Ελλάδα, αλλά όλο τον κόσμο» δεδομένου ότι κτίσθηκε στο λόφο της Ακρόπολης, στα μέσα του 5ου π.Χ. αιώνα υπό τη καθοδήγηση του Περικλή και τον σχεδιασμό του Φειδία, μετά τις απωθήσεις των Περσικών δυνάμεων και είναι το εξέχον σύμβολο της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς, για το κάλλος, τη τέχνη, την Αρχιτεκτονική και την Δημοκρατία, συνεισφορές των Ελλήνων και των προγόνων τους στον παγκόσμιο πολιτισμό. Για την Επανένωση των Γλυπτών έχει ιδρυθεί η Διεθνής Επιτροπή IAARPS συν είκοσι μία (21)εθνικές επιτροπές του Η.Β., της Αυστραλίας, Αυστρίας, Ιταλίας, Σερβίας, ΗΠΑ, Λουξεμβούργου, Ρωσίας, Σουηδίας κλπ.
Ήδη η κοινή γνώμη στην Βρετανία έχει μεταστραφεί σημαντικά, υπέρ της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα στη χώρα μας και φαίνεται ότι η μικρή Καρυά, στο παραμύθι του ακαδημαϊκού Δ. Καμπούρογλου «η Νεράϊδα του Κάστρου» από το 1894, η κλεμμένη Καρυάτιδα θα επιστρέψει στις αδελφές της, που την αναμένουν εδώ και αιώνες από την αρπαγή της, μαζί με τα γλυπτά της ζωφόρου, την Ιωνική στήλη του Ερεχθείου, τα λοιπά τμήματα του ναού της Απτέρου Νίκης, μια και δεν πρόκειται για μεμονωμένα αγάλματα, δηλαδή κινητά έργα τέχνης, αλλά αποτελούν το αποσπασμένο μέρος του Μνημείου της Ακρόπολης και πρέπει να επαναπατρισθούν στην Αθήνα, στο νέο Μουσείο της Ακρόπολης, για να επανενωθούν στον Παρθενώνα, το Ερέχθειο, και το ναό της Απτέρου Νίκης, κατ’ επιταγή του Διεθνούς Δικαίου.
Όσο για την Χίο μας, εκτός από τα Χάλκινα Αλογα που απώλεσε, ένα άλλο ίχνος άφησε το αποτύπωμά του στη γή του νησιού μας, εκεί κοντά και πρίν, στη Κλασσική Αρχαιότητα. Ενθυμούμαι ότι στις εκδηλώσεις για τα 200 χρόνια από την Ελληνική Επανάσταση, που διοργάνωσε ο Δ.Σ. Χίου έν έτει 2021, ο μεταξύ των ομιλητών, πρώην Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας κ. Πρ. Παυλόπουλος είχε με θαυμασμό, μεταξύ άλλων αναφερθεί στη χιακή ρήτρα και στο περιεχόμενό της, που σηματοδοτούσε τη πρώτη πρώιμη Δημοκρατία, που προηγήθηκε αυτής των Αθηνών και της νομοθεσίας του Σόλωνος.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για την ΧΙΑΚΗ ΡΗΤΡΑ, ΕΔΩ.
Έκτοτε αυτό το ερέθισμα και εν όψει της προσφώνησης σε μεταγενέστερο χρόνο, του Συνεδρίου του ΚΕΚΤΗΜΕ με έκανε να αναζητήσω επίμονα πληροφορίες, γι αυτό – που σύμφωνα με την κ. Μαρία Βέργου και τη διατριβή της – συνιστά αξιοπρόσεκτο διακύβευμα της πολιτιστικής ταυτότητας του νησιού και όλων εμάς, από εκείνη τη προ-κλασσική αρχαιότητα ως τις ημέρες μας και το μέλλον. Ο,τι δηλαδή η Αρχαία Χίος θα δώσει τα φώτα της πολιτικής σύνεσης και της ευνομίας,-που τόσο επαινεί ο Θουκυδίδης- μέσα από την εξέλιξή της ως πόλη–κράτος κατά τον 8ο και 7ο π.Χ. αιώνα, θα αλλάξει πολίτευμα από βασιλικό σε αριστοκρατικό-ολιγαρχικό που προοδευτικά θα το εμπλουτίσει με τη θέσπιση του κύριου πολιτικού οργάνου «Βουλή Δημοσίη» εκ της οποίας εκπορεύονται όλες οι πολιτειακές, διοικητικές και οικονομικές διαδικασίες, με τη συμμετοχή αντιπροσώπων όλων των φυλών, θα θέσει τα θεμέλια της πρώτης ή πρώϊμης Δημοκρατίας στην Κλασσική Ελλάδα,θα αποτελέσει το πρώτο δημοκρατικό πολίτευμα όλου του υφιστάμενου αρχαίου και μελλοντικού κόσμου. Θα παραδώσει στην μετέπειτα Αθηναϊκή Δημοκρατία, την αποκαλούμενη Μεγάλη ή Χιακή Ρήτρα που υπήρξε η βάση για τους νόμους του Σόλωνα στην Αθήνα, όλα δε τούτα επιβεβαιώνει η ενεπίγραφη στήλη – γνωστή ως Ρήτρα της Χίου – σε γραφή «βουστροφηδόν» που βρέθηκε στο χωρίο Θολοποτάμι και σήμερα φυλάσσεται σε μουσείο της Κωνσταντινούπολης. Η Ρήτρα της Χίου παρέχει πολύτιμες πληροφορίες για το χιακό πολίτευμα των αρχαίων χρόνων και την απόδοση της Δικαιοσύνης στο νησί μας. (ΠΗΓΗ: Σαρικάκης, μεταπτυχιακή εργασία Πετράτου, Ζολώτας, Βλαστός, Γ. Λεκάκης, Μελαχροινούδης, εφημερίδα Πολιτης, κλπ.). Γραμμένη σε μια στήλη που χρονολογήθηκε στα 570 – 550 π.Χ., αλλά ίσως και να πρόκειται για στήλη-ακριβέστερα κύρβη – του 8ου π.Χ αιώνα. Βρέθηκε το 1907 σε κεντρικό δρόμο του Θολοποταμίου εντοιχισμένη σε τοίχο της εποχής από τον Γερμανό αρχαιολόγο J.Stall, ενώ το 1949 ο L.H.Jeffery επιβεβαίωσε τη χρονολόγησή της, λόγω της βουστροφηδόν «ιερατικής» γραφής της, όπως έτσι είναι γραμμένοι και οι νόμοι της Γόρτυνος Κρήτης, το πέτρινο σύνταγμα της αρχαίας Γόρτυνος. Οι κάτοικοι του χωριού θέλησαν – νοιώθοντας ενστικτωδώς τη σημασία της – να την διαφυλάξουν και λέγεται ότι τη φύλαξαν στο σχολείο και μετά σε εκκλησία, ωστόσο φαίνεται ότι ασκήθηκαν έντονες πιέσεις από τους Οθωμανούς, σύμφωνα με τον λαογράφο Δ. Μελαχροινούδη και στη τότε Μητρόπολη, όπως προκύπτει από σχετική αλληλογραφία, ότι οι χωρικοί και η κοινότητα του Θολοποταμίου, αναγκάσθηκαν να τη παραδώσουν στις Οθωμανικές Αρχές. Έτσι η στήλη μεταφέρθηκε στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Κωνσταντινούπολης υπο τον Οσμάν Χαμπί Μπέη, Οθωμανό Διοικητή και λόγιο, που ίδρυσε το εν λόγω Μουσείο της Πόλης το 1891 και την Ακαδημία Καλών Τεχνών, την σήμερα αποκαλούμενη Μιμάρ Σινάν. Στο Μουσείο της Κωνσταντινούπολης εργαζόταν ως αρχαιολόγος ο Θεόδωρος Μακρίδης Ελληνας της Πόλης γιός του στρατιωτικού γιατρού Κωνσταντίνου Μακρίδη Πασά, που μετέφερε πληθώρα αρχαιολογικών ευρημάτων από πολλές περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, για να εμπλουτίσουν το νεοσύστατο Μουσείο.
Η Χιακή Ρήτρα ή Μεγάλη Ρήτρα συνιστά την αρχαιότερη αναφορά έως σήμερα, στην ύπαρξη Βουλής και θεωρείται το πρώτο σύνταγμα,από τα αρχαϊκά χρόνια στον Ελλαδικό χώρο, σηματοδοτώντας τον προάγγελο της Αθηναϊκής Δημοκρατίας δεκαετίες μετά, και τη νομοθεσία του Σόλωνα.
Σήμερα λοιπόν, ας σκεφθούμε τη διεκδίκηση της Χιακής Ρήτρας για το νησί μας, μ ένα προσχέδιο ψηφίσματος, που θα αποτελέσει έναυσμα για συζήτηση και σχεδιασμό πρακτέων ενεργειών, προς την ανάκτηση του σωζόμενου μέρους της ενεπίγραφης στήλης της «Χιακής Ρήτρας».
Σήμερα 30 Μαϊου 2026 ο Δήμος Χίου, Η Βιβλιοθήκη Κοραή, ο Δ.Σ. Χίου, Η Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, οι πολίτες και δημότες του νησιού εκδίδουμε το παρόν ψήφισμα:
- Η Χιακή Ρήτρα, η ενεπίγραφη στήλη που αναφέρεται στο πολίτευμα του νησιού και τους νόμους απονομής της Δικαιοσύνης και λειτουργίας του πολιτεύματος στα αρχαϊκά χρόνια και τη προκλασσική περίοδο συνιστά πολιτιστικό αγαθό και κληρονομιά και είναι μέρος της πολιτιστικής μας ταυτότητας, ως απογόνων εκείνων των Χίων Ελλήνων προγόνων μας, που την δημιούργησαν.
- Η Χιακή Ρήτρα, δεν συνίσταται μόνο στο σπουδαίο υλικό αποτύπωμα, της ενεπίγραφης στήλης σε φαιά σκληρή ντόπια πέτρα (τραχείτη) και σε ότι από αυτήν απέμεινε, βρίσκεται και σώζεται, εν ταυτώ πρόκειται και για το άυλο πολιτιστικό αγαθό της πολιτικής και νομικής σκέψης της ιστορικής προκλασσικής/κλασσικής περιόδου και της εφαρμογής στη πράξη της πρώτης «ΒΟΥΛΉ ΔΗΜΟΣΙΗ» που νομοθετεί και διοικεί ως η αρχική πρώϊμη Δημοκρατία στον Ελλαδικό χώρο και θέτει τα θεμέλια του Δημοκρατικού Πολιτεύματος στον τότε κόσμο μα και μελλοντικά εν τέλει, παγκοσμίως.
- Αναλαμβάνουμε τη συγκρότηση Επιτροπής που θα έχει ως καθήκον να πληροφορηθεί εγκύρως για την κατάσταση και τη σωστή η μη φύλαξη/διάσωση του τμήματος της «Χιακής Ρήτρας» στο Μουσείο της Πόλης.
- Να γίνει διάβημα στο Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού και στην Αρμόδια Επιτροπή του, Τεκμηρίωσης Πολιτιστικών Αγαθών και Προώθησης επανόδου στη χώρα μας και στη Χίο καθώς να γίνουν οι απαραίτητες ενέργειες και στην UNESCO και σε λοιπές επιτροπές και στην Ε.Ε.
- Η διεκδίκηση αυτή περί επιστροφής του εν λόγω πολιτιστικού αγαθού εστιάζεται ότι η ΧΙΑΚΗ ΡΗΤΡΑ αφαιρέθηκε παρανόμως από το νησί, όταν αυτό βρισκόταν υπο Οθωμανική κατοχή και ελήφθη αυθαίρετα από τους δικαιούχους ως απογόνων αυτών που το δημιούργησαν, υπο συνθήκες δηλαδή αποικιοκρατίας, η δε Χίος ελευθερώθηκε το 1912,οπότε και εφεξής αποτελεί και ανήκει στην Ελληνική Δημοκρατία και Επικράτεια. Η διεκδίκησή μας και συνοδό αίτημα αρμοδίως, εστιάζεται στους κανόνες του εθιμικού διεθνούς δικαίου δυνάμει του οποίου, και με τη συνεπίκουρηση όλων των νομικών ενεργειών, προκύπτει ότι η παρανόμως αφαιρεθείσα ΧΙΑΚΗ ΡΉΤΡΑ είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη πολιτιστική μας κληρονομιά και ταυτότητα, ως η απαρχή της Δημοκρατίας στο τόπο μας.
- Να ληφθεί μέριμνα για την ορθή διατύπωση του αιτήματος και με την ευρεία συμμετοχή των Βουλευτών, της Αυτοδιοίκησης, της Δ/νσης της Εκπαίδευσης, του Πανεπιστημίου Αιγαίου, της Αρχαιολογίας, των Επιστημονικών Φορέων και Συλλόγων, της Κοινότητας Θολοποταμίου – εκφράζουσα και τη κατ αρθ.57-59 ΑΚ το δικαίωμα στην προσωπικότητα και τους άρρηκτους δεσμούς με τη ΧΙΑΚΉ ΡΗΤΡΑ που διέπει τη πολιτιστική τους ταυτότητα- να προηγηθούν συναντήσεις με τους καθ ύλην αρμόδιους του Υπ. Πολιτισμού.
Τέλος αγαπητοί συμπολίτες και συμπολίτισσες, μη λησμονείτε, ΑΥΤΟ ΤΟ ΘΡΑΥΣΜΑ ΤΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΕΊΝΑΙ ΔΙΚΟ ΜΑΣ, είναι η ΨΥΧΗ ΤΗΣ ΧΙΟΥ ΜΑΣ, ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΕΙΜΑΣΤΑΝ ΧΘΕΣ, ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΕΙΜΑΣΤΕ ΣΗΜΕΡΑ ΜΕΤΑ ΑΠΟ 2.500 ΧΙΛΙΑΔΕΣ ΧΡΟΝΙΑ, ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΘΑ ΕΙΜΑΣΤΕ ΑΥΡΙΟ! ΑΣ ΤΟ ΔΙΕΚΔΙΚΗΣΟΥΜΕ ΜΕ ΤΟ ΕΝΑΥΣΜΑ ΠΟΥ ΜΑΣ ΕΔΩΣΕ ΚΑΙ ΔΙΝΕΙ ΑΠΟΨΕ, Η ΕΧΟΥΣΑ ΡΙΖΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΝΗΣΙ ΜΑΣ, ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΝΟΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ ΜΑΡΙΑ ΒΕΡΓΟΥ.
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 30.5.2026.
Η ΔΙΑΦΥΛΑΞΗ της ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΕΠΑΝΑΠΑΤΡΙΣΜΟΣ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΩΜΑ στην ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ βεργου ΜΝΗΜΕΙΑ επαναπατρισμος κλεμμενων αρχαιοτητων Ζανναρα χιακη ρητρα χιου νησος χιος αρχαιοκαπηλια Αλογα Αγιου Μαρκου αλογο ιν ιερος ναος Αγιος Μαρκος βενετια λυσιππος κωνσταντινουπολη αγια σοφια Σαρτζι Μπαρτμαν, μαυρη Αφροδιτη φυλη Οτεντοτων Οτεντοτες Νοτια Αφρικη πουλημενη πωληση κοριτσιου κοριτσι κοπελλας κοπαλας κοπελα κοπελλα κοριτσακι γονεις λευκος εμπορος εμποριο λευκης σαρκος σαρκας μαρτυρικη ζωη χαρακτηριστικα σωμα στεατοπυγια διογκωμενοι γλουτοι 19ος αιωνας μχ 1815, επιστημονες εκμαγειο ομοιωμα τεμαχισμενη, εκθεση 1976 Μουσειο του Ανθρωπου Παρισι, γαλλια αποθηκη 1994 αρνηση παραδοση ιθαγενεις Κοισχαν αιτημα επαναπατρισμου σκελετου οστων προεδρος Αφρικης Μαντελα, απομειναρια λειψανα 21ος 2000, βασανισμενη λεκακης Βεργου αρχαιολογος Μακριδης Ελληνας Πολη πολιτης στρατιωτικος γιατρος Μακριδης Πασας
