Τα Πτώια, υπέρ Απόλλωνος, στην Βοιωτία – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Το όρος Πτώον (που καλείται κοινώς και Πελαγία) είναι ένα μικρό βουνό της Βοιωτίας, στα Α. της Κωπαΐδος. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΚΩΠΑΪΔΟΣ, ΕΔΩ. Οι τρεις υψηλότερες κορυφές του:

• Η δυτικώτερη και σπουδαιότερη (726 ή 724 μ.),
• στα Β. αυτής, επί μικρού οροπεδίου η ΙΜ Πελαγία[1] (σε υψόμ. 566 μ. – κτισμένη Α. της θέσεως του αρχαίου μαντείου του Πτώου Απόλλωνος) και
• η ΒΑ. ρηξιγενής προεξοχή Στρούγγενα (750 ή 698 μ.).

Το βουνό έχει μήκος 20 χλμ. Είναι κυρίως ασβεστολιθικό. Έχει απότομες καταπτώσεις στην λίμνη Τρεφία (νυν Παραλίμνη) και στον κόλπο Σκροπονέρι, όπου τελευτά στο ακρωτήρι Τούρλα, έναντι της νησίδος Γκάτσα. Προς Β. το βουνό καταπίπτει προς το χωριό Νέο Κόκκινο, όπου τα μεταλλεία Λαρύμνης. Απ’ εκεί, λοφοσειρά ενώνει το βουνό της Βοιωτίας με τα Οπούντια όρη της Λοκρίδος. Στα ΝΔ. το Πτώον συνέχεται με το Φοινίκιο Όρος (λέγεται έτσι εξ αιτίας του φοινικού χρώματός του). Σ’ αυτήν την συνοχή, διατρήθηκε το Πτώον, και διανοίγονται δυο σήραγγες, δια των οποίων το νερό της λεκάνης της Κωπαΐδος[2] εξέρχεται στην λίμνη Υλίκη.

Μεταξύ του όρους Πτώου και της λίμνης Υλίκης, στις εκβολές του ποταμού Ισμηνού ήταν κτισμένη η πολίχνη Ισμήνη της Βοιωτίας. Εδώ, λοιπόν, ο αδελφός του Ισμηνού, μάντης Τήνερος (υιός του Απόλλωνος και της νύμφης Μελίας) είχε το περίφημο μαντείο του, που λεγόταν Ισμήνιο, και βρισκόταν στις όχθες του Ισμηνού ποταμού, στο Τηνερικό πεδίο.[3] Επί του Πτώου, Β της Κωπαΐδος, ύπερθεν της Κυρτώνης (νυν Μοναχού) Βοιωτίας έκειτο η πολίχνη της Λοκρίδος Κορσιαί ή Κορσεία. Σε αυτήν υπήρχε περίφημο άγαλμα του Ερμού.[4] Κάτωθεν έρρεε ο ποταμός Πλατάνιος, που πηγάζει από το Πτώο και εκβάλλει στον Ευβοϊκό. Νυν θέση Χελιάδου Παλαιοχωρίου Προσκυνά. Οι κάτοικοί της, μάλλον εκ σεισμού, έφυγαν προς Προσκυνά και Τραγάνα. Αυτός ο σεισμός που αναφέρεται να τρόμαξε τους κατοίκους των Κορσιών, και τους ανάγκασε να εγκαταλείψουν την πόλη τους, ίσως να ήταν η πτώση που αναφέρεται στην μυθολογία μας…

Άνθρωποι ή ιερείς είδαν απ’ την κορυφή του βουνού ένα αντικείμενο να πέφτει από τον ουρανό, το εξέλαβαν ως θεοσημία ή διοσημία, και ίδρυσαν το μαντείο του Πτώου, διότι ενόμισαν πως έπεσε ο Απόλλων με το άρμα του… Κάτι τέτοιο φυσικά θα τρόμαξε όλους τους περίοικους, γι’ αυτό και έμεινε έκτοτε ως επίθετο του Απόλλωνος «ως εμποιούντος φόβο στους εχθρούς».

Κατ’ άλλην ετυμολογία, το όρος ονομάσθηκε έτσι από τον υιό του Αθάμαντα και της Θεμιστούς (του Υψέως), Πτώο (ή Πτοίο), τον βασιλιά του βοιωτικού Ορχομενού.[5] Κατ’ άλλην παράδοση ο Πτώος ήταν υιός του Απόλλωνος και της Ζευξίππης ή Ευίππης (του Αθάμαντος), που λατρευόταν ως ήρωας στο Ακραίφνιο.

• ΔΕΙΤΕ την συνέντευξη του Γ. Λεκάκη για το ΤΟ ΑΓΝΩΣΤΟ ΣΠΟΥΔΑΙΟ ΑΡΧΑΙΟ ΑΚΡΑΙΦΝΙΟ ΒΟΙΩΤΙΑΣ.
• ΔΕΙΤΕ επίσης το βιντεορεπορτάζ του Γ. Λεκάκη “Αρχαίο δομικό υλικό του αρχαίου ναού του Διονύσου Ακραιφνίου, στον ναό του Αγίου Γεωργίου”, ΕΔΩ.

Το όρος αυτό, λοιπόν, επήρε την ονομασία του από τον ναό του Πτώου Απόλλωνος και αυτό είναι αναμφισβήτητο. Τα ερείπια αυτά ήλθαν στο φως με τις ανασκαφές της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής Αθηνών (1885-1888 και 1891), με επί κεφαλής τον M. Holleaux.

Ο ναός κείται επί του πρανούς λόφου, όπου δεσπόζει πηγή – σήμερα καλείται Πηγή Περδικόβρυσης – στα Α. της κοινότητος Καρδίτσας Βοιωτίας και 100 μ. άνωθεν της Κρήνης. Του ναού σώζονται πώρινα θεμέλια, ελάχιστο μέρος της εσωτερικής πλακόστρωσης και τα λείψανα κλίμακος, η οποία οδηγούσε από το κάτω επίπεδο του ναού στο άνω. Ο ναός ήταν δωρικού ρυθμού (23,2 Χ 11,8 μ.).

Ο ναός του Πτώου Απόλλωνος ήταν ένα χρηστήριο ή μαντείο, που λειτουργούσε από τον 7^ο αι. π.Χ. και επί των ερειπίων του ανηγέρθη άλλο, νέο μαντείο, τον 3^ο αι. π.Χ. το οποίο μάλιστα – έως και προ της εκστρατείας του Μ. Αλεξάνδρου και την καταστροφή της Θήβας – ήταν «αλάθητο»[6]. Δηλ. αν και ερειπώθηκε, δεν έχασε την μαντική τέχνη και αίγλη του, και κυρίως δεν απαξιώθηκε από τον κόσμο. Διότι εάν είχε συμβεί κάτι τέτοιο, θα είχε παύσει η λειτουργία του και δεν θα γινόταν τόσος κόπος να ξανακτισθεί νέο μαντείο! Η δε φήμη του και στα ρωμαϊκά χρόνια ήταν μεγάλη και αυτό φαίνεται από τις ανασκαφές, και από τις αντιγραφές που έκαναν οι Ρωμαίοι, και οι επιβιώσεις τους στον σύγχρονο ρωμαϊκό κόσμο τους…

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΠΤΩΟΥ ΑΠΟΛΛΩΝΟΣ, ΕΔΩ.

Το μαντείο αυτό ερώτησε ο Μαρδόνιος δια του απεσταλμένου του Μυός, προ της Μάχης των Πλαταιών. Αλλά αυτό δεν είναι περίεργο. Το παράξενο και παράδοξο είναι ότι ο Πέρσης έλαβε απάντηση στην γλώσσα του! Το μαντείο συνέχισε να απαντά στην γλώσσα που μίλαγαν οι ερωτώντες αυτό, έως τα ρωμαϊκά χρόνια![7] Κι αυτό είναι το παραδοξότερον: Διότι τέτοιες ιδιότητες έχουν προσδώσει μόνον οι καθολικοί στην εμφάνιση της Παναγίας, Virgin Mary κατ’ αυτούς, η οποία εκτός του ότι εμφανίζεται σε όσους την βλέπουν πάντα νέα, συνομιλεί κιόλας μαζί τους στην γλώσσα στην οποία της απευθύνεται ο εκάστοτε πιστός![8] Οι ρωμαιοκαθολικοί δεν αντέγραψαν μόνον αυτήν την ιδιότητα του μαντείου, αλλά απέδωσαν και στον προκαθήμενό τους, τον πάππα, την ιδιότητα του «αλάθητου», που είχε στην αρχαιότητα μόνον το Μαντείον του Πτώου!

Το μαντείο έπαψε να λειτουργεί μετά την καταστροφή των Θηβών, από τον Μέγα Αλέξανδρο, πόλη στην οποία υπήγετο το Ακραίφνιο (οι αρχαίες Ακραιφίες).

Το αρχαίο μαντείο βρισκόταν 15 στάδια δεξιότερα από την πόλη Ακραίφνιο (ή Ακραιφία), η οποία ευρίσκετο στους πρόποδες του όρους, στην άκρα της Κωπαΐδος.

Τα Πτώια

Εδώ επάνω, στο ιερό, εορτάζονταν τα Πτώια (ή Πτώα), άγνωστο από πότε. Ήταν μουσικοί και γυμνικοί αγώνες υπέρ του Απόλλωνος. Γίνονταν και ποιητικοί αγώνες. Στα τέλη του 4^ου αι. π.Χ. – αρχές 3^ου αι. π.Χ. αποφασίσθηκε οι αγώνες τα γίνονται ανά πέντε έτη, ενώπιον του θεάτρου[9] και έπαθλό τους να είναι ένα στεφάνι. Οι αγώνες αυτοί μετά από 30ετή διακοπή, ανανεώθηκαν επί Καλλιγούλα (1^ο αι. μ.Χ.), από έναν πλούσιο πολίτη του Ακραιφνίου, τον Επαμεινώνδα Επαμεινώνδου, ο οποίος θα έπρεπε στο εξής «ευθέως επιτελεί τας θυσίας και τα του θεού μαντεία».[10] Αλλά μάλλον αυτή η αναβίωση των Πτώιων δεν ήταν επιτυχής.[11]

Στις ανασκαφές ευρέθησαν πολλά αγάλματα (κούροι) κ.ά. έργα τέχνης, χάλκινα αντικείμενα, επιγραφές, αγγεία, που σήμερα ευρίσκονται στα Αρχαιολογικά Μουσεία Αθηνών και Θηβών. Γι’ αυτό το Πτώον έχει μεγάλη αρχαιολογική σημασία. Τις επιγραφές του Πτώου εμελέτησε ο Αν. Ορλάνδος.[12]

Το Πτώον και η πτώση

Το όρος Πτώον ετυμολογικώς συνδέεται με την πτώση.

Αλλά εδώ έρχεται να δέσει η μυθολογία με την Αστρονομία και την Γεωλογία και οι δεύτερες να αποδείξουν αυτά που λέει η πρώτη. Το Πτώον όντως συνδέεται, λοιπόν, με πτώση, αλλά όχι του άρματος του Απόλλωνος, αλλά ενός άλλου αντικειμένου εξ ουρανού, ενός μετεωρίτη. Και πράγματι μια τέτοια πτώση έγινε στον Βόρειο Ευβοϊκό, ο οποίος απέχει μόλις 5 χλμ.! Ο φλεγόμενος μετεωρίτης καθώς θα έπεφτε από τον ουρανό, είναι πολύ πιθανόν να εκλήφθηκε από τους κατοικούντες στο όρος ως το άρμα του Φαέθωντος Ηλίου, που για κάποια αιτία έπεφτε…

Αυτή η πτώση μετεωρίτη συνέβη στην περιοχή, τουλάχιστον, πριν από 14.000 χρόνια, την εποχή της Τελευταίας Παγετώδους Περιόδου! Άνοιξε έναν τεράστιο κρατήρα (διαμέτρου 100 μ. και βάθους 50 μ.), ο οποίος ανιχνεύθηκε στον πυθμένα του Β. Ευβοϊκού Κόλπου, σε βάθος 80 μ.! Είναι η πρώτη φορά που στον βυθό των ελληνικών θαλασσών ανακαλύφθηκε η ύπαρξη ενός τέτοιου φυσικού συμβάντος! Σημειωτέον, ότι τότε ο Β. Ευβοϊκός ήταν ακόμη στεριά και η πτώση του μετεωρίτη έγινε στις παρυφές μιας μεγάλης λίμνης, που υπήρχε εκεί! Άρα μπορούμε να υποθέσουμε πως το όρος και το μαντείο καλείται Πτώον, πριν από 14.000 χρόνια τουλάχιστον!

• ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκη: “Ο Παγασητικός Κόλπος δημιουργήθηκε πριν 12.800 χρόνια, μετά την γιγαντιαία έκρηξη ενός αστεροειδούς ή κομήτη!”, ΕΔΩ.

Έτσι, μπορούμε να εξηγήσουμε γιατί τρομοκρατήθηκαν οι κάτοικοι των γειτονικών Κορσιών και εγκατέλειψαν την πόλη τους, γιατί:

• πήγαν προσκυνητές σε έναν παρακείμενο τόπο που ονομάσθηκε Προσκυνάς,
• από το «τράκο» ένας άλλος τόπος ονομάσθηκε Τραγάνα,
• σκόρπισαν τα νερά και η περιοχή ονομάσθηκε Σκροπονέρι, γιατί… γιατί… γιατί…

Αυτή η πτώση μετεωρίτη, ίσως να μην είναι άσχετη με την δημιουργία ρηγμάτων θερμών και ιαματικών υδάτων, που αφθονούν εκατέρωθεν της περιοχής του Πτώου: Στην Φθιώτιδα (Καμένα Βούρλα, Άγ. Κωνσταντίνος, Θερμοπύλαι, Υπάτη, κ.α.) και στην Εύβοια (Αιδηψός, Ήλια, κ.α.).

ΠΗΓΗ: από την στήλη του γράφοντος “ΓΙΟΡΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ”, στο περ. “Νέα Σκέψη”, τ. Ιουλ. 2007. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.8.2007.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ), σε έρευνα με επί κεφαλής τον θαλάσσιο γεωλόγο Δημ. Σακελλαρίου ο οποίος ευρίσκετο με το ωκεανογραφικό σκάφος «Αιγαίο» στην περιοχή ανάμεσα στην Λάρυμνα και το όρος Κονδύλι, με σκοπό να χαρτογραφήσει τα ενεργά ρήγματα και τις υποθαλάσσιες κατολισθήσεις.
• Λεκάκης Γ. «Αρχαίες Γιορτές και Πανηγύρια των Ελλήνων» (υπό έκδοσιν). Και «Οι 88 αρχαίες πόλεις της Βοιωτίας». Και «Τάματα και αναθήματα».

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Τιμά το Γενέθλιο της Θεοτόκου. Άγνωστο πότε ιδρύθηκε: Την έκτισε, λένε, στα πρώτα χριστιανικά χρόνια μία Ρωμαία, με το όνομα Πελαγία. Κατ’ άλλους κτίσθηκε στα μέσα του 12^ου αι. ή τον 16^ο ή τον 17^ο …

[2] Τα όρη Ελικών (Δ.), Πτώον (Α.), και Χλωμό (Β.) περικλείουν την λεκάνη Κωπαΐδος.

[3] Κατά τον Στράβωνα, όμως, το μαντείο του Τηνέρου βρισκόταν στο Πτώον όρος, πάνω από το Τηνερικό πεδίο.

[4] βλ. σχ. Παυσ. Θ,24,5

[5] βλ. σχ. Παυσ. Θ,23,6.

[6] βλ. σχ. Παυσ. Θ,23,6.

[7] βλ. σχ. Παυσ. Θ,23,6 και Ηρόδ. Η,135.

[8] Ιδιότητα που μπορεί να έχουν ιδιαιτέρως προικισμένα άτομα, που μπορούν να ακούν μια συνομιλία, σε οιαδήποτε απόσταση κι αν αυτή γίνεται, και σε οποιονδήποτε χρόνο κι αν αυτή έχει συμβεί, και σε οιανδήποτε γλώσσα, και να την μεταφέρουν, να την κατανοούν, να την διηγούνται, σαν να συμβαίνει δίπλα τους, στην γλώσσα τους, τώρα…

[9] βλ. σχ. επιγρ. «τω θεάτρω» IG,1625,57 και Αρχαιολ. Δελτ. τ.1.

[10] από επιγρ. (IG,VII,2712).

[11] βλ. σχ. και Παπαχατζή «Βοιωτικά».

[12] Καθώς επίσης και τις επιγραφές της Δήλου, του Σουνίου, της Στράτου, της Λέσβου, της Χίου, της Καστοριάς, της Σικυώνος, της Νικοπόλεως, της Αλιφείρας, κ.ά.

εορτες Πτωια, θεος Απολλωνας, Βοιωτια Λεκακης