Του Γιώργου Λεκάκη
Το Μολύκρειον[1] είναι σήμερα ένας μικρός πεδινός οικισμός της Ναυπακτίας, στον νομό Αιτωλοακαρνανίας, στον 38ο παράλληλο [38°21′32.0″N 21°45′4.0″E]. Ευρίσκεται σε μικρή απόσταση (5 χλμ. από την Ναύπακτο, 4 χλμ. από το στο Αντίρριο – εξ ου και Μολυκρικόν Ρίον) και απέναντι από το Ρίο Αχαΐας. Το Τοπικό Διαμέρισμα του Μολύκρειου περιλαμβάνει και τους οικισμούς Πλατανίτης, Άνω Πλατανίτης και Φραγκαίικα.
Σε μικρή απόσταση (2,5 χλμ. σε ευθεία) ευρίσκεται και το αρχαίο θέατρο της Μακύνειας.
Στα αξιοθέατά του συγκαταλέγονται:
- Πέτρινο γεφύρι (τελευταίο 4ο του 19ου αι.) στο Πλατανόρρεμα (Κάκαβος) κοντά στον Πλατανίτη, στα όρια Ναυπάκτου-Αντιρρίου.
- Η υπέροχη διαδρομή, από τα υψώματα του Πλατανίτη, που καταλήγει στην Κλόκοβα, με μοναδική θέα σε όλον τον Δήμο Αντιρρίου.
- Η παραλία του Πλατανίτη.
- το ξωκκλήσι του Αγίου Γεωργίου [38.347540109773206, 21.76125105155433] κυρίως για την πανοραμική θέα προς το στενό Ρίου-Αντιρρίου, και
- το ξωκκλήσι της Αγίας Παρασκευής.
Το αρχαίο Μολύκρειον βρισκόταν στις τελευταίες δυτικές εσχατιές της Δυτικής Λοκρίδας, κοντά στα όρια της Αιτωλίας, στην επικυριαρχία της οποίας περιήλθε αργότερα. Ο αρχαίος αγροτικός οικισμός, ανακαλύφθηκε 1 χλμ. βόρεια του Αντιρρίου, στην θέση Δραγατσιά, κατά τις εργασίες σύνδεσης της Γέφυρας Ρίου – Αντιρρίου με την εθνική οδό. Επιβεβαιώνει ότι το αρχαίο Μολύκρειον εκτεινόταν από το Αντίρριο μέχρι τον Άγιο Γεώργιο Μολύκρειου.
Ήταν οχυρωμένη πόλη. Εξ αιτίας της θέσης της κοντά στην είσοδο του Κορινθιακού Κόλπου, είχε μεγάλη στρατηγική σημασία, ιδιαίτερα για τις ναυτικές επιχειρήσεις. Διέθετε λιμάνι αφιερωμένο στον Ποσειδώνα. Υπήρχε και περίλαμπρος ναός του. Αυτό συνετέλεσε στο να αναπτυχθεί το Μολύκρειον ως εμπορικό κέντρο της περιοχής. Το Μολύκρειον ιδρύθηκε μετά την κάθοδο των Δωριέων από την Δωρίδα στην Πελοπόννησο, και υπήρξε αποικία των Κορινθίων τον 7ο π.Χ. αιώνα και ύστερα των Αθηναίων κατά την διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου στα μέσα του 5ου αι.
Το 431 π.Χ. καταγράφεται ναυμαχία μεταξύ των Αθηναίων, υπό τον στρατηγό Φορμίωνα και των Λακεδαιμονίων, με αρχηγό τον Κνήμονα. Οι Λακεδαιμόνιοι υπέστησαν πανωλεθρία και κατέφυγαν στο Ρίο, ενώ οι Αθηναίοι νικητές προσάραξαν στο Μολυκρικόν Ρίον (Θουκ.). Όμως στο 426 π.Χ. το Μολύκρειον καταλήφθηκε από τους Λακεδαιμόνιους. Φαίνεται ότι περιήλθε στους Αιτωλούς μετά την κατάληψη της Ναυπάκτου το 338 π.Χ.
Το αρχαίο Μολύκρειον εντοπίζεται στην θέση Ελληνικό του Μολυκρείου – αν και λέγεται Ελληνικό / Ελληνικά Βελβίνας [38.397498039553184, 21.76510083722093] στην κορυφογραμμή του λόφου της Παλατράχης (502 μ.). Από τις ανασκαφές στην περιοχή έχει αποκαλυφθεί η στενή και επιμήκης τειχισμένη ακρόπολη. Ίσως πελασγικής εποχής. Στον περίβολό της έχουν αποκαλυφθεί καλοδιατηρημένα τα θεμέλια μεγάλου δωρικού ναού του 4ου π.Χ. αιώνα, αφιερωμένου στον Ποσειδώνα (διαστάσεων 14,37 Χ 31,45 μ.). Το σχήμα του είναι επίμηκες ορθογώνιο και η κρηπίδα του κατασκευασμένη από φαιό και ασβεστόλιθο έχει τρεις αναβαθμούς.
Φαίνεται ότι ο ναός αυτός δεν πρόφθασε να ολοκληρωθεί. Η χρονολογία κατασκευής του δεν μπορεί να είναι πριν το 400 π.Χ. Έχουν βρεθεί επίσης και άλλα οικοδομήματα, μεταξύ των οποίων νότια μια κυκλική εντυπωσιακή δεξαμενή (διαμέτρου 5,35μ.). Κτισμένη με μεγάλες πελεκητές πέτρες. Πιθανή αποθήκη νερού ή αποθέτης. Και μια στοά. Η θέση δεσπόζει στην είσοδο του Κορινθιακού. Η πρώτη ανασκαφή στον αρχαιολογικό χώρο του Ελληνικού έγινε το 1897. Η δεύτερη το 1925.
Το Μολύκρειον με το παλαιό του όνομα Μούι (Μούη) είναι μεταπαναστατικός οικισμός. Προεπαναστατικός οικισμός στην ίδια περιοχή είναι ο οικισμός Άγιος Γεώργιος, που βρίσκεται σε περίοπτο λόφο (ύψους 281 μ.), ΒΔ. του Μολύκρειου. Στα 1912 ιδρύθηκε η Κοινότητα Αγίου Γεωργίου Μολυκρείου. Η ονομασία φανερώνει ότι στον οικισμό Άγιος Γεώργιος προϋπήρχε ομώνυμη βυζαντινή μονή, που μάλλον κατεστράφη κατά την οθωμανοκρατία. Κοντά στον ναό μέσα στο γούπατο υπάρχει το τοπωνύμιο Παλιοχώρι, μια περιοχή γεμάτη κεραμίδια. Στον λόφο του Αγίου Γεωργίου, όπου βρίσκεται ο ομώνυμος ναός και η θέα είναι απέραντη, υπάρχουν τεράστιες κροκάλες οι οποίες εντυπωσιάζουν. Η πλάκα που βρίσκεται στην νότια είσοδο του ναού έχει κτητορική επιγραφή, αλλά δεν διαβάζεται εύκολα – έχει σκεπαστεί με ασβέστη. Έχουν γραφεί δύο αναγνώσεις 1851 και 1862. Σε μια χαράδρα στην Περδικόλακα βρίσκεται το ξωκκλήσι της Αγίας Παρασκευής που κτίστηκε στα 1851. Η κτητορική επιγραφή βρίσκεται πάνω από την τοξωτή νότια είσοδο. Στην κατάληξη της Παλατράχης ευρίσκεται το ξωκκλήσι της Ανάληψης του Χριστού που κτίσθηκε γύρω στο 1975 επί παλαιών θεμελίων.
ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ
Στο Μολύκρειον, τον Ιούνιο στην γιορτή του άη Γιάννη του Ριγανά, ανάβουν φωτιές και τις πηδούν. Προσφέρεται ψητό αρνί.
Πανηγυρίζει κατά τον εορτασμό της Αναλήψεως του Χριστού. Πολιούχος άγιος είναι ο άγιος Νικόλαος.
ΠΗΓΗ: Δήμος Ναυπακτίας.
Και τεράστιο αρχαίο στάδιο
Στο αρχαίο Μολύκρειον έχει βρεθεί ένα τεράστιο αρχαίο στάδιο, μήκους 184,60 μ. (αττικού τύπου), με τις λίθινες κερκίδες του και την αφετηρία εκκίνησής του. Απεκαλύφθη πλάι σε ένα κτήριο με λουτρό, που ενδεχομένως χρησιμοποιούσαν οι αθλητές στο ιερόν του αρχαίου.
Πρόκειται για έναν αρχαιολογικό χώρο γνωστό ήδη από τους περιηγητές του 19ου αιώνα, καθώς υπήρχαν κάποια ορατά λείψανα. Βρίσκεται στο οροπέδιο πάνω στην κορυφή ενός χαμηλόβουνο[2].
Τον χώρο, που σήμερα ονομάζεται Ελληνικά, επισκέφθηκε το 1915 ο Κ. Ρωμαίος, αναφέροντας ότι σώζεται η δίβαθμη κρηπίδα ενός μεγάλου ναού. Την ταύτιση ωστόσο αυτής της θέσης με το αρχαίο Μολύκρειο είχε προτείνει πρώτος ο Leake, με βάση τις πηγές κυρίως από τον Θουκυδίδη, τον Παυσανία και τον Πλούταρχο.[3]
Πρώτος ανασκαφέας του υπήρξε ο Α. Ορλάνδος, το 1925, ο οποίος στις 10 ημέρες της έρευνάς του σχεδίασε το τοπογραφικό όλου του χώρου, αποτυπώνοντας όλα τα ορατά τότε και εν μέρει αποκαλυφθέντα λείψανα κτηρίων, όπως και τον τοίχο του περιβόλου που ακολουθεί την καμπύλη στο φρύδι του οροπεδίου, χωρίς να σχηματίζει καμμιά γωνία. Το ενδιαφέρον του Ορλάνδου επικεντρώθηκε στον μεγάλο ναό (διαστάσεων 14,37 x 31,45 μ.) που έχει ασυνήθιστο προσανατολισμό από Β προς Ν, πρόναο και οπισθόδομο με δυο κίονες εν παραστάσει και φέρει 6 x 13 κίονες στο περιστύλιο. Με βάση τις κατασκευαστικές λεπτομέρειες και αναλογίες του τον χρονολόγησε γύρω στο 400 π.Χ. Είναι κατασκευασμένος από εντόπιο μαλακό ψαμμόλιθο, όπως και όλα τα υπόλοιπα κτήρια του Ιερού, υλικό που αφθονεί στην περιοχή. Ο Ορλάνδος αποκάλυψε επίσης την θεμελίωση τοίχων και τις βάσεις πεσσών μιας διπλής στοάς με ενδιάμεσο τοίχο μήκους 38 μ.
Η θέση της στοάς ακριβώς δίπλα και σε επαφή σχεδόν με το κρηπίδωμα του ναού οδήγησε τον ανασκαφέα στο να την χαρακτηρίσει ως χώρο εργοταξιακό για την οικοδόμηση του ναού, ερμηνεία που δεν ισχύει, όπως αποδεικνύεται από τις τελευταίες ανασκαφές.
Ανασκάπτοντας το 2006 σε σημεία που δεν ερεύνησε ο Ορλάνδος στα νότια του Ιερού βρήκαν ένα δεύτερο μικρότερο ναό με κανονικό προσανατολισμό Α.-Δ. και εντός του σηκού την θέση του βάθρου του λατρευτικού αγάλματος. Έξω από τον ναό, πίσω από τον οπισθόδομο, εντόπισαν και την βάση του χάλκινου αγάλματος, που ήταν πιθανότατα φυσικού μεγέθους.
Δυστυχώς τα κινητά ευρήματα δεν βοηθούν για την ταύτιση των ναών με κάποια συγκεκριμένη θεότητα, ούτε και για την ακριβή λειτουργία του Ιερού. Στην μεγάλη έκταση ανάμεσα στους δύο ναούς αποκαλύφθηκε ένα ορθογώνιο κτήριο, την ύπαρξη του οποίου είχε επισημάνει ο Ορλάνδος στο τοπογραφικό του, χωρίς όμως να το ερευνήσει. Έχει διαστάσεις 14,35 x 9,20 μ. και χωρίζεται σε έξι δωμάτια. Τα τέσσερα από αυτά μοιάζουν ως χώρος υποδοχής, ενώ τα δύο μεγαλύτερα ίσως ήταν αποθήκες, γιατί στις γωνίες τους βρέθηκαν μεγάλα πιθάρια, σιδερένια αγροτικά εργαλεία, πέντε αξίνες και ένα κλαδευτήρι.
Ωστόσο, στο κατώφλι ενός από τρία μικρά δωμάτια γράφει το επίρρημα ΕΥ και στο δάπεδό του περισυνελέγησαν περί τις 100 αγνύθες διαφόρων τύπων, που σημαίνει πως είχε εργαστηριακή χρήση.
Στον χώρο υποδοχής βρέθηκε μια λίθινη κατασκευή, ένα είδος πάγκου εργασίας για την εναπόθεση αγγείων και άλλων αντικειμένων. Παρόμοιος πάγκος υπήρχε και σε άλλο δωμάτιο, ενώ ένα γωνιακό δωμάτιο χρησίμευε ως λουτρό, γιατί εντός του βρέθηκε ένας πήλινος λουτήρας και ένα πήλινο περιρραντήριο με υψηλό πόδι.
«Από την αρχή ήταν σαφές ότι το κτήριο αυτό ήταν ένα “κοσμικό” κτήριο που εξυπηρετούσε διάφορες λειτουργικές ανάγκες του Ιερού» λέει ο κ. Καλτσάς, τονίζοντας όμως ότι τους είχε προβληματίσει κάπως η παρουσία του λουτρού στο Ιερό, ωσότου ήρθε μια ανεπάντεχη ανακάλυψη πριν από δύο χρόνια να τους λύσει την απορία: Κόβοντας κάποιους θάμνους είδαν μια σειρά από λίθους. Προχωρώντας λίγο περισσότερο βρήκαν και μια δεύτερη σειρά λίθων. «Το πρόβλημα πάντοτε ήταν η βλάστηση από την οποία τελικά καθαρίστηκε ο χώρος έως τον τοίχο του περιβόλου και μπορέσαμε έτσι να πραγματοποιήσουμε κάποιες τομές». Επειτα από λίγες ημέρες «οι υποψίες μας επαληθεύθηκαν. Βρεθήκαμε έκπληκτοι μπροστά σε ένα στάδιο με λίθινες κερκίδες. Την αφετηρία του σταδίου σχηματίζει μια σειρά από λίθινες πλάκες, πάνω στις οποίες διακρίνεται καθαρά η βαλβίδα, μονή στην περίπτωσή μας με μια αύλακα, που πιθανότατα μας παραπέμπει στον 5ο αιώνα π.Χ.
Σε απολύτως κανονικά διαστήματα ανά 1,40 μ. υπάρχουν βαθείς ορθογώνιοι τόρμοι πλευράς 10 εκ., στους οποίους ήταν τοποθετημένοι οι ξύλινοι πάσσαλοι του μηχανισμού της ύσπληγας για την εκκίνηση των δρομέων».
Οι τέσσερις λίθινες κερκίδες (μήκους 32 μ.) ήταν σε ένα τμήμα του σταδίου και προορίζονταν για τους αξιωματούχους των αγώνων και τους επίσημους θεατές. Η επιγραφή ΑΒΑΤΟΝ σε μια σειρά των καθισμάτων ίσως σηματοδοτεί «το ούτως ή άλλως άβατον του σταδίου για το γυναικείο φύλο».
«Μετά την ανακάλυψη του σταδίου δικαιολογείται εν πολλοίς και η ύπαρξη του κτηρίου Γ με το λουτρό που δεν χωρεί αμφιβολία ότι, εκτός των άλλων λειτουργιών, εξυπηρετούσε και τους αθλητές ως χώρος αποδυτηρίων» σημειώνει ο κ. Καλτσάς. Πάντως, ο χώρος αυτός έχει πολλά ακόμη να μας αφηγηθεί, αφού την ανασκαφική περίοδο, Σεπτεμβριου του 2013, αποκαλύφθηκε και ανασκάφτηκε ακόμα ένα κτήριο νότια της στοάς, 12 Χ 6 μ.
Τα ευρήματα πάντως αυτού του Ιερού δεν έχουν δώσει έως τώρα «ικανοποιητικές απαντήσεις σε ζητήματα όπως: αν ο χώρος του Ιερού σχετίζεται με το αρχαίο Μολύκρειο και ποια ήταν η θεότητα στην οποία ήταν αφιερωμένο».
Οι σημερινοί ανασκαφείς γνωρίζουν ότι ο Ορλάνδος είχε υποστηρίξει ότι ο μεγάλος λίθινος ναός ήταν αφιερωμένος στον Ποσειδώνα, βασιζόμενος στην μαρτυρία του Παυσανία, ο οποίος αναφέρει ότι σε έναν ναό του Ποσειδώνος στο Μολύκρειον είχαν καταφύγει αναζητώντας άσυλο οι φονιάδες του Ησιόδου, τα αδελφια Κτίμενος και Άντιφος, υιοι του Γανύκτορος από την Ναύπακτο. Τον φόνευσαν επειδή τάχα είχε ατιμάσει την αδελφή τους. Αλλά και στον ναό Ποσειδώνος στο Μολύκρειον τους συνέλαβαν να ασεβούν στο ιερό. Τότε τους σκότωσε ο μάντης Ευρυκλέας επικαλούμενος τους ξένιους θεούς.
«Για να αποδεχθεί όμως κανείς κάτι τέτοιο θα πρέπει να δεχθεί πρώτα ότι πράγματι ο χώρος αυτός σχετίζεται με το Μολύκρειο» λέει ο κ. Καλτσάς.
Ο Ορλάνδος, ενώ είχε βρει τα υπολείμματα μιας επιγραφής στην γωνία ενός βάθρου αγάλματος μέσα στον ναό με την κατάληξη ενός γυναικείου ονόματος (-ΣΙΑ, π.χ. Διονυσία, Αρτεμισία), και τα γράμματα ΝΑΙ, που αποτελούν την δοτική του ονόματος της θεάς Αθηνάς, επέμενε στον Ποσειδώνα, αναφέροντας την πιθανότητα η Αθηνά να ήταν μια δεύτερη θεότητα που λατρευόταν στο ίδιο Ιερό.
Αυτό ακριβώς θεωρεί πολύ πιθανόν και ο κ. Καλτσάς, ελπίζοντας πως «οι έρευνες που θα ακολουθήσουν θα δώσουν περισσότερα στοιχεία για την ταύτιση ή όχι του χώρου με το αρχαίο Μολύκρειο, καθώς και για τις λατρείες, πλουτίζοντας τις γνώσεις μας για το Ιερό αυτό, το οποίο δεν φαίνεται να ήταν ένα πολύ μικρό τοπικό ιερό στενής εμβέλειας, αλλά ίσως να είχε μια μεγαλύτερη ακτινοβολία, όπως υποδεικνύει πλέον η αποκάλυψη του μοναδικού ως τώρα σταδίου στην περιοχή της δυτικής Ελλάδας».
Την έρευνα διεξάγει εκεί από το 2006 με πολλές δυσκολίες, λόγω της οικονομικής δυσπραγίας και με μια χορηγία του Ιδρύματος Ψύχα, ο επ. διευθυντής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου Ν. Καλτσάς, σε συνεργασία με την καθηγήτρια στο ΑΠΘ Αλ. Μουστάκα. Αρχιτέκτονας της ανασκαφής είναι ο καθηγητής του ΕΜΠ Μ. Κορρές.
ΠΗΓΗ: Αποκάλυψη. Γ. Λεκάκης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 28.4.2014
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Αναφερεται και ως η Μολύκρεια, το Μολύκρειο, η Μολυκρία.
[2] ύψους 510 μ. μόλις 15 χλμ. από την Ναύπακτο και σε ευθεία σχεδόν γραμμή με το στενό πέρασμα Ρίου-Αντιρρίου.
[3] Βλ. ομιλία Καλτσά στις διαλέξεις των Φίλων του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου.
αρχαιο Μολυκρειον μοναδικο αρχαιο σταδιο δυτικη Ελλαδα Λεκακης αρχαια Μολυκρεια, Μολυκρειο, Μολυκρια Ναυπακτος στενο περασμα Ριου Αντιρριου Καλτσας ανασκαφη Ορλανδος μεγαλος λιθινος ναος Ποσειδωνα, Ποσειδωνος Ποσειδων θεος Ποσειδωνας Παυσανιας, καταφυγιο ασυλο φονιαδες Ησιοδου, Ησιοδος φονιας αδελφια Κτιμενος αντιφος, Γανακτορας Γανακτωρ Ναυπακτιος δολοφονια Ησιοδου θανατος Ησιοδου ατιμια τιμη αδελφης αδελφη ασεβεια ιερο θανατος μαντης Ευρυκλεας Ευρυκλευς ξενιοι θεοι πεδινος οικισμος Ναυπακτια αιτωλοακαρνανια 38ος παραλληλος αντιρριο Μολυκρικον Ριον Ριο Αχαια οικισμος Πλατανιτης, ανω Πλατανιτης Φραγκαιικα αρχαιο θεατρο Μακυνεια πανηγυρι εορτη γιορτη πανηγυρια εορτες γιορτες Αναληψεως Χριστου πολιουχος αγιος Νικολαος τουριστικα αξιοθεατα πετρινο γεφυρι 19ος Πλατανορρεμα Κακαβος Πλατανορεμα περζοπορικη διαδρομη, μονοπατι πεζοπορια περζοπορικες διαδρομες, μονοπατια πεζοποριες Κλοκοβα, παραλια ξωκκλησι αγιου Γεωργιου, Γεωργιος πανοραμικη θεα Μολυκρειου μονη καταστροφη οθωμανοκρατια αγιας Παρασκευης αγια Παρασκευη δυτικη Λοκριδα αιτωλιας, αγροτικος Δραγατσια Γεφυρα εθνικη οδος οχυρωμενη πολη Κορινθιακος Κολπος πατραικος στρατηγικη θεση σημασια ναυτικες επιχειρησεις λιμανι εμπορικο κεντρο εμποριο καθοδος Δωριεων δωριεις Δωριδα δωρις Πελοποννησος, αποικια Κορινθιοι κορινθος 7ος αιωνας πΧ αθηναιοι αθηνα Πελοποννησιακος πολεμος 5ος 431 ναυμαχια στρατηγος Φορμιωνας Φορμιων λακεδαιμονιοι αρχηγος Κνημονας Κνημων Λακεδαιμονια πανωλεθρια Μολυκρικο Ριο Θουκυδιδης 426 Λακεδαιμονα αιτωλοι καταληψη 338 4ος Ελληνικο Ελληνικα Βελβινας Βελβινα κορυφογραμμη λοφος Παλατραχη ανασκαφη στενη επιμηκης τειχισμενη ακροπολη πελασγικη εποχη πελασγοι περιβολος θεμελια μεγαλος δωρικος ναος επιμηκες ορθογωνιο κρηπιδα κατασκευη φαιος ασβεστολιθος αναβαθμος ανολοκληρωτος 400 οικοδομημα κυκλικη εντυπωσιακη δεξαμενη πελεκητη πετρα αποθηκη νερο αποθετης στοα αρχαιολογικος χωρος 19ος μχ 1897 1925 ονομα Μουι Μουη βυζαντινη βυζαντιο γουπατο Παλιοχωρι, κεραμιδι κροκαλα πλακα κτητορικη επιγραφη ασβεστης χαραδρα Περδικολακα Περδικολακκα εξωκκλησι τοξωτη αναληψη Ιουνιος αη Γιαννη Ριγανα φωτιες πηδημα φωτιας ψητο αρνι αι Γιαννης Ριγανας ιωαννης φωτια αιτωλια αττικου τυπου λιθινη κερκιδα αφετηρια εκκινηση κτηριο λουτρο αθλητης ιερον ιερο περιηγητες οροπεδιο χαμηλοβουνο 20ος 1915 αρχαιολογος Ρωμαιος, διβαθμη κρηπιδα λικ ληκ Leake, Παυσανιας Πλουταρχος ανασκαφες Ορλανδος, τοπογραφικο τοιχος καμπυλη φρυδι γωνια ασυνηθιστος προσανατολισμος προναος οπισθοδομος κιονες εν παραστασει κιονας περιστυλιο μαλακος ψαμμολιθος, βαση πεσσος διπλη στοα κρηπιδωμα εργοταξιο οικοδομηση σηκος βαθρο λατρευτικο αγαλμα χαλκινο φυσικο μεγεθος ευρημα θεοτητα, λειτουργια ορθογωνιο κτηριο, δωματιο υποδοχη πιθαρι σιδερενια αγροτικα εργαλεια, αξινα κλαδευτηρι κατωφλι επιρρημα ΕΥ δαπεδο αγνυθα εργαστηριο λιθινος παγκος εργασια αγγειο αντικειμανα λουτρα πηλινος λουτηρας πηλινο περιρραντηριο υψηλο ποδι κοσμικο λιθος λιθινη βαλβιδα, αυλακι, ορθογωνιο τορμος ξυλινος πασσαλος μηχανισμος υσπληγα υσπληγξ δρομεας δρομος αξιωματουχος αγωνες επισημοι θεατες ΑΒΑΤΟ καθισμα αβατον γυναικα αθλητες αποδυτηριο 2013, ευρηματα γυναικειο ονομα γραμματα ΝΑΙ, δοτικη ονομα θεα Αθηνα λατρεια Ιδρυμα Ψυχα, Εθνικο Αρχαιολογικο Μουσειο
