Το πηγάδι στην λαογραφία – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Τα πρωτα πέτρινα πηγάδια του κόσμου, κτίσθηκαν στην Κύπρο, πριν 10.500 χρόνια. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ το ΕΔΩ.

Ένας από τους πιο πλούσιους Έλληνες, ο Καλλίας, είχε περιβεβλημένο το πηγάδι του με… χρυσό! Γι’ αυτό και οι κωμωδιογράφοι τον έλεγαν «λακκόπλουτο»! Αλλά και η πριγκηποπούλα ξεχώριζε απ’ τις άλλες, γιατί έριχνε στο πηγάδι ασημένιο σίκλο, δεμένο σε αργυρή αλυσίδα, για να μάσει νερό… Πηγάδι, πεδίο επίδειξης πλούτου…

Κάποτε μια Θρακιώτισσα, η Τιμόκλεια, βιάσθηκε από κάποιον Θράκα αξιωματικό. Κατακρήμνισε τότε τον βιαστή της σε πηγάδι και σαν να μην έφθανε αυτό, τον καταπλάκωσε και με λίθους… Κάπως έτσι έχει περάσει η αντίληψη πως όλα τα κακά πνεύματα κατοικούν στα καταβάθια των πηγαδιών… Αλλά το πηγάδι ήταν και τόπος γνωριμίας. Κάποιες φορές και με τραγικές συνέπειες, επειδή “την είδε στο πηγάδι, π’ έβγαζε νερό”: Ο Μενούσης κατέληξε φονιάς της καλής του, εξ αιτίας μιας σκηνής σε ένα πηγάδι… Πηγάδι, πεδίο έρωτος…

Αυτός που αντλούσε το νερό απ’ το πηγάδι λεγόταν φρεάντλης. Και αυτό κάποτε ήταν επάγγελμα επί μισθώ! Ένας τέτοιος μάλιστα ήταν και ο Κάσσιος φιλόσοφος Κλεάνθης, ο οποίος την ημέρα μελετούσε βιβλία και το βράδυ έβγαζε τα προς το ζην με αυτόν τον τρόπο… Ο ειδικευμένος τεχνίτης στις διανοίξεις (φρεωρύξεις) και στα κτισίματα πηγαδιών, λέγεται πηγαδάς (αρχ. φρεωρύχος, φρεωρύκτης – πηγάδας). Περίφημος φρεωρύχος της αρχαιότητος, ήταν ο Αγαμέμνων, ο οποίος λέγεται ότι άνοιξε πολλά φρέατα στην Αττική, την Αυλίδα, και πολλαχού της Ελλάδος, τα οποία ονομάσθηκαν «αγαμεμνόνεια φρέατα». Η ειδική αυτή εργασία ελέγετο φρεατία. Πηγάδι, πεδίο εργασίας…

Ο λαός μας αποφασίζει να ρίξει στο πηγάδι το μυστικό του, σίγουρος πως δεν πρόκειται να το μάθει κανείς, και ανακουφισμένος πως το ξομολογήθηκε σε κάποιον. Με την ίδια λογική αποφάσιζε να ρίξει μέσα σε ξερό πια πηγάδι και όλα τα χολερόπληκτα χαλκώματά του, πριν εγκαταλείψει τον πληγέντα τόπο του. Οι Πωγωνίσιοι, όταν τραγουδάνε τα πολυφωνικά τους τραγούδια, κάνουν κύκλο, σαν να ρίχνουν το καημό τους «σε τρίσβαθο πηγάδι». Οι καραγκούνηδες χρησιμοποιούν την Πρωτομαγιά το πηγαδόνερο για τις μαντεψιές του κλήδονα. Πηγάδι, πεδίο μυστικό…

Το φρέαρ παίζει σημαντικό ρόλο στην κοινωνική ζωή του Έλληνα από τα πανάρχαια χρόνια. Οι πρόγονοί μας, ενώ αντλούσαν νερό από τα καθιερωμένα ορύγματα, τραγουδούσαν ειδικά τραγούδια, που τα ονόμαζαν «τραγούδια του σχοινιού του πηγαδιού».

Το πηγάδι (αρχαία ελληνικά φρέαρ < ομηρ. φρείαρ < φρω < φέρω) σημαίνει τόπος όπου υπάρχει πηγή, που φέρει ύδωρ. Το φρεαρ ετυμολογείται από το ρ. ἐρύω (ιων. εἰρύω, δωρ. ϝερύω) = ελκω, σύρω ἐπὶ τοῦ ἐδάφους. Το νερό αυτής της πηγής λέγεται πηγαδόνερο (φρεατιαίον ύδωρ), για να ξεχωρίζει από τα άλλα νερά. Το φρέαρ (γενικ. φρέατος / φρητὸς, επικ. πληθ. τα φρείτα) > γοτθ. brunna, αρχ. γερμ. brunno, γερμ. brunnen, αρχ. αγγλ. burn, bourne – ΠΗΓΗ: Χοιροβοσκ. Μεγ. Ἐτυμ. 800.10.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΠΗΓΑΔΙΩΝ, ΕΔΩ.

Από πάνω, τα παλαιά πηγάδια φράζονταν με ένα «προστομιαίο κάλυμμα» – την πηγαδόπετρα, όπως την λέει ο λαός μας, ή καπάκι – για να μην σκονίζονται και λερώνονται αυτά και το πολύτιμο περιεχόμενό τους. Σημαντικότερη «πηγαδόπτερα» που έχει βρεθεί ήταν ένα… περίτεχνο μαρμάρινο κιονόκρανο[1] (άγνωστης) βασιλικής βυζαντινών χρόνων (του 6^ου αι. μ.Χ.), που χρησιμοποιήθηκε στο πηγάδι ενός μουσουλμάνου Τούρκου ή εβραίου της Θεσσαλονίκης! Ήταν αναποδογυρισμένο στην υπηρεσία του πηγαδιού έως τον 15^ο – 17^ο αι. και ως εκ τούτου έχει υποστεί φθορές, από τα σχοινιά των δοχείων, που ασελγούσαν στο σώμα του.

Αργότερα, έγιναν εστεγασμένα πηγάδια, με πέτρα ή σίδερο, περίτεχνα σκαλισμένο. Αναφέρονται περιπτώσεις που τα πηγάδια φύλαγε από τυχόν δολιοφθορές ειδικός φύλακας, από εχθρούς, αλλά και από τα ζωντανά που ήθελαν να ξεδιψάσουν. Το «βραχόλι» ήταν κτιστό τμήμα με πέτρες ή τούβλα επάνω απ’ την επιφάνεια του εδάφους.

Πολλά πηγάδια ήταν… επώνυμα. Έπαιρναν το όνομα του ευεργέτη που πλήρωνε για να κτιστούν, ιδίως όταν ήταν δημόσια, κοινόχρηστα. Ή αυτού που παραχωρούσε το οικόπεδο. Μεγάλη ευεργεσία στο χωριό! Άλλοτε, έπαιρναν όνομα από κάποια τοπική παράδοση, αρχιτεκτονική ιδιορρυθμία, ή κάτι άλλο. Πάντως οι εντόπιοι τα ήξεραν με τα ονόματά τους.

Αναλόγως το μέγεθός του, και το νερό που παράγει… ο λαός μας παράγει και άλλες λέξεις γι’ αυτό, όπως λ.χ. πηγάδα (το μεγάλο πηγάδι), και πηγαδάκι (το μικρό). Και επειδή γύρω απ’ αυτό – σημείο ανταμώματος γαρ – ευρίσκονταν και συζητούσαν τα νέα της ημέρας χωριανοί και κοντοχωριανοί, έμεινε να λέμε «πηγαδάκι» κάθε μικροσυζήτηση… Άλλωστε τα πηγάδια συντήρησαν, με την καθημερινή επαφή που επέβαλαν, τους δεσμούς φιλίας μεταξύ γειτόνων.

Το πηγάδι ήταν σημείο ένδειξης ζωής ενός τόπου. Βαρειά τιμωρία και ρετσινιά περίμενε όποιον… κατουρούσε στο πηγάδι… Τα χάνια κτίζονταν εκεί όπου κοντά υπήρχε κρυόβρυση ή πηγάδι, και γύρω «σημαδιακά δένδρα» (βαθύσκια πλατάνια).

• Στην παγκόσμια λαογραφία υπήρξαν και Ιερά Πηγάδια – λ.χ. στους Μάγια – γιατί σε αυτά θυσίαζαν δια πνιγμού ανθρώπους!

Όπως μπορούμε να διαπιστώσουμε πολύ εύκολα το ΠΗΓΑΔΙ < ΠΗΓΑΔΙΟΝ, είναι μια ΠΗΓΗ και μια ΑΚΡΩΣ ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΜΕΝΗ ΣΥΝΘΕΤΗ ΛΕΞΗ: Π-ΗΓ-ΑΔΙΟΝ = Π[ΥΛΗ-ψυχες] + ΑΓΩ + ΑΔΗΣ ή Π+ΗΓΑ+ΔΙΟΝ, δηλ. αυτό το πηγάδι που άγει ψυχές ευρίσκεται σε κάθε πόλη αφιερωμένη στον θεό Δία (λ.χ. Δίον) όπως αυτή στους πρόποδες του Ολύμπου, κ.ά. Ο δε κουβάς, για την άντληση του ύδατος, ονομάζεται ΚΑΔΟΣ < ΚΑΘΟΔΟΣ.

Δωδεκανήσου

Εστεγασμένο πηγάδι, στην Κάλυμνο, άρα με πολύτιμο πόσιμο νερό. Κλείνει με σιδερένιο (ή ξύλινο) καπάκι, ενώ το κτίσιμό του είναι κοινό στα νησιά μας, κωνόσχημο, χωρίς την κορυφή του κώνου. Και πάντα στο αιγαιακό λευκό. Το πηγάδι «δένει» με ασπρόμαυρο βοτσαλόστρωτο αύλειο χώρο, χαρακτηριστική παραδοσιακή τέχνη των Δωδεκανησίων. Έτσι η λευκή φόρμα του πηγαδιού ξεπετιέται, και διακρίνεται από μακρυά.

Όπως όλα τα νησιά του Αιγαίου έτσι και τα Δωδεκάνησα, πάσχουν από λειψυδρία. Το πολύτιμο αγαθό του νερού, λοιπόν, φυλάσσεται ως κόρην οφθαλμού. Κι όταν μια Χώρα έχει πολύ νερό ή πολλά πηγάδια δεν κρατιέται, το διατυμπανίζει. Όπως η Χώρα Καρπάθου, που άλλοι την ξέρουν και απλώς ως «Τα Πηγάδια». Αλλά και στην Μεγίστη, όπου η Χώρα απαρτίζεται από δυο συνοικίες, η μια λέγεται κι αυτή «Πηγάδια».

Περίτεχνο πηγάδι της Ρόδου, κτίσμα, κομψό και μοντέρνο, θα άντεχε ακόμη και εντός της πλέον σύγχρονης οικίας. Ορθογώνιο παραλληλεπίπεδο, όσον αφορά το σχήμα του κτιστού μέρους, με τον αντλητήρα να στηρίζεται σε δυο ορθογώνιες παραλληλεπίπεδες επίσης κολώνες, επί των οποίων μια εγκοπή, φιλοξενεί ένα κυλινδρικό ξύλο, το οποίο απολήγει σε δυο εντέχνως σκαλισμένες μύτες. Τον ρόλο της «πηγαδόπετρας» παίζει ξύλινη τάβλα, η οποία συνάδει με το κομψοτέχνημα. Και αυτό το κτίσμα είναι στα χρώματα του λευκού του Αιγαίου.

Στην νησίδα Ρω, ακόμη διατηρείται και δείχνουν το πηγάδι από το οποίο υδρεύετο η ηρώισσα «κυρά της Ρω» (Δέσποινα Αχλαδιώτου), η οποία έζησε εδώ πάνω για 40 χρόνια και κάθε πρωί, το είχε συνήθειο, να υψώνει την ελληνική σημαία και να χαιρετάει τα καράβια…

Αιγαίου

Στην Χίο, λένε, πώς κάποτε ένας… χαζούτσικος είδε το φεγγάρι να καθρεπτίζεται μέσα στο νερό του πηγαδιού, και νόμισε πως το φεγγάρι έπεσε στο πηγάδι! Άρχισε τότε μέσα στην νύχτα να φωνάζει: “Ο φέγγαρος στον πήγαδο! Ο φέγγαρος στον πήγαδο!”… αλλά κανείς δεν τον άκουγε μέσα στην νύχτα… Τότε άρχισε να ρίχνει και να ξαναρίχνει τον κουβά μέσα στο νερό, για να πιάσει το φεγγάρι και να το… σώσει από πνιγμό! Το πρωί σαν τον βρήκαν αποκαμωμένο και τον ρώτησαν τι έπαθε, είπε πως κατάφερε τελικά να σώσει το φεγγάρι από το πηγάδι, αφού πλέον αυτό δεν φαινόταν μέσα στο νερό του…

• ΔΕΙΤΕ το αχιλλεοπηγαδο της Λεσβου, ΕΔΩ.

Αττικής

Κτισμένο – σχεδόν κυκλικό – και χορταριασμένο πλατύστομο πηγάδι, με σιδερένιο μηχανισμό αντλήσεως του νερού (γαύλος ή γαυλός), στηριζόμενο σε καρδιόσχημο κιγκλίδωμα, ξύλινη προστατευτική τάβλα για το πόσιμο νερό και τον σίκλο (κουβά) να αναμένει τον διψασμένο διαβάτη να ανυδρεύσει. Στην Παιανία Αττικής.

Το πιο γνωστό αρχαίο πηγάδι στην Αττική, ήταν το Καλλίχορον Φρέαρ (παραπάνω φωτ.), εντός του ιερού χώρου της Ελευσίνος, γύρω από το οποίο οι γυναίκες της πόλεως είχαν καθιερώσει την εκτέλεση χορών και μουσικών χορωδιών προς τιμήν της θεάς Δήμητρος, η οποία στάθηκε να ξαποστάσει εδώ, στον δρόμο για την αναζήτηση της απαχθείσας κόρης της, Περσεφόνης και την απάντησε η θυγατέρα του Κελεού, Δημώ. Εξ αυτού η αρχαία παροιμία “ἡ περὶ τὸ φρέαρ ὄρχησις”, που λέγεται για ανθρώπους που βρίσκονται στα πρόθυρα καταστροφής, στο χείλος του πηγαδιού / γκρεμού (Πλούταρχος).

• Το ίδιο συμβαίνει στο Πριγκηποννήσι, όπου οι Έλληνες είχαν ένα κοινόχρηστο πηγάδι, έξω από το χωριό, και όπου νεα­ρές κοπέλλες συγκεντρώνονται εκεί για να πάρουν νερό το βράδυ, και πριν πάρουν κάτι από τα σπλάχνα της γης, συνήθιζαν να την τιμούν, χορεύοντας και τραγουδώντας, ευχαριστώντας την για το υπερπολύτιμο αγαθό!

Στην οδό Ελευσίνος–Μεγάρων οι διαβάτες ξεδιψούσαν στο Άνθιον φρέαρ.

Άλλο διάσημο φρέαρ της αρχαίας Αττικής, ήταν στον Δήμο Αναργυρασίων, όπου ερρίφθη παλλακίδα, που θέλησε να διαβάλλει τον υιό του τοπικού ήρωα.

Στο Ερεχθείο της Ακροπόλεως των Αθηνών, αναφέρεται φρέαρ (ή/και πηγή) με το όνομα Ερεχθηίς. Τον 4^ο αι. π.Χ. αναφέρεται και το αξίωμα του «επιστάτου των κρηνών», με το οποίο είχαν τιμηθεί ο Πενθέας και ο Θεμιστοκλής «ένεκα αρετής και δικαιοσύνης».

Ο μαραθωνομάχος που ανήγγειλε στους Αθηναίους μονολεκτικά την νίκη της μάχης του Μαραθώνος, στάθηκε σε ένα πηγάδι «να πάρει αναψυχή». Η συνοικία αυτή, έκτοτε, γύρω απ’ το πηγάδι της αναψυχής του, ονομάσθηκε Ψυχικό.

• Εκτός από τα πηγάδια της στεριάς, υπάρχουν και τα πηγάδια της θάλασσας, τα υποθαλάσσια θαλασσοπήγαδα. Ένα διάσημο τέτοιο είναι το «Πηγάδι του Διαβόλου» (παραπάνω σχ.) στην θαλάσσια περιοχή στα Λιμανάκια Βουλιαγμένης – όνομα και πράγμα. Δεν πρόκειται βέβαια για πηγάδια άντλησης νερού. Είναι μια σχεδόν κυκλική τρύπα στον βυθό, στο 2ο Λιμανάκι, σε πολύ μικρή απόσταση από τα βράχια και το σημείο εισόδου των λουόμενων. Το άνοιγμά του εντοπίζεται στα 11 μ. βάθος και κατεβαίνει κάθετα έως τα 28,5 μ. Ο δύτης συναντά έναν στενό παράπλευρο διάδρομο – το λεγόμενο «παραπήγαδο» – πλάτους μόλις 1 – 1,5 μ., ο οποίος ξεκινά από τα 16 μ. και καταλήγει στον πυθμένα, οδηγώντας σε ένα υποθαλάσσιο σπήλαιο. Η είσοδος του σπηλαίου είναι ιδιαίτερα περιορισμένη (διαστάσεις 1 – 1,5 μ. πλάτος). Από ένα σημείο και μετά το φυσικό φως εξαφανίζεται πλήρως. Εκεί εντοπίζεται και ένα από τα πιο επικίνδυνα στοιχεία του Πηγαδιού: τα ισχυρά και συνεχόμενα υποθαλάσσια ρεύματα. Η επαγγελματική κατάδυση μπορεί να φτάσει έως και τα 30 μ. Αλλά το γεωλογικό φαινόμενο είναι ιδιαιτέρως επικίνδυνο κυρίως για την μορφολογία και τα ισχυρά υποθαλάσσια ρεύματά του. Σε βάθος περίπου 16 μ. λένε οι έμπειροι δύτες, υπάρχει ένα σημείο που «τραβά» έντονα προς τα κάτω. Απέναντί του ανοίγεται η είσοδος μιας (υποβρύχιας) σήραγγας, η οποία δεν έχει πλήρως εξερευνηθεί ακόμη! Η σήραγγα αυτή οδηγεί σε ένα θαλασσοσπήλαιο αγνώστων διαστάσεων. Ίσως συνδέεται ακόμη και με την λίμνη Βουλιαγμένης! Μέχρι σήμερα έχουν εξερευνηθεί μόλις 150 μ. της διαδρομής. Έχουν συμβεί τραγικά περιστατικά σε αυτό, όπως λ.χ. το 1978, με τρεις Αμερικανούς – δύο στρατιωτικοί και μια νεαρή γυναίκα– οι οποίοι επιχείρησαν να εξερευνήσουν την υποθαλάσσια σήραγγα τούνελ και έχασαν τη ζωή τους. Μόλις το 2007 ταυτοποιήθηκαν με οστά που είχαν εντοπιστεί στην σήραγγα. – ΔΕΙΤΕ ντοκιμαντέρ της καταδυτικής ομάδας του Αντ. Γράφα από το 2018.

Βοιωτίας

Σχεδόν τετράγωνο, κτισμένο με πέτρα πλατύστομο πηγάδι, στα Σκούρτα, ένα από τα Ελευθεροχώρια της Βοιωτίας, σκεπασμένο με σιδερένιο κάλυμμα, για το πόσιμο νερό που περιέχει. Συνήθως και πάνω από το κάλυμμα ετοποθετείτο μια μεγάλη πέτρα, στην περίπτωση που πάρει αγέρας την λαμαρίνα…

Έξω από τα Σκούρτα ευρίσκεται η εκκλησιά του Αγ. Νικολάου. Γύρω της πολλά πηγάδια. Και το κοιμητήριο του χωριού. Οι εντόπιοι, λένε, ότι σε ανύποπτες στιγμές ξεπηδούν απ’ αυτά γίγαντες τσολιάδες και στριφογυρίζουν γύρω από την εκκλησιά, τις αυλές των σπιτιών και σε συγκεκριμένους λόφους…

Άλλο γεμάτο θρύλους πηγάδι ευρίσκεται στα ριζά του βουνού Ρόκανι. Λένε ότι το πηγάδι βγάζει στον Ωρωπό! Λένε, ακόμη, ότι στα έγκατα του οροπεδίου κρύβεται μεγάλος θησαυρός. Γι’ αυτό και βλέπουν πολλές νυχτιές… λίρες με ποδαράκια να περπατούν στους δρόμους των χωριών…

Σε πολλά πηγάδια, στο κοντινότερο δένδρο κρεμούσαν την εικόνα κάποιου άγιου. Ήταν για να φυλά το νερό. Γιατί από την αρχαιότητα, δράκοι φύλαγαν τα νερά. Κι όπως ο Κάδμος σκότωσε το δρακόφιδο κι έφερε το νερό στις Θήβες, έτσι, κατά την χριστιανική αντιγραφή, ο άη Γιώργης σκοτώνει τον δράκο και λευτερώνει το νερό.

Μακεδονίας

Την εβδομάδα της Λαμπρής στην Νιγρίτα Σερρών, τιμούν την Γερακίνα. Αναπαριστούν την ιστορία της περιζήτητης ομορφονιάς (που έζησε γύρω στο 1850-1870) από την συνοικία Τσουκαλάδες, η οποία ήταν «μήλον της έριδος» για τα παλληκάρια, αλλά την ζήλεψε και την έκλεψε ο Χάρος, μια ημέρα που πήγε στο πηγάδι (το οποίο σώζεται έως σήμερα) για νερό. “Κι έπεσε μέσ’ στο πηγάδι, κι έβγαλε φωνή μεγάλη”… Το «Τραγούδι της Γερακίνας» έχει και ιδιαίτερο συνοδευτικό χορό. Κι ακόμη ακούγονται, λένε στην Νιγρίτα, απ’ το πηγάδι τα βραχιόλια της να βροντούν…

Πελοποννήσου

Κλασσικό, περιποιημένο πηγάδι στην Κυπαρισσία Μεσσηνιας. Κυκλικό σχήμα, με περιστόμιο (ίσθμιο ή γείσο) που προεξέχει για πρακτικούς λόγους. Σιδερένια κατασκευή αντλήσεως (κρεάγρα) του πηγαδόνερου, ενώ αυτό που εντυπωσιάζει, είναι η μεταλλική «πηγαδόπετρα», σε σχήμα κορυφής κώνου…

Τα πηγάδια – όπως και όλα τα υγρά μέρη – ήταν από την αρχαιότητα τόποι κατοικίας υγρών θεοτήτων («νυμφών ευπίδακες»). Αλλά αυτό απαντιέται ακόμη και σήμερα. Στην Τρίπολη λ.χ. υπήρχε «του Γουλέ» το πηγάδι, στην συνοικία των Ταξιαρχών, απ’ όπου έβγαινε μια νεράιδα, η πιο πεντάμορφη του κόσμου! Είχε μόνο ένα κακό: Το ένα της ποδάρι ήταν γαϊδουρινό, το άλλο της ανθρωπινό, αλλά κατά τ’ άλλα ήταν… κούκλα!

Το αρχαιότερο πηγάδι στο πολυδιψιο Άργος είναι ένα μυκηναϊκό πηγάδι. Σώζεται ακόμη. Στην περιοχή Επάνω Πηγάδι, δυτικώς του θολωτού τάφου του Ατρέα. Στην άκρη του ασφαλτωμένου αγροτικού δρόμου, ο οποίος ξεκινά από το κέντρο του σύγχρονου οικισμού των Μυκηνών, περνά μέσα από τον ελαιώνα, δυτικά της αρχαίας ακροπόλεως των Μυκηνών προς Προσύμνη. Το 1936 στον Αργολικο κάμπο υπήρχαν 2.904 πηγάδια άρδευσης – ενεργά ήταν τα 2.286. Επώνυμο κοινόχρηστο ήταν το «Πηγάδι του Τούντα» στην διασταύρωση Σχοινοχώρι – Σταθέϊκα, μετά το αεροδρόμιο Άργους, για να ξεδιψούν άνθρωποι και ζώα που κατέβαιναν στο παζάρι του Άργους. Το “μεγάλο πηγάδι” του χωριου Λιμνες, είναι χαρακτηριστικής παλαιάς πηγαδοποΐας. Στα Ταμπάκικα Ναυπλίου, συνοικισμό πρυσφυγων από τη Μικρά Ασία υπήρχαν 5 ποτιστικά πηγάδια. Στα Λευκάκια σώζονται το παλαιό πηγάδι και η παλαιά δεξαμενή. Στον δρόμο Ασίνη – Ίρια – Καρνεζαίικα, πριν την βυζαντινή εκκλησία του Αγίου Νικολάου υπάρχει το “Πηγάδι Αχαμνό” με τρεις πανέμορφες πέτρινες γούρνες. Στην Μιδέα (τ. Γκέρμπεσι) υπήρχαν τρία κοινόχρηστα πηγάδια. Στο Αραχναίο (Χέλι) η ύδρευση γινόταν από 6 κοινόχρηστα πηγάδια.

• Μια σπουδαία κατηγορία πηγαδιών ήταν το μαγγανοπήγαδο – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ, ΕΔΩ. Ο μεταλλικος κουβας του λέγεται «κουτσιούπα». Τα αυλάκια, «ποτιστάδες».

Τα Νιάτα Λακωνίας είναι “το χωριό των 100 πηγαδιών!” (παραπάνω φωτ.)!!! Στην νοτιοανατολική Λακωνία, κοντά στην εύφορη πεδιάδα του Ευρώτα. Η λαϊκή παράδοση εδώ έφτιαξε το «Πάρκο των Πηγαδιών», στην περιοχή Τραγανογη. Τα πρώτα πηγάδια άρχισαν να γίνονται περί το 1560. Έως το 1900 κατασκευάσθηκαν συνολικώς 86 πηγάδια! Το «Μεγάλο Πηγάδι» κατασκευάσθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα και προσέφερε έως το 1967. Το νερό του θεωρούνταν πιο κρύο και ποιοτικό. Καθημερινως οι γυναίκες του χωριού κατέβαιναν για να γεμίσουν βαρέλια (τις λεγόμενες «τέστες»), στάμνες ή δοχεία. Σύμφωνα με την παράδοση, όποιος ξένος έπινε νερό από το πηγάδι αυτό, θα νυμφευόταν στα Νιάτα. Λέει μια τοπική μαντινάδα:

Το χωριό μας είν’ καλό, έχει πολλά πηγάδια,
έχει κορίτσια όμορφα κι ωραία παλληκάρια.
Το Μεγάλο το Πηγάδ’ έχει μαγεμενερό,
κι όποιος ξένος πίν’ νερό επαντρεύεται εδώ.[2]

Κυκλάδων

Πηγάδι της Σύρου, ντυμένο στ’ άσπρα των Κυκλάδων. Θα μπορούσε να μοιάζει από μακρυά και με κτιστό φούρνο. Είναι όμως έτσι για να συνάδει με το τοπίο. Καλύπτεται από μια λεπτή λαμαρίνα, στην οποία επάνω έσταξε λίγες σταγόνες ανοιχτού πράσινου, ο ανώνυμος καλλιτέχνης. Ο μεταλλικός κουβάς αναμένει, δεμένος με ιμονιά ή αρπάγη (το ειδικό σχοινί με το οποίο αντλείται ο κάδος απ’ το πηγαδόνερο)…

Το πηγαδόνερο ήταν ιδιαίτερο νερό, με ιδιαίτερα γνωρίσματα για κάθε τόπο, ακόμη και για κάθε πηγάδι, και φυσικά ιδιαίτερες ιδιότητες. Κάθε πηγαδόνερο ήταν σεσημασμένο ως γιατρικό για κάποια πάθηση. Στα πηγαδόνερα αποδίδονται και μαντικές δυνατότητες, σε συνδυασμό με την προσωπικότητα του καθ’ ενός. Και οι Συριανοί έχουν βαθειές σχέσεις με αυτά. Κάποτε ο μέγας Φερεκύδης, από την Σύρο, διδάσκαλος του Πυθαγόρα, δίψασε και ήπιε νερό από ένα πηγάδι στο Μεταπόντιο της Μεγάλης Ελλάδος / Κάτω Ιταλίας και προείπε πως σε τρεις ημέρες θα γίνει σεισμός, όπως και έγινε!

Υπήρχαν και πηγαδόνερα με ιδιαιτέρα φήμη στην μαγειρική. Τα παλαιά παραδοσιακά λουκούμια της Σύρου, λ.χ. φτιάχνονταν με νερό από συγκεκριμένα πηγάδια, γι’ αυτό και όποια άλλα λουκούμια, ακόμη κι αν έχουν τα ίδια συστατικά, δεν πρόκειται ποτέ να έχουν την ίδια γεύση με τα συριανά…

Στην Φολέγανδρο μια κατοικία ελέγετο πλήρης εάν υπήρχαν όλα: Στάβλος, πηγάδι, φούρνος, περιβόλι, αμπέλι και βέβαια κατοικία. Είναι χαρακτηριστικό, πως εν τόπω λειψυδρίας, η πλατεία Δουνάβεως της Χώρας έχει τρία πηγάδια!

Τέλος, όσον αφορά την λαογραφία των πηγαδιών στις Κυκλάδες, ιδιαιτέρα αξία έχουν τα περίφημα «θολωτά πηγάδια» στην Κύθνο, με τα πηγαία τους νερά.

Μικρά Ασία

Σε διηγήσεις της Μικρας Ασίας απαντάμε μαγεμένα αντικείμενα (κυρίως δακτυλίδια, κλπ.) να έχουν πέσει σε πηγάδια. Στο στόμιο του πηγαδιού να κάθεται και να κλαίει κόρη, που έχασε το στολίδι της. Και πρόθυμα παλληκάρια να πέφτουν στο πηγάδι, να της το βρουν. Τότε εκείνη μεταμορφώνεται σε λάμια και τα κατατρώγει…

Εκτός από πηγάδια με κρυονερο, υπήρχαν και πηγάδια με θερμό ιαματικό νερό. Ένα τέτοιο ηλικίας 2.700 χρόνων (που μάλιστα εξακολουθεί να έχει νερό) με ειδικές «θεραπευτικές ιδιότητες», έφεραν στο φως το 2017 αρχαιολογικές ανασκαφές στην αρχαία ελληνική πόλη Πάριον, στην περιοχή Δαρδανελλίων. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Οι 755 έως τώρα γνωσες ιαματικές πηγές της Ελλάδος”.

Μεγάλη Ελλάδα

Στην Μεγάλη Ελλάδα / Κάτω Ιταλία είναι μεγάλη η παράδοση των φρεατίων. Εδώ τα φρεάτια λέγονται στην grico ta fréata… Οι εντόπιοι τα λένε και ποζέλλες / pozzelle. Και είναι ομάδα μικρών δεξαμενών για την συλλογή νερού, στο Μαρτυνιάνο Απουλίας – ΔΙΑΒΑΣΤΕ το ΕΔΩ – κ.ά. Σκαμμένες στον βράχο καλύφθηκαν με ασβεστολιθικές πέτρες, με τέτοιον αριστοτεχνικό τρόπο, ώστε να επιτρέπουν στο νερό της βροχής να φιλτράρεται. Έχουν βάθος που κυμαίνεται από 4 – 6 μ. και σχήμα ανεστραμμένου χωνιού. Στην κορυφή έχουν ένα μεγάλο πέτρινο ογκόλιθο διάτρητο στο κέντρο από το οποίο έπαιρναν το νερό, όπως τα πηγάδια. Τα «πηγάδια του Martignano», ονομάζονται και «Πηγάδια του Αγίου Παντελεήμονος» και ευρίσκονται στο χαμηλότερο σημείο της πόλεως. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για τα ΠΗΓΔΙΑ της ΜΕΓΑΛΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ, ΕΔΩ.

ΠΗΓΑΔΟΤΟΠΩΝΥΜΙΑ

Υπάρχουν άπειρα τοπωνύμια στην χώρα μας, ονοματιζόμενα από ένα ή περισσότερα πηγάδια:

• Στα αρχαία χρόνια ο Δήμος της Λεοντίδος φυλής Αττικής, οι Φρέαρροι, η συνοικία του Πειραιώς Φρεαττύς (που επήρε το όνομά της από φρέαρ με ιαματικό νερό). Στον Πειραιά και η συνοικία Πηγάδα, κ.ά.
• Μέσα Πηγάδια Θήρας Κυκλαδων,
• Πηγαδάκι (Αιτωλοακαρνανίας και Χαλκιδικής),
• Πηγαδάκια (Αρκαδίας και Ζακύνθου),
• Πηγαδησάνοι (Λευκάδος),
• Πηγάδι (δυο εν Αρκαδία, ένα στην Μαγνησία, στην Ηλεία, αλλά και μια παραλία στην μικρή Ηρακλειά Κυκλάδων),
• Πηγάδια (Αιτωλοακαρνανίας, Αργολίδος, Αχαΐας (δύο), Δράμας, Ευβοίας, Ιωαννίνων, Μεσσηνίας (δύο), Ξάνθης), και χωριό κοντά στην Αχερίτου, στην καρδιά της εύφορης πεδιάδας της Μεσαορίας στην Κύπρο.
• Πηγαδίτσα (Γρεβενών),
• Πηγαδούλια (Θεσπρωτίας),
• Πηγαϊδάκια (Ηρακλείου Κρήτης),
• Τρία-Πέντε Πηγάδια (Ναούσης Ημαθίας), Δέκα Πηγάδια (συνοικία της Βήσσανης Πωγωνίου Ιωαννίνων),
• Σφακοπηγάδι (Χανίων Κρήτης), κ.ά.
• Ακόμη, και αυτή η Βηρυτός, η πόλη του Κρόνου, επήρε το όνομά της από τα εύυδρα πηγάδια της, αφού οι Σύροι κι οι Φοίνικες παράφρασαν σε βηρ την ελληνική λέξη φρείαρ.

ΠΗΓΗ: άρθρο του γράφοντος με τίτλο “Πηγάδια, πηγή ιστοριών” στο περιοδικό “Γεώ” της Ελευθεροτυπίας, 28.5.2005. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 29.5.2005.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Γ. Λεκακης “Λεξικο παραδόσεων” (απόσπασμα μεγαλύτερου κειμένου).
• Γ. Λεκάκης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”.

ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:

[1] Διαστάσεων: άνω πλευρά 110 Χ 103 εκατ., βάση 66 Χ 66 εκατ. και ύψος 50 εκατ. Αρχικά φυλασσόταν στο προαύλιο της Ροτόντας. Από το 1994 εκτίθεται στην μόνιμη έκθεση του Μουσείου Βυζαντινού Πολιτισμού Θεσσαλονίκης.

[2] Η σχέση πόσης τοπικού νερού με επακόλουθο γαμήλια δέσμευση είναι κοινή: Αναφέρεται στο νερό της Μπαρμπούτας Βερροίας Ημαθίας, στο Ασπρονέρι Καμένων Βούρλων Φιιώτιδος, κ.ά.

αρχαιο πηγαδι λαογραφια Λεκακης πηγαδια κρυονερο, θερμο ιαματικο νερο υδωρ 2.700 χρονων χρονια πριν νερο ιαματικες θεραπευτικες ιδιοτητες πηγες 2017 αρχαιολογια ανασκαφη αρχαια ελληνικη πολη Παριον, παρος Δαρδανελλια τσακακαλε ιαματικες πηγες Ελλαδος ιαματικα υδατα μαγεμενερο ποση νερου γαμος γαμηλια δεσμευση Μπαρμπουτα Βερροια βεροια Ημαθια ασπρονερι Καμενα Βουρλα Φιιωτιδα φθιωτις υποθαλασσιο θαλασσοπηγαδα Πηγαδι του Διαβολου Διαβολοπηγαδο Διαβολοπηγαδι θαλασσοπηγαδο Λιμανακια Βουλιαγμενης Βουλιαγμενη αττικης κυκλικη τρυπα βυθος λιμανακι, δυτης διαδρομος παραπηγαδο πυθμενα, υποθαλασσιο σπηλαιο υποθαλασσια ρευματα επαγγελματικη καταδυση γεωλογικο φαινομενο επικινδυνο μορφολογια βυθου υποθαλασσιο ρευμα βαθος καταδυση υποβρυχια σηραγγα ενεξερευνητη θαλασσοσπηλαιο αγνωστο λιμνη Βουλιαγμενης εξερευνηση 1978, αμερικανοι στρατιωτικος τουνελ 2007 ντοκυμανταιρ Γραφας φεγγαρι καθρεπτισμα νερο πηγαδιου νυχτα φεγγαρος πηγαδος πνιγμος