Η τιμητική ελληνική επιγραφή των ρωμαϊκών χρόνων βρέθηκε στις αρχές του 1916 από το 8ο βασιλικό τάγμα Σκώτων τυφεκιοφόρων κατά την διάνοιξη τάφρου ανάμεσα στο Αϊβάτι (σημερινή Λητή) και τα Λαϊνά, στην περιοχή του ρωμαϊκού και παλαιοχριστιανικού νεκροταφείου της αρχαίας Λητής.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΛΗΤΗΣ, ΕΔΩ.
Η τιμητική ελληνική επιγραφή:
Ἡ πόλις
Μάνιον Σαλάρι-
ον Σαβεῖνον τὸν
γυμνασίαρχον
5 καὶ εὐεργέτην ἔν τε σειτενδείαις
πλειστάκις παραπεπρακότα πολὺ
τῆς οὔσης τειμῆς εὐωνότερον καὶ ταῖς
τοῦ κυρίου καίσαρος τῶν στρατευ-
μάτων διοδείαις παρασχόντα εἰς τὰς
10 ἀννώνας σείτου μεδ(ίμνους) υʹ, κριθῶν μεδ(ίμνους) ρʹ,
κυάμου μεδ(ίμνους) ξʹ, οἴνου μετρητὰς ρʹ, πολὺ τῆς
οὔσης τειμῆς εὐωνότερον, καὶ εἰς τὴν τοῦ γυ-
μνασίου ἐπισκευὴν δόντα δην(άρια) τοʹ καὶ
ἐν ταῖς ἑορταῖς ἐπιδόματα δόντα τοῖς
15 τρικλείνοις βουλευτῶν καὶ ἀπὸ πολι-
ταρχίας καὶ πολείταις τοῖς συνεστιαζο-
μένοις καὶ ἐν ταῖς λοιπαῖς χρείαις ταῖς
εἰς τὴν πόλιν εὔχρηστον πολλάκι γενόμενον,
διὰ ἐπιμελητῶν Περείτα τοῦ Φίλας τοῦ
20 καὶ Βιησίου καὶ Ἡρώδου τοῦ Βείθυος.
Ἔτους θξσʹ.
Η Λητή τιμά το 121 / 122 μ.Χ. τον γυμνασίαρχο και ευεργέτη της Μάνιο Σαλάριο Σαβείνο. Σύμφωνα με το ψήφισμα, σε εποχές σιτοδείας διέθεσε πολλές φορές σιτάρι στην πόλη σε χαμηλότερη τιμή, ενώ παρείχε φθηνά σιτάρι, κριθάρι, κουκιά και κρασί, προκειμένου η πόλη να εξασφαλίσει την σίτιση των ρωμαϊκών στρατευμάτων που διέρχονταν και παρέμεναν για σύντομο διάστημα στην περιοχή. Επίσης, χρηματοδότησε την επισκευή του Γυμνασίου της πόλης και συνεισέφερε στην σίτιση των βουλευτών και άλλων ανώτατων αρχόντων, καθώς και πολιτών που συμμετείχαν στα δημόσια συμπόσια.
Σύμφωνα με τις επιγραφικές μαρτυρίες, ο τιμώμενος ήταν απόγονος των Μάνιων Σαλάριων, μίας από τις παλαιότερες οικογένειες Ιταλικών[1] πραγματευομένων της Θεσσαλονίκης. Ο Μάνιος Σαλάριος Σαβείνος εκτός από πολίτης της Λητής ήταν πιθανότατα και πολίτης της Θεσσαλονίκης.
Ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον επεισόδιο της «βιογραφίας» του αρχαίου μνημείου αποτελεί και η ίδια η ιστορία εύρεσης της τιμητικής επιγραφής. Βρέθηκε κατά την διάρκεια του Α΄Παγκοσμίου Πολέμου, του «Μεγάλου Πολέμου» για τους ανθρώπους της εποχής, όταν στην Θεσσαλονίκη βρίσκονται για το «Μακεδονικό Μέτωπο» οι συμμαχικές δυνάμεις της Αντάντ (Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία, Ιταλία, Ρωσία). Φωτογραφίες σαν κινηματογραφικά καρέ αποτυπώνουν την ιστορία της:
Η στιγμή της εύρεσης της στήλης των ρωμαϊκών χρόνων από Σκώτους τυφεκιοφόρους (παραπάνω φωτ.) του βρετανικού στρατού (British Salonika Force) και ο ανθυποπλοίαρχος, καθηγητής αρχαιολογίας Ε. Gardner να την μελετά στον Λευκό Πύργο της Θεσσαλονίκης (παρακάτω φωτ.), όπου φυλάσσονταν οι αρχαιότητες που αποκαλύπτονταν από την βρετανική στρατιά.
Η Λητή ήταν μια σημαντική πόλη που βρισκόταν κοντά στη στρατηγική διέλευση της Εγνατίας οδού, πέρασμα στρατιωτικό ανά τους αιώνες. Με το ψήφισμα τιμά έναν πολίτη της για τις ευεργεσίες του, μία από τις οποίες ήταν ότι προσέφερε φτηνά τρόφιμα και κρασί στον ρωμαϊκό αυτοκρατορικό στρατό που περνούσε από την περιοχή. Oι στρατιώτες ενός άλλου ξένου στρατού που βρέθηκε στην ίδια περιοχή 2.000 περίπου χρόνια μετά φέρνουν την επιγραφή ξανά στο φως. Μια παράξενη σύμπτωση και μια υπόμνηση πως η ιστορία δεν σταματά να επαναλαμβάνει τον εαυτό της.
Η τιμητική στήλη με αρ. ΜΘ 924 συμμετείχε στην περιοδική έκθεση του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης «Αρχαιολογία στα μετόπισθεν: στη Θεσσαλονίκη των ταραγμένων χρόνων, 1912-1922». Μπορείτε να τη δείτε στη μόνιμη έκθεση του ΑΜΘ «Στη Μακεδονία από τον 7ο αι. π.Χ. ως την ύστερη αρχαιότητα».
ΠΗΓΗ: ΑΜΘ, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 3.2.2026.
ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:
[1] Οι Ιταλικοί, η σημαντική κοινότητα μεταναστών ιταλικής καταγωγής που είχαν εγκατασταθεί στην πόλη ήδη από τον 1ο αι. π.Χ., ήταν οργανωμένοι σε ενιαίο σώμα (negotiatores) με κοινά οικονομικά συμφέροντα, κυρίως εμπορικά.
Λητη Θεσσαλονικης τιμη γυμνασιαρχος ευεργετης σιτοδεια χρηματοδοτηση επισκευη γυμνασιο σιτιση δημοσια συμποσια αρχαια Θεσσαλονικη ευεργεσια δημοσια συμποσιο τιμητικη ελληνικη ρωμαικα χρονια 20ος αιωνας μχ 1916 8ο βασιλικο ταγμα Σκωτων τυφεκιοφορων Σκοτων τυφεκιοφοροι ταφρος Αιβατι Λαινα, ρωμαικο παλαιοχριστιανικο νεκροταφειο αρχαιο πολις σειτενδεια πλειστακις παραπεπρακοτα τειμη ευωνοτερον κυριος καισαρας στρατευμα διοδεια αννωνας σειτος μεδιμνος κριθη μεδιμνο κυαμος μεδιμνα οινος μετρητης δηναριο εορτη γιορτη επιδομα τρικλεινο βουλευτης πολιταρχια πολειτης συνεστιαζομενοι χρεια ευχρηστον επιμελητης Περειτας Φιλας Βιησιος ηρωδης Βειθυς ετος θξσ 2ος 121 / 122 Μανιος Σαλαριος Σαβεινος σαβινος ψηφισμα, σιταρι πολη τιμη κριθαρι, κουκια κουκι κρασι σιτισις ρωμαικα στρατευματα βουλευτες αρχοντας πολιτης επιγραφες απογονος Μανιοι Σαλαριοι παλαιοτερες οικογενειες Ιταλικοι αρχαιο μνημειο ιστορια ευρεση Α Παγκοσμιος Πολεμος Μεγαλος Μακεδονικο Μετωπο συμμαχικες δυναμεις Ανταντ συμμαχοι Μεγαλη Βρετανια, Γαλλια, Ιταλια, Ρωσια φωτογραφια κινηματογραφος στηλη Σκωτοι σκοτοι σκωτια σκοτια σκοτσεζοι σκωτσεζοι τυφεκι βρετανικος στρατος British Salonika Force BSF ανθυποπλοιαρχος, καθηγητης αρχαιολογιας αρχαιολογια γκαρντνερ Gardner Λευκος Πυργος αρχαιοτητες βρετανικη στρατια Εγνατια οδος περασμα στρατιωτικο φτηνα τροφιμα ρωμαικος αυτοκρατορικος στρατο στρατιωτες ξενος συμπτωση εκθεση Αρχαιολογικο Μουσειο Θεσσαλονικης αρχαιολογια ταραγμενα χρονια 1912 1922 Μακεδονια Μακεδονιας κοινοτητα μεταναστες ιταλικη καταγωγη εγκατασταση 1ος αιωνας πΧ οργανωμενη ενιαιο σωμα negotiatores κοινα οικονομικα συμφεροντα εμπορικα εμποριο
