Πώς ο Σαίξπηρ, στο «Όνειρο θερινής νυκτός», αντέγραψε τον Πλούταρχο – η Ποσειδωνία Αθήνα, ο Υμηττός, η Παιανία…

Του ιατρού πνευμονολόγου-φυματιολόγου Στυλιανού Θ. Μητρόπουλου

Ἄφιξη στὴν Ἀττικὴ σὲ ταξίδι ἀπὸ τὸν Ὑηττό–Δείκτη Ἰδαίας Κρήτης προς Ὑμηττό Ακτικής. Επίσκέφτηκα τὸ Σπήλαιο Κουτούκι στὶς ἀνατολικὲς ὑπώρειες τοῦ Ὑμηττοῦ στὴν Παιανία, για πρώτη φορά το 1966, ὅταν πρωτοάκουσα ὅτι ἡ περιοχὴ τῆς Παιανίας (τ. Λιόπεσι) στὶς ἀνατολικὲς ὑπώρειες τοῦ Ὑμηττοῦ «φαντάσει». Θυμᾶμαι ποὺ μοῦ ἔλεγαν: «Μὰ δὲν φοβᾶσαι τὰ ξωτικὰ καὶ θέλεις νὰ πᾶς στὸ Κουτούκι;». Ἐγὼ τοὺς ἔλεγα νὰ μὴν πιστεύουν σὲ τέτοιες φαντασιώσεις, γιατὶ ἁπλὰ δὲν ὑπάρχουν νεράιδες καὶ ξωτικά.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΥΜΗΤΤΟΥ, ΕΔΩ.

Ὅπως μοῦ εἶπαν, «ξωτικὰ» καὶ νεράιδες ἀναφέρονταν σὲ πολλὲς περιοχὲς ὅπως:

• Τὸ «Πέτρινο Γεφύρι» ἢ «Τρύπια Σπηλιά» (παρακάτω φωτ.), πάνω ἀπὸ τὴν Παιανία,

ὅπως καὶ

• στὴν Σπηλιὰ Κουτούκι. Ἔλεγαν ὅτι οἱ νεράιδες μάγευαν τοὺς περαστικοὺς μὲ τὸ τραγούδι τους, ὅταν περνοῦσαν ἀπὸ ἐκεῖ τὰ μεσάνυχτα.

Σταλκτίτες και Σταλγμίτες στο Σπήλαιο Κουτούκι, σε επίσκεψή μου το 1966.

Μοῦ ἀνέφεραν μάλιστα νεαρὸ βοσκό που «παρμενίσια» (ἔχασε τὰ λογικά του), ὅταν τὶς εἶδε νὰ χορεύουν τὰ μεσάνυχτα. Ἀνέφεραν καὶ ἄλλες περιοχὲς στὶς ἀνατολικὲς ὑπώρειες τοῦ Ὑμηττοῦ, ὅπως καὶ τὴν περιοχὴ τοῦ «Νυμφολήπτου», ὅπου τὸ «Σπήλαιο τοῦ Νυμφολήπτου» φέρει λαξεύσεις τοῦ 5ου αἰῶνα π.Χ. ἀπὸ τὸν Ἀρχέδημο, ὁ ὁποῖος δήλωνε κυριευμένος ἀπὸ τὶς Νύμφες (κατάσταση ποὺ ταυτίζεται μὲ τὴν λαογραφικὴ «νεραϊδοπαρσιά»).

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για το ΣΠΗΛΑΙΟΝ Νυμφολήπτου.

Οἱ κάτοικοι ἀπέφευγαν – καὶ ἀκόμα μερικοὶ συνεχίζουν καὶ σήμερα νὰ ἀποφεύγουν – νὰ βρίσκονται τὴν νύχτα σὲ «ρέματα» ἢ ἔξω ἀπὸ «σπηλιές», ὧρες τῶν ἐξωτικῶν, θεωρώντας ὅτι ἡ διέλευση ἀπὸ ἐκεῖ μποροῦσε νὰ προκαλέσει λήθαργο, ἀπώλεια ὁμιλίας, ακοής, όρασης ἢ καὶ βάδισης. Ίσως «υστερικά» σύνδρομα…

Η ανατολική «μαγική» πλευρά του “Τρελλού” Υμηττού, από το αεροπλάνο, κατά την προσγείωση στο αεροδρόμιο “Βενιζέλος”.

Έλεγαν πάντα ότι σε απομονωμένους τόπους τις παρυφές του Υμηττού, εμφανίζονταν ξωτικά… – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για τα ΞΩΤΙΚΑ, ΕΔΩ.

Ειδικά για το Σπήλαιο Κουτούκι, παλαιότερες προφορικές μαρτυρίες κατοίκων πριν την επίσημη αξιοποίησή του το 1960 είχε δημιουργήσει σωρεία θρύλων με αποτέλεσμα την αποφυγήν της επίσκεψής του… Ως βάραθρο (38 μ.) συνδεόταν με ιστορίες εξαφάνισης ζώων και ανθρώπων, οι οποίες παλαιά αποδίδονταν σε «στοιχειά» και «ξωτικά».

Μὲ ἔκπληξη παρατηρούσα ὅτι ὁ Σαίξπηρ, μέσα ἀπὸ τὴν κωμωδία παρεξηγήσεων «Ὄνειρο Θερινῆς Νυκτός», προσέγγιζε τὴν «Ἀθήνα τῶν Ξωτικῶν». Θεωρῶ ὅτι δὲν προσέγγιζε τὴν ἀρχαία Ἀθήνα τῆς θεᾶς Ἀθηνᾶς (Λεκανοπέδιο), ἀλλὰ τὴν προκατακλυσμιαία «Ποσειδώνια» Ἀθήνα, τοῦ βασιλιᾶ Αἰγαία, ἐγγὺς τοῦ ναοῦ τοῦ Ποσειδώνος στὸ Σούνιο. Μετὰ τὴν 10η χιλιετία π.Χ., ἡ Ποσειδώνια Ἀθήνα ἔχει κατακλυσθεῖ ἀπὸ τὴν ἄνοδο τῆς στάθμης του Σαρωνικού – Αιγαίου Πελάγους και «ἄσπρης «ἀλατερῆς» θάλασσας» (= Ἀνατολικῆς Μεσογείου). Σήμερα αυτό το φαινόμενο παρατηρείται στην κάτω από την στάθμη της Μεσογείου Νεκρή Θάλασσα στην Παλαιστίνη (τα Σόδομα και Γόμορρα)…

Ἡ ὑπόθεση περὶ γνώσης τοῦ Σαίξπηρ / Shakespeare (εξελληνισμένα Σακεσπύρος) ‎‎γιὰ τὴν Παιανία προφανώς δὲν τεκμηριώνεται εὔκολα ἱστορικά, ὡστόσο ὑπάρχουν «διαβολικές» τοπογραφικὲς συμπτώσεις, ὅπως ἡ τοποθεσία τοῦ «Δάσους τῶν Ἀθηνῶν». Τὸ ἔργο ἐξελίσσεται σὲ ἕνα δάσος «μία λεύγα ἔξω ἀπὸ τὴν Ἀθήνα». Γεωγραφικά, ἂν κάποιος κινηθεῖ ἀπὸ τὸ Σούνιο τῆς Ποσειδώνιας Ἀθήνας στὰ Μεσόγεια, συναντᾶ ὡς τόπο «ἄγριας φύσης» τὶς ἀνατολικὲς ὑπώρειες τοῦ Ὑμηττοῦ στὴν ἀρχαία Παιανία. Οἱ χαρακτῆρες (Θησέας, Ἱππολύτη) καὶ ἡ σύνδεση τῆς Παιανίας μὲ τὴν λατρεία τοῦ Διονύσου καὶ τοῦ Πανὸς ἐνισχύουν αὐτὴν τὴν αἴσθηση.[1] Ὁ Σαίξπηρ πιθανὸν ἄντλησε πληροφορίες ἀπὸ τὸν Πλούταρχο (από το «Βίος Θησέως»)[2] γιὰ τὴν περιγραφὴ τοῦ «μαγεμένου» δάσους, ποὺ ταυτίζεται μὲ τοὺς ἐπιβιώνοντες θρύλους γιὰ «νεραϊδότοπους» στὴν περιοχή.

Ο Σαίξπηρ και Ο Υμηττός στο έργο του «Όνειρο Θερινής Νυκτός»

Μικρός θυμάμαι πρωτοδιάβασα το «Όνειρο καλοκαιρινής Νύχτας» στα Κλασσικά Εικονογραφημένα. Πολλά είδα και διάβασα και τίποτα δεν κατάλαβα πέραν από το ευχάριστο παραμύθιασμα. Σήμερα επανέφερα στον νου μου αυτό το παραμύθι, από τα εικονογραφημένα κλασσικά, που αναφερόταν στην Αθήνα του Αιγαία την εποχή που ο Θησέας νυμφευόταν την Ιππολύτη.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΣΑΙΞΠΗΡ, ΕΔΩ.

Η υπόθεση περί γνώσης του Σαίξπηρ για την Παιανία δεν τεκμηριώνεται εύκολα ιστορικά, ωστόσο υπάρχουν «διαβολικές τοπογραφικές συμπτώσεις όπως η Τοποθεσία «Δάσους των Αθηνών»: Το έργο εξελίσσεται σε ένα δάσος «μία λεύγα έξω από την Αθήνα». Γεωγραφικά, αν κάποιος κινηθεί από το Σούνιο της Ποσειδώνιας Αθήνας στα Μεσόγεια, συναντά ως τόπο «άγριας φύσης» τις ανατολικές υπώρειες του Υμηττού στην αρχαία Παιανία.

Ο Σαίξπηρ χρησιμοποιεί τον Θησέα και την Ιππολύτη ως κεντρικούς χαρακτήρες. Η Παιανία ήταν ένας από τους σημαντικότερους δήμους της αρχαίας Αθήνας, τόπος καταγωγής του Δημοσθένη και στενά συνδεδεμένη με την λατρεία του Διονύσου και του Πανός, θεοτήτων που σχετίζονται με την έκσταση και το μεταφυσικό στοιχείο του δάσους.

Στο «Ὄνειρο θερινής νύκτας» / A Midsummer Night’s Dream (1595), την Ερωτική Κωμωδία του Σαίξπηρ (1595 – 1596) πρωταγωνιστούν έρωτες, ξωτικά Πουκ, ο Όμπερον (βασιλιάς), η Τιτάνια (βασίλισσα) και μαγικά φίλτρα, σε όνειρο ή θαύμα παράστασης παρεξηγήσεων, με ποιητικά στοιχεία, που λαμβάνει χώρα στο δάσος του «Υμηττού» της Αρχαίας Αθήνας (Ποσειδώνιας, εγγύς του Σουνίου στον Σαρωνικό) όταν βασίλευε ο 9^ος μυθικός Βασιλιάς, ο Αιγεύς.

Πριν από τους γάμους του Θησέα και της Ιππολύτης, τέσσερις νέοι, η Ερμία και ο Λύσανδρος, η Ελένη και ο Δημήτριος, διαφεύγουν στο δάσος του Υμηττού, λόγω της άρνησης του πατέρα της Ερμίας να την αφήσει να παντρευτεί τον αγαπημένο της Λύσανδρο. Στον Υμηττό εξελίσσονται κωμικές παρεξηγήσεις που προκαλούνται από το «σκανδαλιάρικο» ξωτικό Πουκ, που ανακατεύει μαγικά φίλτρα και χαρακτήρες (Νικόλαος Πάτος / Nick Bottom και Πέτρος Κυδώνης / Peter Quince, μέλη ερασιτεχνών ηθοποιών, γνωστών ως Χειρώνακτες («Mechanicals»).

Ο Σαίξπηρ εξυμνεί σ’ αυτό το Όνειρο στον Υμηττό, ένα δάσος, μια πηγή, ένα ρυάκι για να περάσει στο παρόν την δύναμη της φιλίας, την ορμή των νειάτων, του έρωτα, τα όνειρα ως καταφύγιο στις δυσκολίες, την αγάπη, την αισιοδοξία, τα κλειδιά της ελπίδας.

ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ > ΣΑΙΞΠΗΡ

• ΑΚΟΥΣΤΕ σχετική εκπομπή του Γ. Λεκάκη για τον ΣΑΙΞΠΗΡ, ΕΔΩ.
• Ο Πλούταρχος αναφέρει την εκστρατεία του Θησέα κατά των Αμαζόνων και τον γάμο του με την Αντιόπη (ή Ιππολύτη, καθώς οι παραδόσεις συγχέονται στον Βίο, κεφ. 26-28). – Ο Σαίξπηρ ξεκινά με την προετοιμασία των γάμων του Θησέα και της Ιππολύτης («Hippolyta, I woo’d thee with my sword»).
• Πλούταρχος: Στο κεφάλαιο 29, αναφέρονται ονόματα γυναικών που ο Θησέας εγκατέλειψε ή απήγαγε, Αίγλη, Αριάδνη, Περιγούνη. – Σαίξπηρ: Στην Πράξη 2, Σκηνή 1: ο Όμπερον και η Τιτάνια λογομαχούν αναφέροντας ακριβώς τα ιδια ονόματα, Aegles, Ariadne, Periguné, Antiope, αντλώντας απ’ ευθείας από την λίστα του Πλουτάρχου. Στην Πράξη 2, Σκηνή 1, η Τιτάνια κατηγορεί τον Όμπερον ότι βοήθησε τον Θησέα στις ερωτικές του περιπέτειες: «Didst thou not lead him through the glimmering night / From Perigenia, whom he ravished? / And make him with fair Aegle break his faith, / With Ariadne and Antiopa?» «…he ravished Perigouna» (κεφ. 8). «…and that he [Theseus] did forsake Ariadne for the love of Aegles» (κεφ. 20). Antiopa / Ariadne: 19 και 26 ως γυναίκες που ο Θησέας απήγαγε ή εγκατέλειψε….
• Ο Πλουταρχος αναφέρει τον Φιλόστρατο. – Ο Σαίξπηρ χρησιμοποιεί τον Philostrate σε τελετάρχη (= Master of the Revels) του Θησέα. Ο Σαίξπηρ το επέλεξε από το «ονομαστικό απόθεμα» της μετάφρασης.
• Πλούταρχος: For they were near kinsmen, being cousins removed by the mother’s side.» (Ο Πλούταρχος εξηγεί ότι ο Θησέας θαύμαζε τον Ηρακλή και ήθελε να του μοιάσει). – Σαίξπηρ (MND, 5.1.47): «In glory of my kinsman Hercules».
• Πλούταρχος: Περιγράφει την εισβολή του Θησέα στην χώρα των Αμαζόνων («…he went into the sea Euxinum… to make war with the Amazons»)[3] και την αιχμαλωσία της Αντιόπης/Ιππολύτης, γεγονός που οδήγησε αργότερα στον γάμο τους. – Σαίξπηρ: «Hippolyta, I woo’d thee with my sword, / And won thy love doing thee injuries» (MND, 1.1.16-17). Η ορθολογιστική προσέγγιση των μύθων («Antique Fables»). Ο διάσημος λόγος του Θησέα στην 5η Πράξη για τις «αρχαίες μυθοπλασίες» αντικατοπτρίζει την εισαγωγή του ίδιου του Πλουτάρχου.
• Πλούταρχος: Γράφει ότι σκοπός του είναι να «εξαγνίσει» τον μύθο και να τον κάνει να μοιάζει με ιστορία («…purifying Fable, making her submit to reason and take on the semblance of History»)[4]. Ο Σαίξπηρ μεταφέρει αυτήν την σκεπτικιστική στάση στον χαρακτήρα του Δούκα του. – Σαίξπηρ: «I never may believe / These antique fables, nor these fairy toys» (MND, 5.1.2-3).

Το Δάσος

Ενώ τα ονόματα και το ιστορικό πλαίσιο προέρχονται από τον Πλούταρχο, ο διάσημος λόγος του Θησέα στην 5η Πράξη για τις «αρχαίες μυθοπλασίες» αντικατοπτρίζει την εισαγωγή του ίδιου του Πλουτάρχου. Ενώ τα ονόματα και το ιστορικό πλαίσιο προέρχονται από τον Πλούταρχο με τον «Θησέα» να ακολουθεί μια ορθολογιστική ερμηνεία των μύθων, Ο Πλούταρχος: περιγράφει τον Θησέα να καθαρίζει τον δρομο προς την Αθήνα από ληστές (Περιφήτης, Σίνης) σε δασώδεις και ορεινές περιοχές… Ισθμού. Η αναφορά στην ύπαιθρο της Αττικής και τις αγροτικές περιοχές (Μαραθώνας, Μαραθωνιος Ταυρος, Αχαρνές) ως σκηνικό υπόβαθρο.

Ο Σαίξπηρ περιγραφει το «Δάσος των Αθηνών» (Wood near Athens) χωρίς τοπογραφικές λεπτομέρειες από το πρωτότυπο κείμενο, καθώς ο Σαίξπηρ το προσάρμοσε στα πρότυπα του αγγλικού αναγεννησιακού δάσους για τις ανάγκες της σκηνής. Η ορθολογιστική προσέγγιση των Μύθων («Antique Fables»). Η γεωγραφική και θεματική διαμόρφωση προκύπτει από τις μετατροπές απο το τραχύ αττικό τοπίο του Πλουτάρχου σε ένα κλασσικό αγγλικό δάσος, ενσωματώνοντας στοιχεία ευρωπαϊκής λαογραφίας (ξωτικά) πάνω στον μυθολογικό καμβά του Θησέα. Ο Σαίξπηρ το προσάρμοσε στα πρότυπα του αγγλικού αναγεννησιακού δάσους για τις ανάγκες της σκηνής ως «μαγεμένο δάσος».

ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 20.12.2025.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Ακαδημία Αθηνών (Κέντρο Λαογραφίας, Καταγραφές παραδόσεων για νεράιδες και «νεραιδοπαρμένους» στην περιοχή των Μεσογείων.
• Αστική Σπηλαιολογία (Urban Speleology): Ιστότοποι που αναφέρουν «ενεργειακά πεδία» και ανεξήγητα φαινόμενα.
• Υπουργείο Πολιτισμού / Εφορεία Παλαιοανθρωπολογίας-Σπηλαιολογίας: Δεδομένα για το Σπήλαιο Κουτούκι και το Σπήλαιο Νυμφολήπτου (λατρεία Νυμφών και Πανός).
• Πλούταρχος Βίος Θησέως».
• Σαίξπηρ Ου. «Όνειρο Θερινής Νύχτας». – Θεατρική παράσταση, Θέατρο Μικρό Χορν, 2023-2024. Αθανίτης Δ. ελληνική ταινία, 1999.
• Προσωπικές Μαρτυρίες / Αναμνήσεις: Εμπειρίες από την επίσκεψη στο σπήλαιο και προφορικές αφηγήσεις κατοίκων της Παιανίας (Λιόπεσι). Προσωπικές αναφορές για στοιχειωμένα πηγάδια και ρέματα.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Βλ. ευρήματα (λύχνοι) από τα σπήλαια του Υμηττού που επιβεβαιώνουν την διαχρονική λατρεία, στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

[2] Η σύνδεση του έργου του Πλουτάρχου «Βίος Θησέως» με το έργο του Σαίξπηρ «Όνειρο Θερινής Νυκτός» εδράζεται στην ιστορική και μυθολογική υποδομή που παρείχε ο Πλούταρχος στον Άγγλο δραματουργό, κυρίως μέσω της μετάφρασης του Th. North «Plutarch, Life of Theseus», εκδ. Loeb Classical Library, Perseus Project, 1579.

[3] North, Life of Theseus, κεφ. 26-27.

[4] Εισαγωγή του North.

Σαιξπηρ, ονειρο θερινης νυκτος αντιγραφη Πλουταρχος Υμηττος, Παιανια, Ποδειδωνια θεα Αθηνα