Θεά Τύχη, η συμπαίκτρια της Περσεφόνης στα Καβείρια – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Όλος ο κόσμος για την ψυχική έξαψή του, επικαλείται (για το κακό ή το καλό) τα θεία πρόσωπα, ή την θεία φύση, ή την τύχη ή τα δαιμονικά.

Η Σαμοθράκη έδωσε την λατρεία της εφόρου της τύχης και της ειμαρμένης των θνητών, της θεάς Τύχης, της οποίας η λατρεία στους ναούς της, τα Τυχαία, έκρυβε πάντα μυστήρια.

Front and side views of a marble bust of a woman with wind-swept hair and palm-tree motifs on top, on display in a museum.

Η θεά Τύχη κρατά τα τείχη της πόλεως στο κεφάλι της. Γλυπτό του 2ου αι. μ.Χ. Η θεά-πολιούχος. Βρέθηκε στην Σπάρτη και θεωρείται και προσωποποίηση της Σπάρτης.

Και γιατί ελατρεύετο το πρώτον στην Σαμοθράκη; Μα, γιατί η Τύχη ήταν συμπαίκτρια με την Κόρη / Περσεφόνη, η οποία ελατρεύετο ιδιαιτέρως στην ιερά νήσο. Και γιατί ως θεά της ευτυχίας ήταν αυτή που άρμοζε στα σαμοθρακίτικα Καβείρια, τα οποία δίδασκαν την εσωτερική αρμονία και ευτυχία. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκακης “Σαμοθρακη, ιερα νησος”.

Γι’ αυτό και η Πάνθεια Τύχη έφθασε να τιμάται μαζί με την Μεγάλη Μητέρα / Γη στα Καβείρια της Σαμοθράκης.

Η Τύχη – δωριστί Τύκα, βοιωτ. τούχα [Keil. Ἐπιγρ. 1] από την ῥίζα τικτω, τευχω, τυγχανω) – ήταν παναρχαια προ-δωδεκαθεϊκή θεότητα, η οποία εθεωρείτο θυγατέρα του Ωκεανού και της Τηθύος. Δηλαδή, η ευτυχία των πόλεων γεννήθηκε από την θάλασσα (ναυτιλία και εμπόριο). Και πράγματι, αυτή υπήρξε η πρώτη και κύρια πηγή ευτυχίας (= ευημερίας) / επιτυχιας / δυστυχιας των ανθρώπων.

Οι ορφικοί ύμνοι την θέλουν θυγατέρα του Ευβουλέως Άδη.

Ο Πίνδαρος αποκαλεί ποιητικώς την Τύχη και Φερέπολι (γιατί αυτή τα φέρνει όλα σε μια πόλι). Λέει πως ήταν μία των Μοιρών και μάλιστα η ισχυροτέρα, θεά του πεπρωμένου, αλλά πάντα ευμενής. Την θέλει θυγατέρα του Ελευθερίου Διός ή του Προμηθέως, αδελφή της Ευνομίας, και της Πειθούς. Διδάσκει δηλαδή πως η Τύχη είναι και γέννημα της ελευθερίας (και όχι το αντίθετο) ή/και της γνώσεως και της ορθής προβλέψεως (Προμηθεύς < προ-μαθαίνω). Επίσης, τύχη, ευνομία και πειθώ πάνε μαζί για την ευτυχία μιας πόλεως…

Ο Όμηρος την θέλει Νηρηίδα (ως θυγατέρα του επίσης θαλασσίου Νηρέως). Δεν της αφαιρεί δηλαδή την εκ θαλάσσης δύναμή της.

Από τα επίθετα τα οποία της προσέδωσαν, αξιοσημείωτα είναι τα Σώτειρα και Κυρία.

Ήταν προσωποποίηση της ευτυχίας των πόλεων και της συμπτώσεως – του μη προβλεφθέντος ή επιδιωχθέντος, αλλ’ απροσδοκήτως συμβαίνοντος. Η σπουδαία διαφορά μεταξύ της αρχαίας ελληνικής θεάς Τύχης και της νυν καλουμένης τύχης, είναι πως στα αρχαία χρόνια η θεά αφορούσε το γενικό καλό της πόλεως και όχι το προσωπικό, όπως σήμερα.

Αλλά και προσωποποίηση της Αναγκης (“αναγκαία τύχη”) και της Κακότητος (“παλίγκοτος τύχη” > αναγκαίο κακό).

Split image showing a white marble Greek goddess statue with a cornucopia of fruit; left panel full body, right panel close-up with a cherub reaching for fruit, displayed in a museum setting.

Πρώτος ο Χίος γλύπτης Βούπαλος στην Σμύρνη την εικόνισε υπό μορφήν γυναικός, φέρουσας επί της κεφαλής πόλο (= ουρανία σφαίρα, επειδή η τύχη είναι απαραίτητη σε όλο το σύμπαν, κι αυτό δεν αλλάζει), στην δε χείρα το κέρας της Αμαλθείας (= σύμβολο αφθονίας) και φιαλη προσφοράς (παρακάτω φωτ.).

Stone sphere with a carved, draped female figure standing on its surface, holding a bowl in one hand.

Σύμβολό της, επίσης και το πηδάλιο (επειδή διευθύνει, οδηγεί, κατευθύνει την ανθρώπινη ζωή). Απεικονίζετο δε επί πτερωτού τροχού και με δεμένους οφθαλμούς (έκτοτε και έως σήμερα λέμε παροιμιωδως «η τύχη είναι τυφλή / στραβη»).

A pale, semi-nude woman with flowing hair glides down stone steps on a wheeled contraption, surrounded by blue smoke and a watching crowd in hats and coats.

Η ΘΕΑ ΤΥΧΗ, με κέρας αμαλθείας-αφθονίας, στον τροχό της, πίνακας με τίτλο “Fortune Passes”, του Albert Pierre-René Maignan, του 1895.

Ο πτερωτός τροχός (παρακάτω φωτ.) είναι σύμβολο της ευμεταβλήτου φύσεως, της ασταθείας, που επίσης η Τύχη μπορεί και κατευθύνει στους ανθρώπους.

Two black‑and‑white drawings of Tyche, goddess of Fortune: left shows Tyche standing on a globe, right shows a dynamic Tyche figure scattering coins. Panel text references Tyche of Heraclea Kampania (Magna Graecia, Southern Italy).

Επίσης, στην κεφαλή έφερε πυργωτό διάδημα, σύμβολο των τειχών της πόλεως τα οποία επίσης χρειάζονται τύχη. Γι’ αυτό και πολλάκις απεικονίζεται να κρατά στα χέρια τον Σωσίπολι (= αυτόν που θα σώσει την πόλι) παίδα (= αγνό).

Με τον καιρό η θεά Τύχη έχασε την θέση της στο αρχαίο πάνθεον, και αναφέρεται μόνο ως αγαθοδαίμων-μεσολαβητής μεταξύ θεών και ανθρώπων. Συνδέεται με την Ελπίδα και τον Καιρό. Έφθασε να ταυτίζεται με την Μοίρα, με την οποία ήσαν «εν δια δυοίν» («ένα σε δυο»). Οι δε Αθηναίοι, θέλοντας να προσδώσουν δική τους ταυτότητα στην θεά Τύχη, έφτιαξαν τον θεό / αρσενικο διπολο της τύχης… Τύχωνα.

Ως Αγαθή Τύχη (ευμενής θεά του πεπρωμένου) ελατρεύετο στην Ολυμπία, όπου είχε βωμό. Στο Τροφώνιο Λειβαδιάς είχε ιερόν. Θεά της αφθονίας και του πλούτου στις Θήβες, με δικό της ιερόν, όπου εικονιζόταν κρατούσα ως μήτηρ ή τροφός τον Πλούτο παίδα – έργον του Αθηναίου καλλιτέχνη Ξενοφώντος και του Θηβαίου γλύπτου Καλλιστονίκου, επί Αλεξάνδρου. Στην δε Αιγείρα Αχαΐας έλεγαν, πως ακόμη και τον έρωτα, μάλλον η Τύχη, παρά το κάλλος κατευθύνει. Γι’ αυτό και παρά το άγαλμά της είχαν τον θεό Έρωτα (παρακάτω φωτ.).

Religious statue of a robed woman holding a child, with two smaller figures beside her, set against a blue background.

Ήταν πολιούχος θεά στην Κόρινθο, την Σικυώνα, το Άργος, την Ερμιόνη, τας Φαράς, την Μεσσήνη, την Ήλιδα, την Μεγαλόπολι, τας Θήβας, κ.ά. Η Τύχη ήταν, μεταξύ άλλων, τα σύμβολα της πόλεως των Πατάρων Λυκίας. Τα νομίσματά των Πατάρων έχουν χαράγματα της Τύχης ή του Απόλλωνος Παταρέως, μεταξύ ομφαλού, επί του οποίου κάθεται κόρακας και τρίποδας, στον οποίο περιπτύσσεται όφις. Στις παραπάνω αναφερόμενες πόλεις, κάθε υπόθεση, ιδιωτική ή δημοσία, άρχιζε, όπως και εν Αθήναις, με την φράση «αγαθή Τύχη …» και “σὺν θεοῦ τύχᾳ, σὺν Χαρίτων τύχᾳ”.

Το ωραιότερο Τυχαίο πάντως ευρίσκετο στην Αλεξάνδρεια.

Stone steps with metal rails rise through a ruinous stone structure of arches, ending at a small building on a hill under a blue sky (historic site).

Από την Σαμοθράκη διεδόθη ακολούθως και στην λοιπή Ελλάδα και στην Ιταλικη χερσονησο, κυρίως την εποχή των διαδόχων και των Ρωμαίων.  Οι αντιγραφείς μας, Ρωμαίοι, στην θέση της θεάς Τύχης ετοποθέτησαν την θεά Fortuna (< φορ + τυν-χη), με τα ίδια σύμβολα και μεγαλοπρεπείς ναούς στην Ρώμη και την Πραίνεστο (παραπάνω φωτ.). Το ΒΔ. μέρος της πόλεως των Συρακουσών, ονομαζόταν Τύκα (Τύχη) από το εκεί ιδρυμένο ναό της θεάς Τύχης και σε αυτό ένθα κατοικούσε το πλείστο των κατοίκων της πόλεως.

A crowned woman in a pale blue gown sits beside a wooden spinning wheel inside a purple-walled room, resting her hand on a support.

Η Τύχη και ο τροχός της, σε εικόνα βιβλίου, του 1496 – 1498.

Τέλος, η αρχαία θεά Τύχη συνδέεται… ατυχώς και με τον χριστιανισμό, όταν κάποιος ανακηρύχθηκε «άγιος», μόνο και μόνο γιατί μετέβη με άλλους, επίσης χριστιανούς, σε έναν αρχαίο ναό της θεάς Τύχης και τον εγκρέμισε! Αυτός είναι ο άγιος Ευψύχιος. Οι χριστιανοί της Καππαδοκίας ανήγειραν εκκλησία υπέρ αυτού, στην οποία μετά από 8 έτη ο αγιος Βασίλειος τον εξύμνησε, άρα επικρότησε την πράξι του να γκρεμίσει έναν ναό και φυσικά πάντα αρχαιοελληνικό! Και ερωτώ: Πόσο… ευψύχιος μπορεί να είναι κάποιος ο οποίος γκρεμίζει έναν – οιονδήποτε οιασδήποτε θρησκείας – ναό;

Οι Ινδοί στην θέση της θεάς Τύχης έχουν την Χαρίτι (< Χάρι).

ΠΗΓΗ: ομώνυμο άρθρο του γράφοντος στην στήλη του “Ελληνικο Λεξικο”, στην εφημ. “Έθνος της Κυριακής”, 12.10.2003. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 13.10.2003.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

Ησίοδος «Θεογονία», Ομήρου «Ύμνος εις Δήμητραν», Παυσανίας, κ.ά.
Στο κείμενο του 15ου αιώνα «Des cas des nobles hommes et femmes» του Τζ. Βοκάκκιου (παραπάνω φωτ.), η Τύχη περιγράφεται να διαθέτει πολλά χέρια (6 χερια, εξαχερουσα), με τα οποία μπορεί ταυτόχρονα να ανυψώνει και να κατακρημνίζει τους θνητούς κατά το δοκούν — μια μεσαιωνική λογοτεχνική ερμηνεία του παραδοσιακού της τροχού.

κειμενο εικονα βιβλιο 15ος αιωνας Des cas des nobles hommes et femmes Βοκακκιος Βοκακιος θεα Τυχη πολλα χερια εξι 6 χερια, εξαχερουσα, χερι θνητος μεσαιωνική λογοτεχνικη ερμηνεια παραδοσιακος τροχος τυχης  συμπαικτρια Περσεφονη Καβειρια μυστηρια Λεκακης ηρακλεια καμπανια μεγαλη ελλαδα κατω ιταλια αρχαιολογικο μουσειο κωνσταντινουπολης κωνσταντινουπολη κωνσταντινουπολις κωνσταντινουπολη κωνσταντινουπολεως αγαλμα εικονα βιβλιο 15ος αιωνας μχ 1496 1498 κερας αμαλθειας αφθονιας, εικαστικα πινακας Fortune Passes μενιαν Maignan, 19ος 1895 πολις κεφαλι γλυπτο 2ος πολιουχος θεα Σπαρτη προσωποποιηση Σπαρτης λακωνια  ψυχικη εξαψη κακο καλο θεια προσωπα, θειο προσωπο φυση, δαιμονικα οντα πνευματα δαιμονικο Σαμοθρακη λατρεια εφορος τυχης ειμαρμενη θνητοι ναος Τυχαιο τυχαια, δαιμονες δαιμονας τυχαιο συμπαικτρια Κορη Περσεφονη, ιερα νησος θεα ευτυχιας ευτυχια σαμοθρακιτικα Καβειρια μυστηρια εσωτερικη αρμονια Πανθεια Τυχη επιθετα επιθετο Μεγαλη Μητερα θεα Γη γαια δωριστι δωρικα Τυκα θεοτητα, θυγατερα Ωκεανος Τηθυς πολεις θαλασσα ναυτιλια εμποριο ευημερια ανθρωπος ορφικοι υμνοι ορφικος υμνος  ορφεας ορφευς Ευβουλεας Ευβουλευς αδης Πινδαρος ποιητικα Φερεπολις πολις Μοιρες πεπρωμενο ευμενης Ελευθεριος Διας ζευς Προμηθεας, προμηθευς Ευνομια Πειθω γεννημα ελευθερια γνωση ορθη προβλεψη Προμηθευς προμαθαινω πειθω πολεις ομηρος Νηρηιδα Νηρηις θαλασσιος Νηρεως νηρευς νηρεας δυναμη Σωτειρα σωτηρια Κυρια συμπτωση αρχαια προσωπικο Χιος γλυπτης Βουπαλος Σμυρνη εικονα γυναικα κεφαλη πολος ουρανια σφαιρα, συμπαν, χειρα χερι αμαλθεια συμβολο αφθονιας συμβολα πηδαλιο διευθυνση οδηγηση κατευθυνση ανθρωπινη ζωη απεικονιση πτερωτος τροχος δεμενοι οφθαλμοι τυφλη φτερωτος συμβολα ευμεταβλητος φυσεως, ασταθεια ανθρωποι πυργωτο διαδημα, πυργος τειχη Σωσιπολις Σωσιπολη σωτηρ σωτηρας παις αγνος πανθεον, πανθεο αγαθοδαιμων αγαθοδαιμονας μεσολαβητης διαμεσολαβητης διαμεσο θεοι Ελπιδα ελπις θεος Καιρπς Μοιρα, εν δια δυοιν ενα σε δυο αρχαιοι Αθηναιοι, ταυτοτητα θεος Τυχωνας τυχων Ελλαδα Ιταλια, διαδοχοι Ρωμαιοι αγαθη Τυχη ευμενης πεπρωμενο Ολυμπια, ηλεια βωμος Τροφωνιο Λειβαδια βοιωτια λιβαδια ιερον ιερο Θηβες, μητηρ τροφος Πλουτος παιδι εργον εργο  Αθηναιος καλλιτεχνης Ξενοφωντας ξενοφων Θηβαιος γλυπτης Καλλιστονικος Αλεξανδρος Αιγειρα Αχαια ερωτας, καλλος αγαλματα θεος ερως πολιουχος Κορινθος, Σικυωνα, κορινθια αργος, αργολιδα Ερμιονη, Φαραι φαρες καλαματα μεσσηνια Μεσσηνη, ηλιδα ηλις Μεγαλοπολις μεγαλοπολη αρκαδια Θηβαι Παταρα νομισμα χαραγμα Απολλωνας απολλων Παταρεας, παταρευς ομφαλος κοραξ κορακας τριπους τριποδας, φιδι οφις πολεις, υποθεση, ιδιωτικη δημοσια Αθηναις, φραση ωραιοτερο Αλεξανδρεια αιγυπτου αιγυπτος χριστιανισμος χριστιανοι γκρεμισμα αγιος Ευψυχιος Καππαδοκια εκκλησια μεγας αγιος Βασιλειος αρχαιοελληνικος ευψυχος θρησκεια Ινδοι ινδια Χαριτι Χαρις χαρι αντιγραφη φορτουνα Fortuna, μεγαλοπρεπης ναος Ρωμη Πραινεστος Συρακουσες Τικα ιδρυση Ησιοδος Ομηρος υμνος εις Δημητραν Παυσανια χαριτες επιτυχια δυστυχια Αναγκη αναγκαια Κακοτητα κακοτης παλιγκοτος αναγκαιο κακο

author avatar
Γιώργος Λεκάκης

Σχετικά Άρθρα

Τα καλύτερα ελληνικά αλκοολούχα ποτά

Βάσει πρόσφατης έρευνας τα 10 καλύτερα ελληνικά αλκοολούχα ποτά:...

ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ που ΒΟΗΘΗΣΑΝ τους ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ της ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΩΝ 12ου ΣΥΜΠΟΣΙΟΥ με θέμα ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ που ΒΟΗΘΗΣΑΝ...

Τιμή, αξία και πολιτική εξουσία στην Γερουσία της Σπάρτης

Το άρθρο εξετάζει την σχέση μεταξύ τιμής, αξίας και...