Του Γιώργου Λεκάκη
Στα «Κρητικά Σημειώματα» του τεύχους «Κρητικά Χρονικά», του 1959, δια χειρός ΓΕΩΡΓ. Κ. ΣΠΥΡΙΔΑΚΗ διαβάζουμε: Τὰ δημοσιευόμενα κατωτέρω ἐνθυμήματα, ἀναφερόμενα εἰς τὴν ἐκκλησιαστικὴν ἰδίᾳ ἱστορίαν τῆς ἐπισκοπῆς Κυδωνίας καὶ εἰς ἄλλα ἐν Κρήτῃ συμβάντα (σεισμόν, λοιμὸν) κατὰ τὸν 18ον καὶ 19ον αἰ., ἀντεγράφησαν κατὰ τὸ ἔτος 1937 ἐκ δύο, ὡς κατωτέρω, ἐκκλησιαστικῶν βιβλίων τῆς Βιβλιοθήκης Χανίων[*], ἡ ὁποία δυστυχῶς κατεστράφη, ὡς γνωστόν, ὑπὸ πυρκαϊᾶς ἐξ ἐμπρηστικῆς βόμβας κατὰ τὰς πολεμικὰς κατὰ Μάϊον τοῦ ἔτους 1941 ἐπιχειρήσεις τῶν Γερμανῶν πρὸς κατάληψιν τῆς Κρήτης. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Αρχαιοκαπηλιες των Γερμανων στην Ελλαδα επι Κατοχης”.
Λιμήν Χανίων, περί το 1890. Διακρίνεται το Σεράγιο, έδρα των πασάδων της Κρήτης από το 1850. Το 1897 το έκαψαν οι ίδιοι οι Οθωμανοί, για να καούν τα χρεώγραφά τους, που φυλάσσονταν σε αρχεία στο ισόγειο. (Αλλά υπήρχαν και αλλού αντίγραφα). – ΠΗΓΗ: περ. του Δήμου, τ. 1978.
Τὰ βιβλία ταῦτα ἀνῆκον προηγουμένως εἰς τὴν βιβλιοθήκην τοῦ Συλλόγου «᾿Απόστολος Τίτος», ἡ ὁποία ἀπὸ τοῦ ἔτους 1936 εἶχεν ἐνσωματωθῆ εἰς τὴν Βιβλιοθήκην Χανίων, στεγαζομένην ἐν τῷ μεγάρῳ τοῦ Φιλολογικοῦ Συλλόγου Χανίων «Ο Χρυσόστομος», εἰς ἥν εἶχον ἐπίσης συγχωνευθῆ αἱ βιβλιοθῆκαι: τοῦ τελευταίου τούτου Συλλόγου, τοῦ Κρητικοῦ Φιλολογικοῦ Συλλόγου καὶ τοῦ ἀειμνήστου καθηγητοῦ ᾿Αντων. Γιάνναρη.
Στο βιβλίο:
- «Η ΠΑΛΑΙΑ ΔΙΑΘΗΚΗ ΚΑΤΑ ΤΟΥΣ ΕΒΔΟΜΗΚΟΝΤΑ Ἐκ τοῦ ἐν Μόσχα, ἀδείᾳ τῆς ἱερᾶς διοικούσης Συνόδου πασῶν τῶν Ρωσσιῶν, ἐκτυπωθέντος ἀρχαίου ἀλεξανδρινοῦ κώδικος, Μετατυπωθεῖσα ΕΥΔΟΚΙΑ ΜΕΝ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΕΙΑ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΣΥΝΟΔΟΥ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ» κλπ. «ΑΘΗΝΗΣΙ», ΤΥΠΟΙΣ Χ. ΝΙΚΟΛΑ·ΙΔΟΥ ΦΙΛΑΔΕΛΦΕΩΣ Ἐν ἔτει σωτηρίῳ ,αων’», διαβάζουμε:
Εἰς τὴν δευτέραν (verso) σελίδα τοῦ παραφύλλου τοῦ Δ΄ τόμου τοῦ, ὡς ἄνω, ἔργου, ἐσωτερικῶς τοῦ ἐκ χαρτονίου σταχώματος, ὑπάρχει καταγεγραμμένον βραχὺ χρονικὸν περὶ Κρήτης. Ἐκ τούτου, περιέχοντος γνωστὰς χρονολογίας περὶ συμβάντων ἐν τῇ νήσῳ, εἶχον τότε ἀντιγράψει τὸ κάτωθι μόνον χρονικὸν σημείωμα.
1718 Ιουνίου 4 ἦλθε καὶ ἡ πανώλις.
Εἰς τὸ ἀνωτέρω ὑπ᾿ ἀριθμ. Αα χρονικὸν ἀναφέρεται ἐπίσκοπος, ἀσφαλῶς ἐν Χανίοις, κατὰ τὸ ἔτος 1805 ὁ Ἰωάσαφ Παυλάκης, ὁ ὁποῖος ἄλλοθεν μοῦ εἶναι ἄγνωστος.
Τὴν Ἐπισκοπὴν Κυδωνίας μὲ ἕδραν τὰ Χανιὰ κατεῖχε τὸ 1777 ὁ Ἰωάσαφ ἀπὸ Χίου, ὅστις ὅμως κατόπιν παρῃτήθη καὶ κατὰ τὸ ἔτος 1780 εἶχε πλέον ἀποβιώσει[4]. Τούτου ἱεροδιάκονος ὑπῆρξεν ὁ Ἰωάσαφ, ὅστις μετὰ τὸν θάνατον τοῦ ἐπισκόπου του πρώην Κυδωνίας Ἰωάσαφ, ἔφυγεν ἐκ Κρήτης εἰς Πάτμον, ὅπου ἀνέλαβε τὴν δαπάνην τῆς ἐκδόσεως τοῦ βιβλίου «Ερμηνεία εἰς τὸ τέταρτον τῆς τοῦ Θεοδώρου τοῦ Γαζῆ Γραμματικῆς καὶ Ἔκθεσις κατ᾿ ἐρωταπόκρισιν τῆς κατ᾿ αὐτὸν Γραμματικῆς, φιλοπονηθεῖσα χάριν τῶν φιλομαθῶν παρὰ Δανιήλ μοναχοῦ Πατμίου τοῦ Κεραμέως, τῆς κατὰ Πάτμον Σχολῆς τῶν γραμματικῶν διδασκάλων κλπ.»[5].
Ὁ Ἰωάσαφ οὗτος, ἱκανῆς μορφώσεως[6], κατήγετο ἐκ Χανίων ὅπου καὶ εἶχε συγγενεῖς, ὡς τοῦτο φαίνεται εἰς ὑπὸ χρονολογίαν 23 Φεβρουαρίου 1786 ἐπιστολὴν Μαρινάκη τινὸς ἐκ Πάτμου πρὸς αὐτόν, δι᾽ ἧς τὸν διαβεβαιώνει περὶ τῆς καταβολῆς τῆς πρὸς αὐτὸν ὀφειλῆς ἐκ 300 γροσίων τοῦ ἐπισκόπου Κισάμου εἰς τοὺς συγγενεῖς του ἐν Χανίοις καὶ τῆς ἀποστολῆς τοῦ ποσοῦ τούτου κατόπιν πρὸς αὐτόν, ὅστις ὑπηρέτει τότε, τὸ 1786, ὡς ἱεροδιάκονος τοῦ μητροπολίτου Χαλκηδόνος εἰς Κωνσταντινούπολιν[7].
Πιστεύω ὅτι ὁ ἐκ Χανίων ἱεροδιάκονος οὗτος Ἰωάσαφ ἀνῆλθεν ἀργότερον εἰς τὸν θρόνον τῆς Ἐπισκοπῆς Κυδωνίας καὶ ὅτι εἶναι ὁ αὐτὸς μὲ τὸν εἰς τὸ δημοσιευόμενον ἀνωτέρω χρονικὸν Ἰωάσαφ Παυλάκην, ἐπίσκοπον Κυδωνίας κατὰ τὸ ἔτος 1805.
Ενδιαφέρουσαι ἐπίσης εἶναι καὶ αἱ εἰς τὴν αὐτὴν ἐνθύμησιν εἰδήσεις περὶ τοῦ σεισμοῦ τότε ἐν Κρήτῃ καὶ τῶν καταστροφῶν ἐξ αὐτοῦ προφανῶς εἰς τὰ Χανιά. Περὶ τοῦ σεισμοῦ τούτου ἀναφέρουν οἱ Νικ. Σταυράκης[8] καὶ Ἐλευθ. Πλατάκης[9] ὅτι συνέβη τὴν 3 Ιουλίου τοῦ ἔτους 1805, κατὰ τὴν ἀνατολὴν τοῦ ἡλίου κατὰ Σταυράκην καὶ περὶ ὥραν 04.05 κατὰ Πλατάκην, καὶ ὅτι ἐσημειώθησαν εἰς Χανιὰ ἐντὸς 8 λεπτῶν τέσσαρες σεισμικαὶ δονήσεις, ἐνῷ κατὰ τὴν ἐνταῦθα πληροφορίαν τοῦ χρονικοῦ ὁ σεισμὸς εἶχεν ἀρχίσει͵ μὲ καταστρεπτικὰς δονήσεις τὴν 21ην Ιουνίου.
Ἐκ τῆς ἑτέρας ὑπ᾿ ἀριθμ. Αβ ἐνθυμήσεως μανθάνομεν ὅτι ὁ ἐπίσκοπος Κυδωνίας Αρτέμιος, ὅστις ἀπεβίωσε τὸ 1846[10], ἀνέλαβεν ὡς ἐπίσκοπος Κυδωνίας καὶ Κισάμου τὴν 8ην Νοεμβρίου τοῦ ἔτους 1830.
Τὸ σημείωμα τοῦτο, ἐκ τοῦ λόγου ὅτι τὸ ὄνομα Αρτέμιος ὑπάρχει εἰς αὐτὸ ὡς ὑπογραφή, εἶναι ἀναμφιβόλως ἰδιόγραφον τοῦ Αρτεμίου.
Περὶ τῆς χειροτονίας, ὡς φαίνεται, τοῦ Αρτεμίου τούτου κατὰ τήν, ὡς ἄνω ἡμερομηνίαν, 8 Νοεμβρίου, ὑπάρχει καὶ τὸ ἀκόλουθον σημείωμα εἰς τὸ ἡμερολόγιον τοῦ Κωνσταντίνου Κοζύρη: «1830, Νοεμβρ. 8 ἐχειροτονήσαμε τὸν ἅγιον τὸν Κυδωνίας (εἰς τὰ 1846 ἐκοιμήθη)»[11],
Ἐτὶ τοῦ ᾿Αρτεμίου τούτου φαίνεται ὅτι ἡ ἐπισκοπὴ Κισάμου εἶχεν ἑνωθῆ, προσωρινῶς ἴσως ἕνεκα χηρείας τοῦ θρόνου τούτου, μετὰ τῆς ἐπισκοπῆς Κυδωνίας, διότι, πλὴν τοῦ ὅτι ὁ Αρτέμιος ὀνομάζεται ἐνταῦθα ἀρχιερεὺς τῆς ἐπισκοπῆς Κυδωνίας καὶ Κισάμου, καὶ εἰς ἐπιστολὴν ἔτι τοῦ μητροπολίτου Ἡρακλείας Διονυσίου πρὸς τὸν μητροπολίτην Κρήτης Μελέτιον, ὑπὸ χρονολογίαν 14 Οκτωβρίου 1836, ἀναφέρεται περὶ «τοῦ τε ἁγίου [Κυδω]νίας καὶ Κισσάμου [12].
Κατὰ τὸ χρονικὸν Β.΄, τὸ ὁποῖον προφανῶς προέρχεται ἐξ ἀντιγραφῆς παλαιοτέρου βραχέος χρονικοῦ, ἐνέσκηψεν ἡ πανώλις εἰς τὴν Κρήτην τὴν 4ην Ἰουνίου τοῦ ἔτους 1718. Τὴν χρονολογίαν ταύτην ἐπιβεβαιώνει καὶ ἕτερον χρονικὸν ἐκ κώδικος τῆς Ἄνδρου (Αγ. Νικολάου) ἀρ. 5, φ. 2α, τὸ ὁποῖον φαίνεται ὅτι ἀρχικῶς συνετάχθη εἰς τὴν Κρήτην, καθόσον ἐκ τῶν 21 εἰς αὐτὸ χρονικῶν σημειωμάτων, τὰ 13 ἀφοροῦν εἰς συμβάντα ἐν Κρήτῃ. Εἰς τοῦτο ὑπάρχει ἡ εἴδησις:
«1718, ἦλθεν θανατικὸν Ἰουνίου 16»[13], ἡ ὁποία, ὡς ἐκ τοῦ περιεχομένου τοῦ χρονικοῦ τούτου, πιστεύω ὅτι ἀναφέρεται εἰς τὴν Κρήτην.
- «ΣΥΜΕΩΝ ΤΟΥ ΜΑΚΑΡΙΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ κατὰ αἱρέσεων. Καὶ τῆς μόνης ὀρθῆς τῶν Χριστιανῶν ἡμῶν πίστεως. Τῶν τε ἱερῶν τελετῶν καὶ Μυστηρίων τῆς Ἐκκλησίας Διάλογος ΠΕΡΙ ΤΕ ΤΟΥ ΘΕΙΟΥ ΝΑΟΥ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΝ ΑΥΤΩ ΑΡΧΙΕΡΕΩΝ ΤΕ ΠΕΡΙ ΙΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΚΟΝΩΝ. ΚΑΙ ΤΩΝ ΩΝ ΕΚΑΣΤΟΣ τούτων στολῶν περιβάλλεται» κλπ. «Εν ἔτει σωτηρίῳ: ΑΧΠΓ΄. Κατὰ μῆνα Οκτώβριον ΕΝ ΓΙΑΣΙΩ ΤΗΣ ΜΟΛΔΟΒΙΑΣ»
Ἐκ τοῦ βιβλίου τούτου, ἐσταχωμένου διὰ χαρτονίου καὶ διὰ δέρματος ἐξωτερικῶς, εἶχον ἀφαιρεθῆ τὸ ἐξώφυλλον καὶ τὸ τρίτον φύλλον ἐκ τῶν ὑπαρχόντων ἐν ἀρχῇ 14 ἄνευ σελιδώσεως φύλλων.
Ἐπὶ τῆς ὀπισθίας (verso) ὄψεως τοῦ δωδεκάτου φύλλου, ἢ τοῦ 14ου, ἐὰν θεωρηθῇ τὸ βιβλίον πλῆρες, συμπεριλαμβανομένων εἰς αὐτὸ καὶ τῶν ἀπεσχισμένων δύο φύλλων, ὑπῆρχον γεγραμμέναι αἱ ἀκόλουθοι δύο ἐνθυμήσεις, ὧν ἡ πρώτη δημοσιεύεται μὲ ὀρθογραφικὴν μεταγραφήν.
α) Ἐν ἔτει χιλιοστῷ ὀκτακοσιοστῷ πέμπτῳ, ἐν τῇ εἰκοστῇ πρώτῃ τοῦ Ἰουνίου ἐν ταῖς ἡμέραις τῆς ἀρχιερατείας τοῦ κυρίου Ἰωάσαφ τοῦ πίκλην Παυλάκην, ἡμέρα δ΄, πρὸ τοῦ ἡλίου ἀνατείλαντος γέγονεν μέγας σεισμὸς καὶ δυνατὸς ἐν ὅλῃ τῇ νήσῳ Κρήτης· δι᾽ οὗ κατηδαφίσθησαν ἐν ταῖς πολιτείαις αὐτῆς καὶ τοῖς χωρίοις σπίθια [σ.σ.: σπίτια] οὐκ ὀλίγα, τζαμία καὶ τζεφτιλίκια [σ.σ.: τσιφλίκια][1]. ἐν δὲ κζ’ τοῦ αὐτοῦ, ἡλίου ἔκλειψις μετρία καὶ ἐφήμερος. τῇ δὲ κθ’ τῆς σελήνης, ἡ ὁποία ἐσκοτίσθη καθόλου ἀπὸ τὴν πρώτην ὥραν τῆς νυκτὸς μέχρι τῆς δ’, ἡ δὲ γῆ ἐκλονεῖτο ἐκ τοῦ σεισμοῦ νύκτα τε καὶ ἡμέραν, μετρίως δὲ ἕως εἰς τὰς ἀρχὰς Ιουλίου· οὗ λυτρώσοι πάντας ἡμᾶς ὁ Κύριος.
β) Κατὰ τὸ αωλα΄ ἔτος τῇ η΄ Νοεμβρίου ἀνεβιβάσθημεν εἰς τὸν βαθμὸν τῆς ἀρχιερωσύνης τῆς ἁγιωτάτης ἐπισκοπῆς Κυδωνίας καὶ κισάμου· καὶ ὑπῆρχον τριακοντούτης οὗτινος πέφυκεν τὸ παρόν. Αρτέμιος[2]. Εἰς ἀμφοτέρας τὰς ὄψεις (recto καὶ verso) τοῦ δευτέρου φύλλου τοῦ ὡς ἄνω βιβλίου ὑπάρχει τυπωμένη ἀφιερωτικὴ ἐπιστολὴ τοῦ Πατριάρχου Ἱεροσολύμων Δοσιθέου, χρονολογουμένη «ἐν ἔτει ,αχπγ΄ κατὰ μῆνα Μάρτιον ἀπὸ ᾿Αδριανουπόλεως» εἰς τὸν ἡγεμόνα τῆς Μολδοβλαχίας Ἰωάννην Δούκαν βοεβόδαν.
Ἐπὶ τῆς ἄνω ᾤας τῆς πρώτης σελίδος (recto) τοῦ φύλλου τούτου ἀναγράφεται: «ἰδιοκτησία Παρθενίου ἱερομονάχου τοῦ Κρητός».
ΠΗΓΗ: Κρητικά Χρονικά, 1959. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.11.2019.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
1) Ἐπαύλεις (λ. τουρκ. Çiftlik).
2) Τὸ ὄνομα Αρτέμιος ὑπάρχει ὡς ὑπογραφή.
3) Ν. Β. Τωμαδάκη, Ἔλεγχος τῶν ἐν Κρήτῃ ἀρχιερατευσάντων ἐπὶ Τουρκοκρατίας (1645 – 1898), Ἐπετ. Ετ. Κρητ. Σπουδῶν Γ΄ (1940) σ. 144, ἀρ. 8.
4) Εὐμενίου Φανουράκη “Ανέκδοτα ἐκκλησιαστικά ἔγγραφα τῶν χρόνων τῆς Τουρκοκρατίας ἀποκείμενα ἐν τῷ Μουσείῳ Ἡρακλείου”, Κρητικά Χρονικά, ἔτ. Γ΄ (1952) σ. 329 (παρατήρησις τοῦ κ. Μ. Μανούσακα).
5) Ἔνθ᾽ ἀν., σ. 329.
6) Ὁ διδάσκαλος τῆς σχολῆς Πάτμου μοναχὸς Δανιήλ ὁ Κεραμεὺς γράφει περὶ τοῦ Ἰωάσαφ ὅτι οὗτος «ἐζήτησε τὴν παιδείαν νύμφην ἀγαγέσθαι ἑαυτῷ» Ενθ’ ἀν. σ. 329. Καὶ ἢ ἐπιστολὴ τοῦ Μαρινάκη πρὸς αὐτόν, τὸ 1786, ἐπιγράφεται: «Τῷ λογιωτάτῳ ἐν Ιεροδιακόνοις κυρίῳ κυρίῳ Ἰωάσαφ τῷ Κρητὶ τῷ παρὰ τῷ ἁγίῳ Χαλκιδόνος, προσκυνητῶς. εἰς Κωνσταντινούπολιν». Βλ. ἔνθ᾽ ἀν. σ. 332. Ἐνδεικτικὴ περὶ τῆς μορφώσεως καὶ τῆς θεολογικῆς καταρτίσεως τοῦ Ἰωάσαφ εἶναι προσέτι καὶ ἡ μαρτυρία τοῦ ἰδίου ἐπὶ δύο ἐκκλησιαστικῶν βιβλίων, εἰς ἣν δηλοῦται ὅτι παρέλαβε ταῦτα, ἀναχωρῶν ἐκ Κρήτης, ἀπὸ τὴν βιβλιοθήκην τῆς ἐπισκοπῆς Κυδωνίας καὶ παρακαλεῖ, ὅπως μετὰ τὸν θάνατόν του ἐπιστραφοῦν εἰς τὴν βιβλιοθήκην τῆς Επισκοπῆς ταύτης διὰ νὰ μὴ κατηγορηθῇ ὡς ἱερόσυλος. (Βλ. Θεοδώρου Δ. Μοσχονά “Κατάλογοι τῆς Πατριαρχικῆς βιβλιοθήκης (τοῦ Πατριαρχείου Ἱεροσολύμων)”, τόμ. Β΄, Αλεξάνδρεια, 1946, σελ. 178 ἀρ. 504 καὶ 337 ἀρ. 1068. (Τὴν ὑπόδειξιν τῶν δύο τούτων εἰδήσεων ὀφείλω εἰς τὸν καθηγ. κ. Ν. Β. Τωμαδάκην, ὃν καὶ εὐχαριστῶ ἀπὸ τῆς θέσεως ταύτης).
7) Βλ. Εὐμενίου Φανουράκη, Ἔνθ᾽ ἀν. σ. 332 βλ. καὶ ἀνωτέρω σημ. 6.
8) Στατιστικὴ τοῦ πληθυσμοῦ τῆς Κρήτης κλπ. Αθήνησι, 1890, σ. 108.
9) Οἱ σεισμοὶ τῆς Κρήτης ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτάτων μέχρι τῶν καθ᾽ ἡμᾶς χρόνων, Κρητ. Χρον. ἔτ. Δ΄ (1950), σ. 491 – 492.
10) Βλ. Ν. Β. Τωμαδάκην, Ενθ’ ἀν., σ. 145 καὶ Μ. Γ. Παρλαμᾶν εἰς Κρητ. Χρον. ἔτ. Α΄ (1947) σ. 200.
11) Βλ. Μ. Γ. Παρλαμᾶν, Ἔνθ᾽ ἀν.
12) Εὐμενίου Φανουράκη, Ἔνθ’ άν., σ. 275.
13) Σπ. Λάμπρου, Βραχέα Χρονικά. Εκδίδονται ἐπιμελείᾳ Κωνσταντίνου Αμάντου. (Μνημεῖα τῆς Ελληνικῆς Ἱστορίας, τόμ. Α΄, τεῦχ. 1ον, ἐν Αθήvαις, 1932, σ. 67-68 αρ. 40).
[*] Η Βιβλιοθήκη Χανίων ιδρύθηκε το 1953 με πρωτοβουλία του αείμνηστου Ν. Σκουλά, δημάρχου της πόλεως. Η δημιουργία της Βιβλιοθήκης υπήρξε αναγκαία και ήρθε να καλύψει το κενό που άφησε η κατεστραμμένη βιβλιοθήκη του Φιλολογικού Συλλόγου «Χρυσόστομος» από τους βομβαρδισμούς των Γερμανών κατακτητών. Αρχικά, στεγάστηκε στο ισόγειο του Δημοτικού Μεγάρου επί της οδού Υψηλαντών, με διευθυντή τον Λ. Μανωλικάκη. Τα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν στις 14.3.1954. Σύντομα όμως αποδείχτηκε ότι ο χώρος δεν επαρκούσε για να καλύψει τις ανάγκες της. Έτσι στις 19.6.1960 αποφασίστηκε η οριστική μεταστέγαση της Βιβλιοθήκης στον πρώτο όροφο του κτηρίου όπου στεγάζεται και σήμερα σε έκταση 800 τ.μ. Σημαντικό ρόλο στην οργάνωση και ανάπτυξή της έπαιξαν οι άνθρωποι που εργάστηκαν σε αυτό το χώρο, ο Λ. Μανωλικάκης που υπήρξε ο πρώτος διευθυντής της, ο Α. και η Μ. Κοτσιφάκη, ο Κ. Πατεράκης, η Ό. Λαζοπούλου, ο Μιχ. Γρηγοράκης και η Χρ. Καραπατάκη-Συντζανάκη. – ΠΗΓΗ: Βιβλιοθηκη Χανιων.
1805 σεισμοι Χανια βιβλιο Βιβλιοθηκη Χανιων, καταστροφη, βομβα βομβαρδισμος Γερμανοι ναζι 1941 χανια ιδρυση 20ος αιωνας μχ 1953 Σκουλας δημαρχος κατεστραμμενη βιβλιοθηκη Φιλολογικος Συλλογος Χρυσοστομος βομβαρδισμοι Γερμανων κατακτητων Δημοτικο Μεγαρο οδος Υψηλαντων, Μανωλικακης 1954 1960 Κοτσιφακη, Κοτσιφακης Πατερακης, Λαζοπουλου, Γρηγορακης Καραπατακη Συντζανακη Λιμην Χανιων, 19ος 1890 Σεραγιο, εδρα πασαδων Κρητης 1850 1897 καψιμο πυρκαγια Οθωμανοι χρεογραφα χρεογραφο χρεωγραφα χρεωγραφο αρχειο Δημος 1978 χαμενα βιβλια χαμενο βιβλιο κατεστραμμενες βιβλιοθηκες
