Του Γιώργου Λεκάκη
Τα ιερόζωα και η ταύτισή τους με θεότητες είναι ένα πολυσύνθετο φαινόμενο να εξηγηθεί στην ιστορική θεολογία. Έχει να κάνει με το πώς οι αρχαίοι άνθρωποι κατανοούσαν την φύση. Μερικοί θεοί ταυτίζονταν με ζώα με σαφή χαρακτηριστικά. Αλλά μερικοί άλλοι, όχι.
Στην Αίγυπτο, λ.χ.
- ο Άνουβις είχε την μορφή τσακαλιού, ένα ζώο που συχνά παρατηρείται κοντά σε νεκροταφεία.
- η Άθωρ με την μορφή αγελάδα, σύμβολο φροντίδας και γέννησης, κλπ.
Ο Θωθ, όμως, ξεχώριζε επειδή δύο άσχετα ζώα αντιπροσώπευαν τον ίδιο θεό. Ο Θωθ ήταν μια αρχαία θεότητα των Αιγυπτίων, της σοφίας, της γραφής, της μαγείας και της Σελήνης. Οι παραστάσεις του Θωθ έλαβαν την μορφή δύο ειδών ιερόζωων:
- της ιερής ίβιδας (Threskiornis aethiopicus) και
- του ιερού μπαμπουίνου (Papio hamadryas). – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΜΠΑΜΠΟΥΪΝΟΥ, ΕΔΩ.
Αλλά οι λόγοι γι’ αυτόν τον ζωομορφισμό είναι αβέβαιοι.
Η απεικόνιση του πτηνόμορφου / ιβιδόμορφου Thoth στον ναό του Ραμσή Β στην Άβυδο της Αιγύπτου. ΠΗΓΗ: Ol. Tausch, CC BY 3.0.
Οι εικασίες έχουν επικεντρωθεί στα φυσικά χαρακτηριστικά της ιερής ίβιδας, ειδικά στο καμπύλο ράμφος της σε σχήμα ημισελήνου και στα ασπρόμαυρα φτερά της, που ταιριάζουν με την σύνδεση του θεού με τον νυκτερινό ουρανό.
Ο θεός Θωθ ως υβρισικό ζώο μπαμπουίνος – σειρήνα, με τον σεληνιακό δίσκο στο κεφάλι στηριζόμενο σε μηνίσκο / ημισέληνο – ταυροκέρατα καθοσιώσεως. Από το Μουσείο Λούβρου.
Αλλά ο μπαμπουινος του Θωθ είναι πολύ πιο αινιγματικός. Ο μπαμπουίνος έχει προβληματίσει εδώ και καιρό τους ερευνητές και για έναν άλλο λόγο: Σε μεγάλο μέρος της Αφρικής, οι μπαμπουίνοι συχνάκις θεωρούνται επιδρομείς καλλιεργειών. Αλλά η αρχαία Αίγυπτος τους αντιμετώπιζε πολύ διαφορετικά: Ήταν σεβαστοί, τιμώμενοι και συνδεδεμένοι με μια σημαντική θεότητα.
Ο Χαρνούφι, ο ιερός μπαμπουίνος, έφτασε στην Αίγυπτο κατά το 6ο έτος της βασιλείας του Μακεδόνα(*) Πτολεμαίου Ε΄. Ανατράφηκε σε ναό και θάφτηκε 31 χρόνια αργότερα, στις 6.9.168 π.Χ. Η ταφή του καταγράφεται στην «Κατακόμβη των Μπαμπουίνων» στην Βόρεια Σακκάρα, ανάμεσα σε εκατοντάδες. Αλλά αυτό από μόνο του θέτει ένα παράξενο ερώτημα: Η αρχαία Αίγυπτος δεν είχε άγριους μπαμπουίνους! Το είδος απουσιάζει εντελώς από το αρχείο απολιθωμάτων του Ολόκαινου. Αυτό καθιστά την θέση του στην αιγυπτιακή θρησκεία ακόμη πιο ασυνήθιστη. Κάθε μουμιοποιημένος μπαμπουίνος που θάφτηκε σε αιγυπτιακό έδαφος (και υπάρχουν εκατοντάδες από αυτούς), έπρεπε να εισαχθεί, να φυλαχθεί, να τραφεί και τελικά να ταριχευτεί από ανθρώπους, που δεν είχαν κανέναν τοπικό πληθυσμό…
Και όμως οι μπαμπουίνοι έγιναν ένα από τα δύο σώματα του Θωθ. Ο μπαμπουίνος δεν προσφέρει εύκολη εξήγηση, όσο η ίβις. Η αιγυπτιολόγος Em. Teeter το χαρακτήρισε ανεξιχνίαστο.
Αυτό το ζεύγος των ιερόζωων ήταν ένα μακροχρόνιο αίνιγμα. Αλλά πρόσφατη μελέτη έχει επιστήσει την προσοχή στα πρωτοεπίθετα της σεληνιακής φωτεινότητος και στην προέλευση του αιγυπτιακού θεωνυμίου Θωθ, που σημαίνει… φως / λευκόφως / λευκό, φωτεινό πράγμα – άρα ετυμολογείται από την αρχαία ελληνική λέξη φως, η οποία προφανώς παραφράσθηκε στα πρωτο-αφροασιατικά σε θωθ. Άλλωστε ο Θωθ ήταν για τους Έλληνες ο Ερμής ο Τρισμέγιστος. [Την πρωτολατρεία του την βρίσκουμε στον Φενεό (τότε Αρκαδίας) – ως γνωστόν υπήρχαν 5 θεοί των Ελλήνων με το όνομα Ερμής]. Ο Φενεός έχει άμεση ετυμολογική σχέση με το φως.
- Η σεληνιακή θεότητα Θώθ (> Θώτ, Θωύθ, Θωύτ, Θαύτ, Θῶθυ, Θωσύθ, Τωθ, κοπτ. Ⲑⲱⲟⲩⲧ, αιγυπτ. Ḏḥwtj) έδωσε το όνομα της στον πρώτο μήνα του έτους των Αιγυπτίων, που αντιστοιχούσε με τον μακεδονικό(*) Δῖον και τον ρωμαϊκό Σεβαστόν και Γερμανικόν (δηλ. από 29 Αυγούστου έως 27 Σεπτεμβρίου). Ο μήνας Δίος ήταν αφιερωμένος στον θεό Δία, του ελληνικού πανθέου, που επίσης σημαίνει ο φέγγων, ο λάμπων!
Αυτή η νέα άποψη εγείρει ένα ερώτημα: Χρησιμοποιήθηκε ο μπαμουίνος P. hamadryas για να ενσαρκώσει τον Θωθ επειδή το δέρμα του – όπως και το πτέρωμα της ίβιδος – ομοιάζει με το λευκό σεληνόφως;
Για να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν φασματοσκοπία για να συγκρίνουν το χρώμα (φάσμα ακτινοβολίας) του σεληνιακού φωτός και τα χρώματα (φάσμα ανακλαστικότητας) των μπαμπουίνων. Εξέτασαν τα δύο είδη μπαμπουίνων, που ήταν προσβάσιμα στους αρχαίους Αιγύπτιους: τον P. anubis και τον P. hamadryas, μαζί με τον T. aethiopicus, και διαπιστώσαν ότι το γκριζωπό τρίχωμα του P. hamadryas και το φτέρωμα του T. aethiopicus έχουν φασματικό αποτύπωμα, που δεν διακρίνεται από αυτό του φωτός του φεγγαριού!!! Αυτό το εύρημα ενισχύει την ιδέα ότι η θεότητα αποδόθηκε με τον T. aethiopicus και τον P. hamadryas επειδή ο χρωματισμός τους ομοιάζει με το φως του φεγγαριού!
Και έρχεται το μέγα ερώτημα: Πώς οι αρχαίοι κατάλαβαν αυτήν την τόσο ανεπαίσθητη και λεπτομερή ταύτιση του φάσματος;;; Με απλό μάτι, σίγουρα δεν διακρίνεται…
ΠΗΓΗ: N. J. Dominy, κ.ά. «Moonlight and the apotheosis of sacred baboons», https://doi.org/10.1080/1751696X.2026.2696260, Time and Mind, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 14.7.2026.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Λεκακης Γ. “Λεξικο παραδοσεων”. Του ιδίου “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”.
Thoth Temple Ramesses II, Abydos, αβυδος Egypt Θωθ φως μπαμπουινος Σεληνη Λεκακης σεληνιακη θεοτητα Θωτ, Θωυθ, Θωυτ, Θαυτ, Θωθυ, Θωσυθ, Τωθ, κοπτικα αιγυπτιακα ονομα πρωτος μηνας ετος Αιγυπτιων, μακεδονικος Διος ρωμαικος Σεβαστος Γερμανικος 29 Αυγουστου 27 Σεπτεμβριου Αυγουστος Σεπτεμβριος μην θεος Διας ζευς ελληνικο πανθεο, πανθεον λαμπων φεγγων αρχαιοι ελληνες Ερμης Τρισμεγιστος πρωτολατρεια Φενεος κορινθια Αρκαδια θεοι Ελληνων ετυμολογια
