Του Γιώργου Λεκάκη
Η χρήση του μαύρου ελλέβορου στην αρχαία Ελλάδα για την θεραπεία και την καταπραϋντική δράση διαφόρων μορφών «τρέλλας» δεν έχει ακόμη συσχετιστεί με τις σύγχρονες φαρμακολογικές αντισπασμωδικές δοκιμές επί βοτάνων.
Ο ἑλλέβορος (σπανιώτερον ἐλλέβορος μετὰ ψιλοῦ πνεύματος < ετυμολογια: ἐλλός = ελαφάκι, νεβρός + βιβρώσκω) στην ελληνική λαϊκή και βέλιουρας (λατ. veratrum), είναι «βοτάνη[1] ἣν μετεχειρίζοντο οἱ ἀρχαῖοι ὡς εἰδικὸν φάρμακον κατὰ πολλῶν νοσημάτων, κυρίως δὲ κατὰ τῆς παραφροσύνης». Ο ἑλλέβορος μέλας (κοινῶς λέγεται σκάρφη[2]). «πῖθ’ ἑλλέβορον» = εἶσαι παράφρων. Ὁ ἄριστος ἑλλέβορος ἐφύετο ἐν Ἀντικύρᾳ Φωκίδος(*) – ΠΗΓΗ: Ἀριστοφ. Ἀποσπ. 309.6, και Σφ. 1489. Στράβων 418. Ὁρατ. Sat. 2.3,83 και 166. Ἱππ. π. Διαίτ. Ὀξ. 387, Ἀφ. 1249. Νικόστρ. ἐν Ἀδήλ. 7. Ἡσύχιος.
Το δηλητηριώδες φυτό χρησιμοποίησε ο Ασκληπιάδης ιατρός Νέβρος, ρίχνοντάς το στις πηγές των Κρισσαίων, προκειμένου να αποδυναμώσει τους κατοίκους της Κρίσσας Φωκίδος(*), και να βοηθήσει την νίκη των Αμφικτυόνων (ΠΗΓΗ: Ιπποκρ. Πρεσβευτικός, 409-415). Ήταν μια από τις γνωστές αναφορές σε αρχαίο βιολογικό πόλεμο. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκη “Ιπποκράτης, ο πατέρας της Ιατρικής” και “Αρχαια ελληνικα οπλα”.
Ο ελλέβορος έχει αντιεπιληπτικές δυνατότητες. Ήταν γνωστό αρχαίο ελληνικο φαρμακευτικο φυτό (επιστημονική ονομασία Helleborus odorus subsp. Cyclophyllus) και μόλις τώρα απεδείχθη και επιστημονικώς.
Εθνοφαρμακολογικά δεδομένα και αρχαία κείμενα υποστηρίζουν την χρήση του μαύρου ελλέβορου (Helleborus odorus subsp. cyclophyllus, Ranunculaceae) για την διαχείριση και την θεραπεία της επιληψίας στην αρχαία Ελλάδα.[3]
ΤΩΡΑ, μια νέα επιστημονική μελέτη είναι η πρώτη που προσδιορίζει την μοριακή βάση της εθνοφαρμακολογικής χρήσης του μαύρου ελλέβορου για την θεραπεία της επιληψίας.
Το ενδημικό της Ελλάδος και των Βαλκανίων Helleborus odorus subsp. cyclophyllus (A. Braun) Maire & Petitm.[4] συλλέχθηκε στο όρος Δίρφυς, στην Εύβοια, τον Μάιο του 2015.[5] Παρασκευάσθηκε ένα υδατικό αφέψημα με:
- 20 γραμμ. αλεσμένων ριζών και
- 200 ml απεσταγμένου νερού, βρασμένο για 2 λεπτά,
αφημένο όλην την νύχτα στους 40°C, για να δώσει 3 γραμμ. ξηρού εκχυλίσματος (15% w/w). Αυτό το αφέψημα είναι η πλησιέστερη σύνθεση αυτού που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί παραδοσιακά για την θεραπεία της επιληψίας στην αρχαία Ελλάδα.[6]
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η τοξική επίδραση του μαύρου ελλέβορου ήταν ήδη γνωστή στην αρχαία Ελλάδα.[7] Σύμφωνα με αρχαία κείμενα, η χρήση του ελλέβορου φαίνεται, ωστόσο, να διατηρείται, μεταξύ άλλων θεραπειών, για την θεραπεία ακραίων περιπτώσεων επιληψίας, παρά την γνωστή τοξικότητα. Για να αποκτηθεί μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα της σύνθεσης του φυτού και των ενώσεων που ενδεχομένως υπάρχουν στο αρχαίο παρασκεύασμα του μαύρου ελλέβορου, πραγματοποιήθηκε προσδιορισμός μεταβολίτη UHPLC-HRMS/MS σε RDE και RME.
ΠΗΓΗ: Th. Brillatz, κ.ά. «Antiseizure potential of the ancient Greek medicinal plant Helleborus odorus subsp. cyclophyllus and identification of its main active principles»(**), https://doi.org/10.1016/j.jep.2020.112954, Journal of Ethnopharmacology, Vol. 259, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 15.9.2020.
(**) Aim of the study: A pharmacological investigation of the root methanolic extract (RME) was conducted using the zebrafish epilepsy model to isolate and identify the compounds responsible for a potential antiseizure activity and to provide evidence of its historical use. In addition, a comprehensive metabolite profiling of this studied species was proposed.
Materials and methods: The roots were extracted by solvents of increasing polarity and root decoction (RDE) was also prepared. The extracts were evaluated for antiseizure activity using a larval zebrafish epilepsy model with pentylenetetrazole (PTZ)-induced seizures. The RME exhibited the highest antiseizure activity and was therefore selected for bioactivity-guided fractionation. Isolated compounds were fully characterized by NMR and high-resolution tandem mass spectrometry (HRMS/MS). The UHPLC-HRMS/MS analyses of the RME and RDE were used for dereplication and metabolite profiling.
Results: The RME showed 80% inhibition of PTZ-induced locomotor activity (300 μg/ml). This extract was fractionated and resulted in the isolation of a new glucopyranosyl-deoxyribonolactone (1) and a new furostanol saponin derivative (2), as well as of 20-hydroxyecdysone (3), hellebrin (4), a spirostanol glycoside derivative (5) and deglucohellebrin (6). The antiseizure activity of RME was found to be mainly due to the new furostanol saponin (2) and hellebrin (4), which reduced 45% and 60% of PTZ-induced seizures (135 μM, respectively). Besides, the aglycone of hellebrin, hellebrigenin (S34), was also active (45% at 7 μM). To further characterize the chemical composition of both RME and RDE, 30 compounds (A7-33, A35–37) were annotated based on UHPLC-HRMS/MS metabolite profiling. This revealed the presence of additional bufadienolides, furostanols, and evidenced alkaloids.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Ελλέβορος ελέγετο και «χρυσοῦν τι γυναικεῖον κόσμημα», προφανώς επειδή η θέα του προξενούσε παραφροσύνη.
[2] Ο λαός μας το λέει και σκάρφι, κάρπη / καρπί, κ.ά.
[3] βλ. Μαγιορκινης, et al., 2010. Δημοπουλος, et al., 2013 και 2016. Strid, 2016. Tutin et al., 1993. Φιλιανος, 1967. Philianos et al., 1983. Tsiftsoglou et al., 2018. Crawford et al., 2008.
[4] Dimopoulos et al., 2013; Strid, 2016.
[5] Η βοτανική ταυτοποίηση του φυτικού υλικού πραγματοποιήθηκε από τον δρ. Ε. Καλπουτζάκη και ένα δείγμα (Eb015) κατατέθηκε στο herbarium της Φαρμακευτικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών.
[6] Beck, 2005.
[7] και αυτό αποδείχθηκε σαφώς από την παρουσία διαφόρων καρδιοτονωτικών γλυκοζιτών (Tsiftsoglou, et al., 2018), όπως αποκάλυψε και η παρούσα μελέτη.
φαρμακολογικη ερευνα μεθανολικο εκχυλισμα ρίζας (RME) επιληψια ψαρι ζεβρα Danio rerio ενωσεις αντιεπιληπτικη δραση ιστορικη χρηση μεταβολιτες αναστολη κινητικη δραστηριοτητα απομονωση γλυκοπυρανοζυλο-δεοξυριβονολακτονη παραγωγο φουροστανολη σαπωνινη 20-υδροξυεκδυσονη ελλεβρινη γλυκοζιτης σπιροστανολη δεγλυκοελλεβρινη αντισπασμωδικη δραση φουροστανολη σαπωνινη κρισεις αγλυκονη ελλεβριγενινη δραστικη χημικη συνθεση ενωση μεταβολιτης βουφαδιενολιδιο φουροστανολης αλκαλοειδη ζεβροψαρο αντισπασμωδικη χημεια βουφαδιενολιδιο φουροστανολη εκδυστεροειδη αφεψημα phytochemical investigation palmitic linoleic acids, phospholipids, β-sitosterol, uridine, phenolic analogs, bufadienolides (hellebrin, hellebrigenin, deglucohellebrin), furostanols (caucasicoside A, helleboroside B), ecdysteroids (20-hydroxyecdysone and polypodine flavonoid derivatives αρχαια Ελλαδα χρηση μαυρος ελλεβορος επιληπτικη κριση Λεκακης δηλητηριωδες φυτο Ασκληπιαδης ιατρος Νεβρος, πηγες νερου αποδυναμωση κατοικοι Κρισσα Φωκιδος νικη Αμφικτυονες Ιπποκρατης Πρεσβευτικος, αρχαιος βιολογικος πολεμος επιληπτικες κρισεις θεραπεια καταπραυντικη δραση μορφη τρελλα τρελα συγχρονες φαρμακολογικες αντισπασμωδικες δοκιμες βοτανα ελεβορος ψιλο πνευμα ελλος = ελαφακι, νεβρος + βιβρωσκω ελληνικη λαικη λέξη βελιουρας λατινικα veratrum βοτανο βοτανη αρχαιοι ελληνες ειδικο φαρμακο νοσος νοσημα παραφροσυνη μελας σκαρφη ελλεβορον παραφρων τρελος αριστος αντικυρα αντικιρα αντικιρρα Φωκιδος φωκιδα φωκιδας αριστοφανης Στραβων ορατιος Νικοστρατος ησυχιος δηλητηριο αμφικτυονια αντιεπιληπτικες δυνατοτητες φαρμακευτικα φυτα κυκλοφυλλο Cyclophyllus εθνοφαρμακολογια αρχαια ελληνικα κειμενα διαχειριση επιληψια μοριακη βαση εθνοφαρμακολογικη ενδημικο Βαλκανια ορος Διρφυς, διρφυ Ευβοια, παρασκευη συνταγη υδατικο αφεψημα αλεσμενες ριζες απεσταγμενο νερο βρασμενο νυχτα ξηρο εκχυλισμα συνθεση παραδοση τοξικη επιδραση τοξικο θεραπειες ακραια περιπτωση τοξικοτητα ενωσεις παρασκευασμα μεταβολιτης χρυσο γυναικειο κοσμημα σκαρφι, καρπη / καρπι βοτανικη ταυτοποιηση φυτικο υλικο καρδιοτονωτικο γλυκοζιτης
