Το ανάγλυφο βάθρο (ΕΑΜ Γ1733) αποκαλύφθηκε το 1891 κατά την εκσκαφή της κοίτης για τον Ηλεκτρικό Σιδηρόδρομο / ΗΣΑΠ, βορειοανατολικά του «Θησείου». Στο σημείο εύρεσης παραμένει η τετράπλευρη ευθυντηρία της βάσης από πειραϊκό λίθο.
Στις τρεις πλευρές του εικονίζεται η ίδια σκηνή: ένας ώριμος, γενειοφόρος ιππέας κατευθύνει το άλογο, που τριποδίζει περήφανα, προς τον χάλκινο τρίποδα, το έπαθλο της ιππικής νίκης. Στην πρόσοψη της βάσης αναγράφονται τα ονόματα των νικητών στο αγώνισμα της ανθιππασίας[1]. Το βάθρο είχε στηθεί πλησίον της αφέσεως της ανθιππασίας[2] – [4] και των λοιπών αγωνισμάτων των Παναθηναίων, τα οποία διεξάγονταν επί του δρόμου της Αγοράς. Στην επάνω έδρα του βάθρου κυκλικό μέλος (τροχίλος) χρησίμευε για την στερέωση του χάλκινου τρίποδα ή της τρίπλευρης βάσης του. Στην τελευταία σειρά της επιγραφής αναγράφεται η υπογραφή του καλλιτέχνη, λαξευμένη με μικρότερα γράμματα, όπως συνηθιζόταν:
Βρύαξις επόησεν (μέσα 4ου αι. π.Χ.)
Η ανάγλυφη βάση από την Αθήνα συνδέεται με έναν γλύπτη που δραστηριοποιείται στο β’ μισό του 4ου αι. π.Χ. κυρίως στην Ανατολική Μεσόγειο, αναλαμβάνοντας σπουδαίες παραγγελίες:
- Εργάζεται στο Μαυσωλείο της Αλικαρνασσού,
- το επιτύμβιο μνημείο του δυνάστη της Καρίας Μαυσώλου, ένα από τα επτά θαύματα της αρχαιότητας, μαζί με τον Σκόπα, τον Τιμόθεο και τον Λεωχάρη.
- Στην Ρόδο, κατασκευάζει 5 κολοσσικά αγάλματα θεών και εκεί σώζεται η δεύτερη υπογραφή του, στο Ασκληπιείο της πόλης, όπου προσδιορίζεται ως Αθηναίος.
Στον Βρύαξι αποδίδονται:
- το ακρόλιθο άγαλμα του Απόλλωνα Κιθαρωδού στην Δάφνη Αντιόχειας,
- το εικονιστικό άγαλμα του βασιλιά της Συρίας Σελεύκου Νικάτορα (312 π.Χ.),
- αγάλματα θεών στα Πάταρα[5] της Λυκίας και
- τα λατρευτικά αγάλματα του Ασκληπιού και της Υγείας στα Μέγαρα Αττικής.
- Αλλά ίσως το πιο επιδραστικό έργο του είναι το κολοσσικό άγαλμα του Σεράπιδος στην Αλεξάνδρεια Αιγύπτου, που απηχείται στην μικροτεχνία της εποχής και σε ρωμαϊκά αντίγραφα.
Παρά τις αναφορές η καταγωγή και η μακρόχρονη καλλιτεχνική δραστηριότητα του καλλιτέχνη εξακολουθούν να προβληματίζουν τους ερευνητές. Αν και προσδιορίζεται ως Αθηναίος, έχει υποστηριχθεί η καρική καταγωγή του λόγω της προέλευσης του ονόματός του. Η μαρτυρία[3] ότι τον Σάραπι κατασκεύασε, όχι ο Αθηναίος Βρύαξις, αλλά άλλος ομώνυμος εκείνου, συνέβαλε στην υπόθεση της ύπαρξης ενός μεταγενέστερου γλύπτη ίσως απόγονου του πρώτου.
Η απλή σκηνή της ανάγλυφης βάσης από την Αγορά διαφοροποιείται από τα επόμενα έργα του, κυρίως κολοσσικά αγάλματα θεών και ακρόλιθα που επηρέασαν την ελληνιστική τέχνη. Αποτελεί δημιούργημα του εργαστηρίου του, πρωτόλειο έργο ενός γλύπτη πριν διαμορφώσει το προσωπικό του ύφος ή ο Βρύαξις έφτιαξε μόνο τον χάλκινο τρίποδα που την κοσμούσε;
Η υπογραφή του καλλιτέχνη συμβάλλει στην γνώση της καλλιτεχνικής του πορείας ζωντανεύοντας την μαρτυρία των αρχαίων πηγών.
- Η αναθηματική βάση με την καλλιτεχνική υπογραφή, από την Αρχαία Αγορά της Αθήνας (Βορειοανατολικά «Θησείου»), φυλάσσεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο / Συλλογή Γλυπτών, αρ. ευρ. Γ1733. Διαστάσεις: Ύψος 0,325 μ. Πλάτος 0,76 μ. Μήκος 0,74 μ. Χρονολογία: Mέσα του 4ου αι. π.X. Χώρος έκθεσης: Αίθουσα 28
ΠΗΓΗ: ΥΠΠΟΑ, δρ Κ. Μπαϊράμη, έκθεμα του μηνός Ιουνίου 2026. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 15.6.2026.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] φυλαρχοῦντες ἐνίκων ἀνθιππασίαι
Δημαίνετος Δημέο[6] Παιανιεύς
Δημέας Δημαινέτο[6] Παιανιεύς
Δημοσθένης Δημαινέτο[6] Παιανιεύς.
Βρύαξις ἐπόησεν. (IG II 2,3130).
[2] Πλησίον του σημείου εκκίνησης του αγωνίσματος της ανθιππασίας (εικονική ιππική μάχη).
[3] Κλήμης Αλεξανδρεύς, Προτρεπτικός ΙV, 48,1-6: περ. 150-πριν το 215/221 μ.Χ.
ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ Γ. Λεκάκη:
[4] ἀνθιππασία, ἡ = πλαστὴ μάχη ἱππικοῦ, καθ’ ἣν οἱ ἱππεῖς ἀντιμέτωποι προσελαύνουσιν ἀλλήλοις, φεύγοντες ἀλλήλους καὶ διώκοντες ταχέως· «τῶν ἱππέων ἄσκησις καὶ ἀγῶνες αὐτῶν» (Ἡσύχιος) δηλ. εικονική, πλαστή μάχη με άλογα, η οποία γίνεται ως άσκηση. “καὶ ἐν ταῖς μελέταις δὲ ταῖς πρὸ τῆς ἀνθιππασίας καλὸν ἐξάγειν ἄλλοτ’ εἰς ἀλλοῖον τόπον” (Ξενοφῶν, Ἱππαρχικός, 1.20, 5ος/4ος πΧ αι.) και “Ἱππαρχικός”, 3.11 “καλὸν δ’, ἐπεὶ αἱ φυλαὶ ἐν τῇ ἀνθιππασίᾳ φεύγουσί τε ἀλλήλας καὶ διώκουσι ταχέως, ὅταν οἱ ἵππαρχοι ἡγῶνται ταῖς πέντε φυλαῖς, ἑκατέρας διελαύνειν τὰς φυλὰς δι’ ἀλλήλων”. – ΠΗΓΗ: – Ξεν. Ἱππαρχ. 1. 20, 3.11, 5.4. X.Eq. Mag.1.20. IG2.1291, cf. 1305b.
[5] ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για τα ΠΑΤΑΡΑ στο βιβλίο του Γ. Λεκάκη “Η αγνωστη Μικρά Ασία”.
[6] Παρατηρούμε ότι η γενική δεν σχηματίζεται με την κατάληξη -ου.
ανθιππασια, πλαστη μαχη ιππικου ιππεις αντιμετωποι προσελαυνω αλληλους διωκω διωξη ιππεας αγωνας ησυχιος εικονικη αλογα, αλογο ιππος ιππικο μελετη ιππασια Ξενοφων, ιππαρχικος, φυλαι φυλες φυλη ιππαρχος πεντε φυλαις Βρυαξις εποησεν εποιησεν ποιω αναγλυφο ανθιππασιας πειραικος λιθος ακτιτης, Θησειο λεκακης αναγλυφο βαθρο 19ος αιωνας μχ 1891 εκσκαφη Ηλεκτρικος Σιδηροδρομος Θησειου τετραπλευρη ευθυντηρια βαση εικονα σκηνη ωριμος, γενειοφορος ιππευς τριποδισμος υπερηφανεια χαλκινος τριποδας τριπους επαθλο ιππικη νικη προσοψη ονοματα νικητων νικητης αγωνισμα αφεση αγωνισματα Παναθηναιων, Παναθηναια διεξαγωγη δρομος Αγορα εδρα κυκλικο μελος τροχιλος χρηση στερεωση τριπλευρη επιγραφη υπογραφη αρχαιος καλλιτεχνης, λαξευμα γραμματα, γραμμα 4ος αναγλυφη Αθηνα γλυπτης ανατολικη Μεσογειος, παραγγελια Μαυσωλειο αλικαρνασσου, αλικαρνασσο επιτυμβιο μνημειο δυναστης Καριας Μαυσωλος 7 επτα θαυματα αρχαιοτητα Σκοπας, Τιμοθεος Λεωχαρης Ροδος, δωδεκανησα κατασκευη κολοσσικο αγαλμα θεοι Ασκληπιειο Ασκληπιειον Ασκληπιος πολη Αθηναιος ακρολιθο θεος Απολλωνας Κιθαρωδος απολλων Δαφνη Αντιοχειας, Αντιοχεια εικονιστικο βασιλιας Συριας μακεδονας Σελευκος Νικατορας βασιλευς Συρια Νικατωρ 312 αγαλματα θεων Παταρα Λυκιας λυκια λατρευτικο Υγεια Μεγαρα αττικης αττικη επιδραστικο εργο κολοσσικα Σεραπις Αλεξανδρεια Αιγυπτου, μικροτεχνια ρωμαικο αντιγραφο καταγωγη καλλιτεχνικη δραστηριοτητα καρικήη προελευση Σαραπις ακρολιθα ελληνιστικη τεχνη εποχη δημιουργημα πρωτολειο εργο προσωπικο υφος αναθηματικη αρχαια Αγορα Αθηνας εαμ Εθνικο Αρχαιολογικο Μουσειο / Συλλογη Γλυπτων, φυλαρχος ενικςο ανθιππασιαι δημαινετος Δημεος Παιανιευς δημεας Παιανια δημοσθενης εκκινηση κλημης Αλεξανδρευς, Προτρεπτικος
