Τα ερωτικά Λευκάτια, μια αρχαία εορτή στην Λευκάδα και στο Άκτιο, υπέρ του Απόλλωνος – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Τα Λευκάτια ήταν αρχαία πανελλήνια ετήσια εορτή σε συνδυασμό με αθλητικούς αγώνες που γίνονταν στην Λευκάδα, προς τιμήν του Λευκατίου Απόλλωνος… Αυτή η έκφανση του Απόλλωνα (του Κυρίου του Λευκού Βράχου) ελατρεύετο στο Άκτιον και στην Λευκάδα. Ο Απόλλων του Ακτίου ονομαζόταν και Ακτιακός.

Ο Απολλων ονομάσθηκε Λευκάτας[1] / Λευκάτιος (και στα ρωμαϊκά χρόνια Λευκάδιος), από το ακρωτήρι Λευκάτας, το νοτιώτερο της Λευκάδος, στον 38ο παράλληλο [38.560808915436084, 20.54100740893315] οποίο υπήρχε περίφημος ναός του. Ο ναός αυτός, στο επικινδυνωδέστατο για τους ναυτιλλομένους ακρωτήρι, είχε και χρήση φάρου [38.5637835123446, 20.542446123538333] – όπως και σήμερα. Άλλωστε ο δίαυλος Λευκάδος – Ιθάκης είχε μεγάλη κίνηση, από την ομηρική ακόμη εποχή, και ακόμη πιο πριν… Απεχει από την Κεφαλονιά 10 χλμ. και από τις Αφάλες της Ιθάκης 12 χλμ. ενώ είχε οπτική επαφή με το ανάκτορο του Οδυσσέως στην Ιθάκη!

Στον εσωτερικό κόλπο της Λευκάδος, το μικρονήσι Σιδηρά.

• Ο Λεύκος ήταν ένας Ζακυνθινός, εταίρος του Οδυσσέως, που σκοτώθηκε στην μάχη από τον Άντιφο. Απ’ αυτόν ονομάσθηκε Λευκάς Πέτρα (> Λευκάτας, σκόπελος της Λευκάτης) το προς Ιθάκη ακρωτήρι της Λευκάδος.

Ο Λευκάτιος Απόλλων εικονίζεται σε νόμισμα της Νικοπόλεως, εποχής Τραϊανού. Βαστά στο αριστερό του χέρι τόξο, ενώ το δεξί είναι τεντωμένο και βαστά πυρσό.

Στο ακρωτήρι Λευκάτας λατρευόταν ο Απόλλων και ως Άκτιος.

Οι εορτές και οι αθλητικοί αγώνες

Οι εορτές και οι αγώνες υπέρ του Λευκάτα Απόλλωνα είχαν συμμετοχή από πολλά μέρη της Ελλάδος. Θυσίαζαν βόδι, το κουφάρι του οποίου κατέτρωγαν οι μύγες, οι οποίες χόρταιναν κι έφευγαν, απαλλάσσοντας τον χώρο και τους πανηγυριστάς από την ενοχλητική παρουσία τους… Άρα οι γιορτές γίνονταν κατά πάσα πιθανότητα, το θέρος.[2]

Οι αθλητικοί αγώνες υπέρ του Λευκάτα είχαν μεγαλύτερη συμμετοχή και φήμη από την εορτή. Αυτό συμπεραίνεται από την πληθώρα στλεγγίδων που βρέθηκαν στον χώρο. Και τις σχετικές επιγραφές.[3]

Ο Απόλλων ως προστάτης ναυτικών

Ο Απόλλων δεν είναι σπάνιο που αναφέρεται ως προστάτης ναυτικών. Τέτοια λατρεία του απαντάται το πρώτον στην μινωική Κρήτη, όπου λατρεύεται ως Δελφίνιος Απόλλων. Είναι αυτός που μεταμορφώθηκε σε δελφίνι για να οδηγήσει τους Κρήτες της νότιας κρητικής πόλης του Τάραντος προς τον Κορινθιακό κόλπο, και να τους υποδείξει πού θέλει να ιδρύσουν ιερό του, όπου και έγινε το περίφημο Μαντείο των Δελφών.

Απ’ τους Κρήτες η λατρεία του μεταλαμπαδεύθηκε στην Αίγινα κι απ’ εκεί στην Κόρινθο. Μινωίτες και Κορίνθιοι, στους πλόες τους προς Κέρκυρα, και ακόμη βορειότερα, εκτίμησαν το ακρωτήρι αυτό της Λευκάδος. Οι δε Κορίνθιοι που τον 7^ο αι. π.Χ. κατέκτησαν την Λευκάδα ενίσχυσαν την λατρεία του Απόλλωνος ως προστάτη των ναυτικών. Και πράγματι, στον χώρο του ιερού ευρέθησαν στατήρες του 6^ου αι. π.Χ. με σύμβολα τον Πήγασο και τετραγωνίδια, που «μαρτυρούν» τους Κορινθίους.

Στο φημισμένο αυτό ιερό του θεού οι ναυτικοί σταματούσαν και έκαμαν θυσίες ζώων, για να ’ναι καλοτάξειδοι οι ναυτικοί και με ήλιο – επίσης έκφανση του Απόλλωνα – οι πλόες τους…

Ο Απόλλων που θεράπευε τον έρωτα

Ο θεός Απόλλων ήταν και καθάρσια θεότητα, ιατρός ψυχής και σώματος. Έτσι θεωρείται ότι «καθάριζε» και τον έρωτα. Θεωρείται ο εμπνευστής του πηδήματος από βράχο, για να γλυτώσει κάποιος ερωτοκτυπημένος από το βασανιστικό πάθος! Εάν εσώζετο, αυτό σήμαινε πως ο έρωτάς του θα ευοδώσει, θα ολοκληρωθεί! Αυτό ήταν, έλεγαν, «το άλμα του έρωτος», το πήδημα του έρωτα…

• Πρώτος πήδηξε από τον βράχο ο γενάρχης των Κεφαλήνων, Κέφαλος, για να απαλλαγεί από τον έρωτα που αισθανόταν για τον Πτερέλα, τον γιο του φίλου του και συμπολεμιστή, Δηιονέα. Ο Κέφαλος θεωρούσε ντροπή τον έρωτα που τον βρήκε, γι’ αυτό και αυτοκτόνησε.
• Κατ’ άλλους, πρώτος πήδηξε από τον Λευκάτα στην θάλασσα ο Φόβος[4], από την Φώκαια. Η παράδοση αυτή, ίσως είναι διδακτική, θέλοντας να πει πως για να νοιώσει κανείς τον αληθινό και θεϊκό έρωτα, πρέπει να απαλλαγεί από τον φόβο…
• Όταν η Αφροδίτη έκλαιγε απαρηγόρητη για τον θάνατο του αγαπημένου της Άδωνι, ο Απόλλων την συμβούλεψε να πηδήξει από τον βραχο του, τον Λευκάτα. Κατ’ άλλην παράδοση, ο ίδιος ο θεός την οδήγησε έως τον βράχο του…

• Την Αφροδίτη μιμήθηκε από τον Λευκάτα και η ποιήτρια Σαπφώ η Ερεσία, η 10^η Μούσα, που θρηνούσε για τον απορριπτικό έρωτα ενός νέου ναύτη, του Φάωνα του Μυτιληναίου![5] Έκτοτε το ακρωτήρι ελέγετο και Σαπφούς Άλμα!

Το ερωτικό καθάρσιο έθιμο από τον Λευκάτα τήρησαν και άλλοι επώνυμοι:

• Η βασίλισα της Καρίας, Αρτεμισία.
• Ο Βουλαγόρας από την Φαναγόρεια[6].
• Η Ροδόπη από την Αμισό[7].
• Ο Νηρεύς ο Καταναίος[8].

Επίσης, ποιητές και λογοτέχνες, όπως:

• ο κωμικός ποιητής Νικόστρατος (του Αριστοφάνους) και
• ο ιαμβογράφος Χαρίνος.
• Η Καλύκη, που ερωτεύθηκε τον νεανίσκο Εύαθλο.[9]
• Οι Ηπειρώτες Ιππομέδων, από την Επίδαμνο, και Μάκης από το Βουθρωτό. Μάλιστα ο Μάκης, πρέπει να ήταν ένας πολύ ερωτίλος αρχαίος νέος, τόσο που τον έλεγαν και «Λευκοπέτρα»! Γιατί τετράκις επλήγη από έρωτα, έως ότου πήγε και… στρογγυλοκάθησε στην λευκή πέτρα της Λευκάδος, για να του φύγει η ερωτική διάθεσις, όπως κι εγινε…

Γι’ αυτό και το ακρωτήριο Λευκάτας της Λευκάδος απεκλήθη το πιο ερωτικό άκρον της ελληνικής γης!

Βλέπουμε λοιπόν, πως προσέτρεχαν για το έθιμο άνθρωποι από όλες τις γωνιές της αρχαίας Ελλάδος! Αυτό, λοιπόν, το εκούσιο πήδημα από τον βραχο Λευκάτα έμεινε παροιμιώδες στην αρχαιότητα, να εκφράζει κάθε υψηλόβαθμο ερωτικό πάθος, αλλά και την ερωτική απελπισία. Κάποτε κάποιος πήγε να ρίξει τον εαυτό του από τον Λευκάτα. Αλλά όταν είδε το ύψος, υπέστρεψε και είπε: «Ουκ ώμαν ταν ευχάν, άλλας μείζονος ευχάς δείσθαι» / «Δεν νόμιζα ότι αυτή η ευχή ήταν αρκετή, αλλά ότι χρειαζόμουν μεγαλύτερες ευχές» ή «Δεν θεωρούσα ότι αρκούσε αυτή η ευχή· χρειαζόμουν κάτι σπουδαιότερο» (δωρική διάλεκτος).

Ο Απόλλων που χάριζε την θανατική ποινή

Ο θεός Απόλλων είχε και καθάρσιες ιδιότητες. Γι’ αυτό και κατακρήμνιζαν από τον λευκαδίτικο ναό του όσους έκριναν ενόχους. Εκτελείτο στον βράχο αυτόν δηλ. μια θανατική ποινή. Οι ιερείς του Λευκάτα αναλάμβαναν να την εκτελέσουν. Αλλά και πάλι, και παρά την δικαστική απόφαση, ο καταδικασμένος σε θάνατο είχε την ευκαιρία να γλυτώσει: Αναφέρεται ότι έδεναν γύρω από το σώμα του πτερά και πούπουλα ή και πουλιά, για να τύχει μιας ευτυχούς προσθαλάσσωσης. Ενώ κάτω από τα βράχια, στην θάλασσα, τον περίμεναν βάρκες να του προσφέρουν τις «πρώτες βοήθειες». Εάν ο κατάδικος γλύτωνε, τότε του χαριζόταν η ζωή, αλλά έπρεπε να εγκαταλείψει τον τόπο, ως εναγής (καταραμένος). Αυτό επ’ ουδενί μπορεί να χαρακτηρισθεί ανθρωποθυσία. Είναι μια καθαρά νομική διαδικασία και καταδίκη, και μάλιστα με δυνατότητα ανατροπής και μη εκτελέσεώς της, από καθαρή τύχη ή ικανότητα του καταδικασμένου!

Ο Λευκάτας σήμερα

Σήμερα στο ακρωτήριο Λευκάτας υπάρχουν λίγα αρχαία λείψανα αυτού του περίφημου ναού του Απόλλωνος – αρχαιολογικός χώρος ΥΠΠΟΤ/ΓΔΑΠΚ/ΑΡΧ/Α1/Φ43/44725/2230/6.6.2012. Σώζεται ο βωμός. Εντυπωσιακοί οι κάτασπροι γκρεμοί του βράχου (υψους 70 μ.)! Αργότερα το είπαν και Κάβο Δουκάτο ή ακρωτήρι Νιρά ή Κάβος της Κυράς (Σαπφούς). – ΔΙΑΒΑΣΤΕ περισσότερα ΕΔΩ.

• Επισκεφθείτε και το ιδιαίτερο ναΐδριο του Αγίου Κήρυκου στο Αθάνι (αρχαία Φάρα[10]) – παραπάνω φωτ. – [38.66277239900795, 20.566741792463407]. Η αρχική μονή ιδρύθηκε επί οθωμανοκρατίας (1479 – 1684). Ανοικοδομήθηκε και επεκτάθηκε το 1725. Στην οικοδομική αυτή φάση ανήκει η ημικυκλική λιθόκτιστη επενδεδυμένη με επίχρισμα αψίδα του ναού, καθώς και η κυλινδρική δεξαμενή στα ΒΔ. του. Η τελευταία μεγάλη καταστροφή του ναού έγινε το 1914 από μεγάλο σεισμό. Η περιουσία του μοιράστηκε με τις απαλλοτριώσεις το 1929. Έκτοτε παρέμεινε εγκαταλελειμένο, μέχρι το 1974, όταν ο εφημέριος του χωριού Γεράσιμος Αρβανίτης το ξαναέκτισε με την σημερινή του μορφή. Ερείπια της παλαιάς μονής σώζονται ακόμα γύρω από τον ναό. – ΠΗΓΗ: Αρχαιολογικο Κτηματολογιο.

Για να φθάσει κανείς οδικώς έως αυτό, θα πρέπει να συνεχίσει από το Πόρτο Κατσίκι έναν χωματόδρομο, εν μέσω πευκώνων, ελαιώνων και αμπελώνων. Στάση να δείτε την απόκοσμη Κόκκινη Έρημο… Στην θέση Νηρά λοιπόν, υπάρχουν δύο ρηχές λεκάνες με αποθέσεις ερυθρογής / πόλγες, από τις οποίες έχουν περισυλλεχθεί λίθινα εργαλεία από πυριτόλιθο της μέσης παλαιολιθικής περιόδου – αρχαιολογικός χώρος ΥΠΠΟΤ/ΓΔΑΠΚ/ΑΡΧ/Α1/Φ43/44725/2230/6.6.2012!

… τον στενό βράχο, ο οποίος κρατά το ακρωτήρι δεμένο με το νησαίο σώμα της Λευκάδος, και να καταλήξει στο προαύλιο του φάρου. Ο φάρος εκτίσθη επί του αρχαίου ναού! Το ακρωτήρι είναι μια προβολή μήκους 4,5 μιλίων.

Κοντά στην ίδια θέση, που λατρευόταν ο αρχαίος προστάτης των ναυτικών, καπηλεύθηκε την αίγλη του ο χριστιανός προστάτης των ναυτικών, άγιος Νικόλαος, και κτίσθηκε η εκκλησιά του Αγιου Νικολάου Νηρά [38.587421224013, 20.55700929872382]. Κτίσθηκε το 1087, περίπου, όταν πέρασαν οι Σταυροφόροι μεταφέροντας το λείψανο του Αγίου Νικολάου από τα Μύρα Λυκίας Μικράς Ασίας προς το Βάριον / Μπάρι Απουλίας της Μεγάλης Ελλάδος / Κάτω Ιταλίας. Ανακαινίστηκε τον 16ο – 17ο αιώνα. Από τις εικόνες του ξυλόγλυπτου τέμπλου του, 13 είναι έργα του αγιογράφου Α. Μπέτζου (1799). Η δεσποτική εικόνα του Αγίου Νικολάου είναι έργο του Δ. Φώσκαρη (1699) – θεωρείται η πιο παλαιά ενυπόγραφη και χρονολογημένη φορητή εικόνα της Λευκάδος. Η μονή, την δεκαετία του 1920, χρησιμοποιήθηκε ως τόπος απομόνωσης όσων είχαν προσβληθεί από ευλογιά και τόπος εξορίας κληρικών. Διόλου απίθανο, το επίθετο Νηράς να το επήρε ο χριστιανός άγιος της θάλασσας από αρχαίο ελληνικό ναό της θαλάσσιας θεότητας του Νηρέως, τον οποίο και καταπλάκωσε…

Τουριστικό-ιστορικό αξιοθέατό του, το μοναδικό παλαιό λίθνο μελισσοκομείο – σώζονται μελισσοθυρίδες του 17ου αι. μ.Χ. [38.58816011144844, 20.557699617370293].

Απεικονίσεις πέτρινων κυψελών ίσως εμφανίζονται ήδη σε μυκηναϊκά έργα τέχνης (1400 π.Χ.). Στην Ελλάδα πετρινες κυψελες υπάρχουν:

• στα Επτάνησα – Κύθηρα (λαξευμένες από πορώδη πέτρα – λέγονται «γούρνες»), αλλά και κυψέλες κτισμένες από πέτρινες πλάκες. – Παξοί, Κέρκυρα, Κεφαλονιά.
• στις Κυκλάδες: Άνδρο (πέτρινες ή λαξευμένες σε βράχους) – Τήνο, Σύρο, Πάρο, Αντίπαρο, Κέα, Κύθνο (οριζόντιες κυψέλες από σχιστόλιθο ή μάρμαρο).
• Στο Αιγαίο: Χίος, Φούρνοι.
• στην Κρήτη (λαξευμένες απ΄ευθείας σε φυσικό βράχο)
• στην Καρδαμύλη Μεσσηνίας (παρόμοιες με των Κυθήρων) και
• στο εξωτερικό, στα Νησιά της Δαλματίας (όπως το Brač, από τον 18ο αιώνα και ορεινές περιοχές της Σαουδικής Αραβίας.

ΠΗΓΗ: άρθρο του Γ. Λεκάκη στην στήλη του “ΓΙΟΡΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ”, περ. “Νέα Σκέψη”, τ. Ιαν.-Μάρτ 2013. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.4.2013.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Αθην. ιδ΄,11 ή 619d-e. Αιλ. «Περί Φύσεως Ζώων», 11,8. Αποστολ. παροιμιογράφος. Πτολ. Ηφαιστίων ή Χέννος «Καινή Ιστορία», ζ, εκδ. A. Westerman. Οβ. «Her.», 15,165-166. Πλούτ. «Πομπ.», 20,6. Και «Γυν. αρεταί»,255α. Και «Λακ. Αποφθέγματα». Στρ. (Ι,452). Φώτιος λεξικ.
• Λεκάκης Γ. «Τάματα και αναθήματα», εκδ. «Γεωργιάδης». Του ιδίου «Αρχαίες Γιορτές και Πανηγύρια των Ελλήνων» (υπό έκδοσιν).
• Oberhummer E. «Ακαρνανία».
• Ροντογιάννης Π. Γ. «Ιστ. της νήσου Λευκάδος», εκδ. Λευκαδ. Μελετών, Αθήναι, 1980.
• Head-Σβορώνος «Ιστ. των νομισμάτων».
• Καιρατος.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Η κατάληξις -άτας > -άτης είναι συνηθέστατη στους Δωριείς: βλ. σχ. Απόλλων Μαλεάτας (στην Επίδαυρο) και Αργελάτας (στην Μεσσήνη) και Αγυιάτας (στην Θεσσαλία), Ζευς Ιθωμάτας (στην Μεσσήνη) και Θενάτας (στην Αμνισό Κρήτης), Ηρακλής Εριδανάτας (στον Τάραντα), κλπ.

[2] Οι γιορτές προς τιμήν του Δελφινίου Απόλλωνος στην Αίγινα και στα παράλια του Αιγαίου γίνονταν τον μήνα Μουνιχιώνα.

[3] CIG. 4472 Inscr. V. Λαοδίκεια.

[4] Δίδυμος αδελφός του Βλέψιου. Από το γένος των Κοδρινών. Όταν φεύγει ο φόβος, μένει ο Βλέψιος, και μπορεί κανείς να έχει «βλέψεις» στον έρωτα…

[5] Εάν η Λεσβία Σαπφώ ήταν ομοφυλόφιλη, όπως λεν – και κακώς χαρακτηρίζουν εξ αυτής «λεσβίες» τις ομοφυλόφιλες γυναίκες – δεν θα αυτοκτονούσε για έναν άνδρα!

[6] Η Φαναγορία / Φαναγόρεια / Φαιναγόρη / Φαναγόρα, ήταν αρχαία ελληνική αποικία της πόλεως Τέως Λυδίας, η οποία ιδρύθηκε από τον Φαναγορα, τον 6ο αιώνα π.Χ. Πόλη της Ασιατικής Σαρματίας, επί του Κιμμερίου Βοσπόρου, απέναντι του επίσης αρχαίου ελληνικού Παντικαπαίου, αποικία της Μιλήτου Ιωνίας, που ίδρυσαν μινωίτες Κρήτες.

[7] Παραθαλασσία πόλη της επαρχίας του Πόντου, αποικία Αθηναίων, η νυν Σαμψούς.

[8] Πόλη επί των ανατολικών παραλίων της Σικελίας, στης Αίτνης τους πρόποδας, ιδρυθείσα το 730 π.Χ. υπό Ναξιωτών και Χαλκιδέων.

[9] Γι’ αυτό οι αρχαίοι της είχαν αφιερώσει και μια ωδή, ποίημα του Στησιχόρου!

[10] Συνηθέατατο όνομα στην ελληνική τοπιογραφία:

• Φᾶρα Λευκάδος, κοντά στην Βασιλική.
• Φαραί Αχαΐας (μία από τις 12 πόλεις της Αχαϊκής Συμπολιτείας κοντά στον ποταμό Πείρο – στο νυν χωριό Φαρρές / Φαρές Αχαΐας),
• Φαραί Μεσσηνίας (στην σημερινή Καλαμάτα, στον ποταμό Νέδοντα, ο Όμηρος την αναφέρει ως μία από τις πόλεις που υποσχέθηκε ο Αγαμέμνονας στον Αχιλλέα!)
• Φάρις / Φαραί Λακωνίας (στην λακωνική πεδιάδα, στον δρόμο από τις Αμύκλες προς την θάλασσα, κοντά στην νυν Σκάλα / Σκούρα Λακωνίας – Ομ. Ιλιάς).
• Φάρα Λέσβου.
• Σχετικά επίσης τα τοπωνυμια Φαρασα Καππαδοκία, Φερες Θεσσαλίας / Εβρου, Φάρος, κ.ά. όπως και σχετικά τοπωνύμια στην αλλοδαπή (Αφγανισταν, Φαρόαι, κλπ.).

αρχαια ερωτικα Λευκατια, αρχαιος εορτη γιορτη πανηγυρι αρχαιες εορτες γιορτες πανηγυρια Λευκαδας λευκαδος λευκας ακτιο, θεος Απολλωνας Λεκακης ΓΙΟΡΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΝΗΓΥΡΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ερωτικες Λευκαδα, απολλωνας απολλων απολλωνος απολλωνα ακτιον Λεκακης, αρχαια αρχαιος αρχαιο αρχαιοι αθλητικοι αγωνες Λευκατιος εκφανση επιθετο επιθετα Απόλλωνα κυριος του λευκου βραχου λευκος βραχος λατρεια ακτιου ονομα ακτιακος  λευκατας ρωμαικα χρονια Λευκαδιος ακρωτηρι ναος ναοι επικινδυνωδεστατο ναυτιλλομενοι ακρωτηριο χρηση φαρος διαυλος Ιθακη ομηρικη εποχη λευκος Ζακυνθινος, εταιρος Οδυσσεως, Οδυσσεας Οδυσσευς Οδυσσεια μαχη αντιφος λευκας Πετρα σκοπελος Λευκατης ακρωτηριον εικονα νομισμα Νικοπολις, Νικοπολη Τραιανου Τραιανος αριστερο χερι τοξο, δεξι τεντωμενο πυρσος ακτιος αθλητικος αγωνας Ελλαδα θυσια βοδιου, κουφαρι μυγα πανηγυριστης ενοχλητικη παρουσια θερος αθλητισμος φημη στλεγγιδα επιγραφη προστατης ναυτικων ναυτικοι μινωικη Κρητη, δελφινιος δελφινι μεταμορφωση αρχαιοι Κρητες νοτια κρητικη πολη Ταρας Κορινθιακος κολπος, υποδειξη ιδρυση ιερο ιερον Μαντειο Δελφων δελφοι αιγινα Κορινθος μινωιτες Κορινθιοι, Κερκυρα, 7^ος αιωνας πΧ ναυτικο στατηρας 6^ος συμβολο Πηγασος τετραγωνιδιο κορινθιακος θυσιες ζωων, καλοταξειδοι ηλιος πλοιο πλοια πλους θεραπεια ερωτα ερωτος ερως ερωτας ιδιαιτερο ναιδριο αγιου Κηρυκου αγιος Κηρυκος αθανι αρχαια Φαρα ιερα μονη ιδρυση οθωμανοκρατια 15ος 1479 – 1684 17ος αιωνας μχ ανοικοδομηση ημικυκλικη λιθοκτιστη επενδεδυση επιχρισμα αψιδα κυλινδρικη δεξαμενη καταστροφη 20ος 1914 σεισμος περιουσια απαλλοτριωση 1929 εγκαταλελειμενος, εφημεριος χωριο Αρβανιτης ερειπια κολπος Λευκαδος, μικρονησι Σιδηρα Τουριστικο ιστορικο αξιοθεατα μοναδικο παλαιο λιθνο μελισσοκομειο μελι μελισσοθυριδα 17ος μελισσοκομια μελισσοκομοι μελισσοκομος μελισσα μελισσοκυψελη πετρινη κυψελη πετρινες κυψελες μελισσια απεικονιση μυκηναικα εργα τεχνης 15ος 1400 πΧ Ελλαδα Επτανησα – Κυθηρα λαξευμενη πορωδης πετρα γουρνα κτισμενη πετρινη πλακα Παξοι Κερκυρα, Κεφαλονια Κυκλαδες ανδρος λαξευμενες βραχος Τηνος, Συρος, Παρος, Αντιπαρος, Κεα, Κυθνος οριζοντια σχιστολιθος μαρμαρο μαρμαρινη αιγαιο νησος νησι Χιος, Φοιρνοι Κρητη φυσικος Καρδαμυλη Μεσσηνια νησια Δαλματια Brac, 18ος ορεινη Σαουδικη Αραβια Βασιλικη Φαραι Αχαιας 12 πολεις δωδεκαπολη αχαικη Συμπολιτεια ποταμος Πειρος Φαρρες Φαρες Αχαια Μεσσηνιας Καλαματα, Νεδοντας, νεδων ομηρος πολεις υποσχεση Αγαμεμνονας Αχιλλεας Αγαμεμνων Αχιλλευς φαρις Λακωνιας λακωνια λακωνικη πεδιαδα, αμυκλαι Αμυκλες Σκαλα Σκουρα ομηρου Ιλιας Λεσβου ελληνικη τοπιογραφια ελληνικο τοπωνυμιο ελληνικα τοπωνυμια φεροες φαροες φαροαι νησοι