Η Χρύσω Αγράφων Ευρυτανίας, με τα δυο πετρογέφυρα και τις πέτρινες βρύσες, που έκαψαν οι Ιταλοί το 1942 – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Η Χρύσω είναι μαρτυρικό χωριό των Αγράφων, του πρώην Δήμου Αγραίων, 6 χλμ. βόρεια της Βίνιανης και 48 χλμ. από το Καρπενήσι, στον 39^ο παράλληλο [39.03944168889493, 21.672873690915292] στην Ευρυτανια, σε υψόμετρο των 720 μ. Μια φωλια στους ΒΑ. πρόποδες του ελατόφυτου όρους Καυκιού και Βατόσκαλα, και του μεγαλόπρεπου βράχου Τούρλα, φημισμενου για τα ορμητικά νερά του.

Στην περιφέρεια του χωριού υπάρχουν εμφανίσεις βωξίτη.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΑΓΡΑΦΩΝ, ΕΔΩ.

Παντού ελατα και πλατάνια – λόγω των πολλών πηγών, που αποτελούν και πηγή ενέργειας, που κινεί τον νερόμυλο (παρακάτω φωτ.) του χωριού. Ωραίες πεζοπορίες…

Το χωριο φαίνεται να υπάρχει τουλάχιστον από τον 8ο μ.Χ. αιώνα. Υπάρχουν κτίσματα γοτθικού ρυθμού, κειμήλια ιερών ναών και τάφοι.

ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΑ ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ

Στην Χρύσω τα μόνα παραδοσιακά κτήρια που έχουν διασωθεί είναι των τριών εκκλησιών:

• της Παναγίας, με ξυλόγλυπτο τέμπλο του 1732,
• των Τριών Ταξιαρχών και
• της Αγίας Παρασκευής.

Δεν υπάρχουν άλλα. Διότι στις 4 Δεκεμβρίου 1942 οι Ιταλοί κατακτητές φασίστες έκαψαν 215 σπίτια – τα περισσότερα κτήρια του χωριού. Το χάος που επικρατούσε στα χωριά (ληστείες, αρπαγές, εκβιασμοί, βία), μαζί με την, σχεδόν, παντελή έλλειψη τροφίμων, δημιούργησε μια αφόρητη κατάσταση στην περιοχή ήδη από το 1941. Έτσι, οι Φ. Χατζηθάνος (δάσκαλος και έφεδρος ανθυπολοχαγός), Στ. Μαντής, Απ. Νταής, Π. Καρανίκας και Στ. Μέρος συναντήθηκαν στο κρυμμένο χωριό Χρύσω συζήτησαν για την επικρατούσα κατάσταση και εκτίμησαν τις προοπτικές αντιμετώπισής της.

Όσα δεν καταστράφηκαν από την φωτιά, καταστράφηκαν από τον σεισμό του 1966.

Υπάρχουν ακόμη:

• πετρόκτιστες τοξωτές βρύσες «Εποχής Μυστρά» ((παραπάνω φωτ.).
• δύο πέτρινα τοξωτά γεφύρια του 15ου αιώνα, κατά μήκος ενός μικρού ποταμού, του Χρυσιώτη:

• • Ένα μονότοξο (παραπάνω φωτ.), που γεφυρώνει το ρέμα του Γαβρενίτη, στο φαράγγι του Σουίλα, δεξιά του δρόμου από Βίνιανη προς Χρύσω και απέναντι από το εκκλησάκι του Αγίου Σεραφείμ, και

• • Ένα άλλο επίσης μονότοξο (παραπάνω φωτ.), που γεφυρώνει το Χρυσιώτικο Ρέμα (το οποίο καταλήγει στο Γαβρενίτικο ρέμα), πριν από τον οικισμό της Χρύσως, στα δεξιά του δρόμου.
• Υπήρχε και ο τάφος του Βεληγκέκα / Βελή Γκέκα (; – 1808) άγριου δερβέναγα αλβανικής καταγωγής, από την Σκόδρα, έμπιστου του Αλή Πασά, αλλά δεν σώζεται – μόνο κάποια απομεινάρια! Ο Αλή Πασάς το 1808  του ανέθεσε την δίωξη όλων των κλεφτών των Αγράφων, και της ομάδας του σαρακατσάνου ήρωα Κατσαντώνη. Εδώ (ή στην Κρύα Βρύση στον Κλειτσό) ο Κατσαντώνης εσκότωσε τον Βεληγκέκα, σε μονομαχία, η οποία προκλήθηκε από τον Κατσαντώνη, και κατά την οποία ο Αλβανός τραυματίσθηκε θανάσιμα. Ετοιμοθάνατος καλούσε τους συντρόφους του να πάρουν το κεφάλι του, ώστε να μην πέσει στα χέρια των Ελλήνων κλεφτών… Στο δημώδες θεατρο σκιών ο Βεληγκέκας είναι ο υπασπιστής του πασά, που δέρνει τον Καραγκιόζη, αλλά δέρνεται από τον Μπαρμπα-Γιώργο.

Τραγουδά η δημοτική μούσα:

Κι ο Κατσαντώνης πρόφτασε, κακό καρτέρι του είχε.
κι ο ΒεληΓκεκας πάει μπροστά με έξ’-εφτά νομάτους.
«Πού πας, Βελή ντερβέναγα, ριτσάλη του βεζύρη;
“Σ’ εσέν’ Αντώνη κερατά, ’ς εσένα παλιοκλέφτη”.
«Δεν είν’ εδώ τα Γιάννινα, δεν είν’ εδώ ραγιάδες,
για να ΄ντους ψένεις σαν τραγιά, σαν τα παχειά κριάρια,
εδώ ‘ναι λόγκοι και βουνά και κλέφτικα τουφέκια,
βαριά βροντούν, πικροβαρούν, φαρμακερά πληγώνουν».

Στην κοινότητα Χρύσως ανήκει και ο συνοικισμός ο Άγιος Κωνσταντίνος (με 5 μόνιμους κατοίκους)!

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 28.4.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Μπεληγιάννη Ε.
• Συλλογικό «Νομός Ευρυτανίας», τ. 13, σειρά ΕΛΛΑΔΑ, Αθήνα, εκδ. Δομή, 2006.
• Ντάσιος Τ. «Στ’ Άγραφα», Αθήνα, εκδ. «Μίλητος», 1999.
• εφημ. “Τα Ψηλά Βουνά”, εκδότης Ν. Θάνος, Καρπενήσι 1945.

χωριο Χρυσω Αγραφων Ευρυτανιας, πετρογεφυρο πετρινη βρυση καψιμο Ιταλοι 1942 Λεκακης ταφος Βεληγκεκας / Βελη βελης Γκεκα 1808 αγριος δερβεναγας αλβανικη καταγωγη Σκοδρα αλβανια εμπιστος Αλη Πασας αληπασας διωξη κλεφτες αγραφα σαρακατσανος ηρωας Κατσαντωνης Κρυα Βρυση Κλειτσο Κλειτσος Βεληγκεκα, μονομαχια αλβανος ετοιμοθανατος συντροφοι κεφαλι αποκεφαλισμος Ελληνες δημοτικο τραγουδι κακο καρτερι νοματοι ντερβεναγας, ριτσαλης βεζυρης κερατας παλιοκλεφτης Γιαννινα, γιαννενα ιωαννινα ραγιας, τραγι τργαος παχυ κριαρι λογκος βουνα κλεφτικα τουφεκι εφημεριδα Ψηλα Βουνα εκδοτης Θανος, 1945 Ευρυτανια πετρογεφυρο Ιταλια μαρτυρικο χωριο Βινιανη Καρπενησι, 39^ος παραλληλος υψομετρο ελατοφυτο ορος Καυκι Καυκιο Καυκιον βραχος Τουρλα, Βατοσκαλα  νερα ελατο πλατανι πηγες ενεργεια νερομυλος πλατανος πεζοποριες πεζοπορικες δοαδρομες μονοπατια πεζοπορια πεζοπορικη δοαδρομη μονοπατι 8ος μΧ αιωνας κτισμα γοτθικος ρυθμος κειμηλιο ιερο ναος ταφοι παραδοσιακο κτηριο εκκλησια Παναγιας, Παναγια ξυλογλυπτο τεμπλο 18ος 1732, Τριων Ταξιαρχων Τρεις Ταξιαρχες αγιας Παρασκευης αγια Παρασκευη 4 Δεκεμβριου 1942 Δεκεμβριος κατακτητες φασιστες φωτια καταστροφη σεισμος 1966 πετροκτιστεη τοξωτη βρυση Εποχη Μυστρα πετρινα τοξωτα γεφυρια 15ος ποταμος Χρυσιωτης μονοτοξο, ρεμα Γαβρενιτη, Γαβρενιτης φαραγγι Σουιλα, Σουιλας εκκλησακι ξωκκλησι Αγιου Σεραφειμ, τοξο, Χρυσιωτικο Γαβρενιτικο οικισμος συνοικισμος αγιος Κωνσταντινος Λεκακης μπεληγιαννη κλεφτικο δημωδες θεατρο σκιων υπασπιστης Καραγκιοζης, Μπαρμπα Γιωργος Μπαρμπαγιωργος