Του Γιώργου Λεκάκη
Το Σπήλαιο Κεντς δεν είναι στην ουσία ένα απλό σπήλαιο, αλλά ένα ολόκληρο σπηλαιοσύστημα στο Τόρκι του Ντέβον στην Αγγλία, στον 50ό παράλληλο [50.4682°N 3.5030°W]. Είναι αξιοσημείωτο τόσο για τα αρχαιολογικά όσο και για τα γεωλογικά του χαρακτηριστικά (κύριο καρστικό χαρακτηριστικό του, ο ασβεστόλιθος της Δεβονίας).
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΣΠΗΛΑΙΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ, ΕΔΩ.
Χειροπέλεκεις που βρέθηκαν στο στρώμα “Breccia” του σπηλαίου υποδεικνύουν ότι η περιοχή κατοικήθηκε κατά την Αχελαία περίοδο της Κάτω Παλαιολιθικής, όχι αργότερα από το «Στάδιο 12 των Θαλάσσιων Ισοτόπων» (δηλ. περίπου πριν 478.000 – 424.000 χρόνια). Αλλά νέα μελέτη του 2025 υποδηλώνει ότι χρονολογούνται στο «Στάδιο 15 των Θαλάσσιων Ισοτόπων», δηλ. περίπου 600.000 χρόνια πριν, με βάση την σχετική ακατέργαστη κατασκευή τους και την ομοιότητά τους με χειροπελεκεις από άλλες τοποθεσίες στην Βρετανία, όπως αυτα που βρέθηκαν στο Lakenheath / Maidscross Hill, στο Warren Hill και στο Brandon Field. Εάν αυτό είναι σωστό, τότε το Σπήλαιο Kents είναι μία από τις αρχαιότερες παλαιολιθικές τοποθεσίες στην Βρετανία, αρχαιότερη από την περίφημη τοποθεσία Boxgrove στο Sussex![1]
Τα λίθινα εργαλεία της Μουστερίας περιόδου, που βρέθηκαν στο σπήλαιο κατά τη διάρκεια ανασκαφών τον 19ο αιώνα, υποδεικνύουν ότι το σπήλαιο αργότερα κατοικήθηκε από Νεάντερταλ κατά την ύστερη Μέση Παλαιολιθική (πιθανώς περίπου 60.000 – 40.000 χρόνια πριν). Τα περισσότερα από αυτά τα αντικείμενα έχουν πλέον χαθεί, αν και 45 παραμένουν, όπως 5 εργαλεία δυο όψεων, 9 ξύστρες, πιθανώς σουβλιά για τρυπες, δύο λεπίδες Levallois, οι οποίες είναι είτε κατασκευασμένες από πυριτόλιθο, είτε από πυριτόλιθο πράσινης άμμου. Δεδομένης της «εξαφάνισης» των παλαιολιθικών αυτών εργαλείων, είναι δύσκολο να δοθούν οριστικές απαντήσεις σχετικά με το πώς οι Νεάντερταλ χρησιμοποίησαν το σπήλαιο. Φαίνεται πάντως «μια συλλογή αντικειμένων, που μεταφέρθηκε στο σπήλαιο κατά τη διάρκεια μιας σειράς σχετικά σύντομων επισκέψεων».[2]
Homo sapiens
Ένα προϊστορικό θραύσμα άνω γνάθου ενός σύγχρονου ανθρώπου ανακαλύφθηκε στο σπήλαιο κατά τη διάρκεια μιας ανασκαφής το 1927 από την Εταιρεία Φυσικής Ιστορίας του Τόρκι και ονομάστηκε Σπήλαιο Kents-4. Εκτίθεται στο Μουσείο του Torquay. Το 1989, το θραύσμα χρονολογήθηκε με ραδιοάνθρακα 36.400 – 34.700 χρόνων, αλλά μια μελέτη του 2011 που χρονολόγησε απολιθώματα από γειτονικά στρώματα παρήγαγε μια εκτίμηση 44.200 – 41.500 χρόνων. Η ίδια μελέτη ανέλυσε την οδοντική δομή του θραύσματος και το προσδιόρισε ως Homo sapiens και όχι ως Homo neanderthalensis, γεγονός που θα το καθιστούσε το αρχαιότερο απολίθωμα σύγχρονου ανθρώπου, που έχει ανακαλυφθεί μέχρι στιγμής στην Βρετανία και τη βορειοδυτική Ευρώπη![3] Τέλος, μια νέα εργασία του 2017 από ορισμένους από τους ίδιους συγγραφείς της μελέτης του 2011 υποστήριξε και πάλι την χρονολόγηση 44.200 – 41.500 χρόνων.
Ένας μικρός αριθμός αρχικών λίθινων εργαλείων της Άνω Παλαιολιθικής που αποδίδονται στο σύμπλεγμα Lincombian-Ranisian-Jerzmanowician (το “Λινκόμπιαν” προέρχεται από τον λόφο Λίνκομπ στον οποίο βρίσκεται το Σπήλαιο του Κεντ) έχουν επίσης βρεθεί στο σπήλαιο, τα οποία είναι πιθανώς αρχαιότερα από 36.000 χρόνια πριν, ίσως σύγχρονα με την άνω γνάθο. Λίθινα αντικείμενα, όπως γλυφιδες και ξυστρες, από το σπήλαιο, Aurignacian τύπου, χρονολογούνται πιθανώς το ενωρίτερο πριν από 37.000 χρόνια. Οι πετρινες αιχμές, τύπου “Maisier”, υποδεικνύουν ότι το σπήλαιο κατοικήθηκε και κατά την Gravettian, πιθανώς πριν από περίπου 33.000 χρόνια. Η “Μαύρη Ζώνη” της άνω “σπηλαιογής” περιέχει νεότερα εργαλεία Magdalenian (τύπου Creswellian) κατά την Ύστερη Ανώτερη Παλαιολιθική Εποχή, όπως πετρινες αιχμες, αγκαθωτες αιχμες από κέρατο ελαφιού, μιας ράβδου από ελεφαντόδοντο μαλλιαρού μαμούθ, μαζί με τροποποιημένα οστά ζώων από ανθρωπο. Η κατοίκηση του σπηλαίου κατά την Creswellian έχει χρονολογηθεί με ραδιοάνθρακα 14.798 – 13.769 χρονια πριν από σήμερα. Άρα το στρώμα “Μαύρης Μήτρας” του σπηλαίου περιέχει αντικείμενα που υποδεικνύουν ότι το σπήλαιο επισκέπτονταν άνθρωποι καθ’ όλην την διάρκεια του Ολόκαινου, από την Μεσολιθική έως και την Ρωμαϊκή και Μεσαιωνική περίοδο.
Ένα άλλο σημαντικό εύρημα, είναι ένα μενταγιόν 15.000 χρόνων. Τα προσωπικά στολίδια, όπως χάντρες και μενταγιόν, έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στις κοινωνίες της Άνω Παλαιολιθικής εποχής, αντιπροσωπεύοντας την κοινωνική θέση, την πολιτιστική ταυτότητα και την ατομική έκφραση. Μια νέα μελέτη ενός τεχνουργήματος που ανακαλύφθηκε πριν από 160 χρόνια στην νοτιοδυτική Αγγλία, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ήταν 15.000 χρόνων και προερχόταν από μια ενήλικη αρσενική γκρίζα φώκια (και όχι από ασβό, λύκο ή κάστορα, όπως είχε προταθεί προηγουμένως). – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΦΩΚΩΝ, ΕΔΩ. Ερευνητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι το δόντι είχε αφαιρεθεί από το σαγόνι μιας φώκιας. Το μεγαλύτερο μέρος του δοντιού αφαιρέθηκε και μια τρύπα δημιουργήθηκε προσεκτικά στην υπόλοιπη ρίζα, με ένα αιχμηρό κομμάτι πυριτόλιθου, πριν από 15.000 χρόνια! «Το μενταγιόν πιθανότατα φοριόταν για πολλά χρόνια, επειδή έχει γίνει λείο λόγω της φθοράς και του επαναλαμβανόμενου γυαλίσματος», εδήλωσε η κ. S. Bello του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας. «Μια μακρά περίοδος χρήσης θα εξηγούσε επίσης γιατί η κομψή κυκλική τρύπα απέκτησε πιο οβάλ σχήμα, καθώς το κορδόνι σταδιακά φθείρεται στο εσωτερικό του δοντιού», πρόσθεσε. Το μενταγιόν πιστεύεται ότι χάθηκε από τον κάτοχό του στο Σπήλαιο Κεντς, όπου ανακαλύφθηκε από τον W. Pengelly[4], έναν αρχαιολόγο της βικτωριανής εποχής, που κρατούσε σημειώσεις για τα στρώματα των ιζημάτων και τις τοποθετήσεις των αντικειμένων που βρήκε. Σήμερα, το Σπήλαιο Kents έχει θέα στην Μάγχη. Ωστόσο, κατά την διάρκεια της πτώσης της στάθμης της θάλασσας, λόγω των παγετώνων στην Ύστερη Άνω Παλαιολιθική, οι αποικίες φώκιας θα βρίσκονταν τουλάχιστον 125 χλμ. νοτιοδυτικά. Γεγονός που υποδηλώνει ότι οι παλαιολιθικοί άνθρωποι ταξείδευαν σε μεγάλες αποστάσεις, ίσως για να ακολουθήσουν μεταναστευτικά ζώα. Η παρουσία «εξωτικών» αντικειμένων θαλάσσιων θηλαστικών σε τοποθεσίες της Μαγδαληναίας εποχής, στην ενδοχώρα, εγείρει ερωτήματα σχετικά με το εάν ανταλλάσσονταν μεταξύ ομάδων, μέσω εμπορικών δικτύων, ή αποκτούνταν από παράκτιες περιοχές και μεταφέρονταν σε τοποθεσίες της ενδοχώρας μέσω αποστολών μεγάλων αποστάσεων ή εποχικών μεταναστεύσεων. Το γκρι μενταγιόν με δόντι φώκιας θα μπορούσε επίσης να σημαίνει ότι οι παλαιολιθικοί άνθρωποι έκαναν εμπόριο σε όλην τη Βρετανία, και πιθανώς ακόμη και στην Ευρώπη[*], εξήγησαν οι ερευνητές.[5]
Τέλος, ένα σημαντικό μεσολιθικό εύρημα είναι ένα μέρος ωλένης, το οποίο χρονολογείται 10.070 χρόνων. Το οστούν υπέστη κάταγμα, γύρω στην εποχή του θανάτου και φέρει σημάδια κοπής, γεγονός που υποδηλώνει ότι πιθανώς έσπασε για την εξαγωγή του μυελού:
- είτε για τελετουργική / θρησκευτική πράξη
- είτε από λαϊκή πεποίθηση, είτε
- για καννιβαλισμό![6]
ΠΑΛΑΙΟΠΑΝΙΔΑ
Όσον αφορά την παλαιοπανίδα, ευρέθησαν αρκούδες[7] των σπηλαίων, θηλαστικά [του μεγάλου εξαφανισμένου λιονταριού Panthera fossilis, του αρχαϊκού εξαφανισμένου είδους υδρόβιου αρουραίου Arvicola cantiana, του ζωντανού αρουραίου της τούνδρας (Microtus oeconomus), καθώς και του “Pitymys” gregaloides, ενός αρχαϊκού μέλους της γενεαλογίας που οδηγεί στον ζωντανό στενοκέφαλο αρουραίο (Stenocranius gregalis)]. Τα απολιθώματα του αρουραίου χρονολογούνται τουλάχιστον στο MIS 13, δηλ. περίπου 500.000 χρόνια πριν. Κατά την Τελευταία Παγετώδη Περίοδο (πριν από 90.000 – 25.000 χρόνια) κατά την απόθεση της “σπηλαιογης”, το σπήλαιο χρησίμευσε ως φωλιά και για ύαινες σπηλαίου|. Ευρέθηκαν σε αυτά τα στρώματα άγριο άλογο, νεαρό μαλλιαρό μαμούθ, μαλλιαρός ρινόκερως, βίσσονας της στέπας, τάρανδος, κόκκινο ελάφι, και λύκος. Στο σπήλαιο συλλέχθηκαν κυνόδοντες και κοπτήρες της ομοθηρίου – Homotherium latidens. Το Σπήλαιο του Κεντ είναι ένα από τα λίγα σημεία στην Βρετανία όπου έχουν βρεθεί υπολείμματα Homotherium. Ίσως τα δόντια μεταφέρθηκαν σκόπιμα στο σπήλαιο από ανθρώπους κατά την Παλαιολιθική Εποχή, ίσως ακόμη και από μακριά (πιθανώς και από την ηπειρωτική Ευρώπη!!!), ίσως ως ένα είδος εμπορικού αγαθού[*].
ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ
Το σπηλαιοσύστημα είναι ανοικτό στο κοινό.
Προσελκύει 80.000 τουρίστες ετησίως! Σημαντικό τουριστικό αξιοθέατο της περιοχής, λοιπόν, και το 2000 του απονεμήθηκε το βραβείο Showcave of the Year.
Το Σπήλαιο Kents είναι ένας από τους σημαντικότερους γεωτόπους στο Γεωπάρκο της «Αγγλικής Ριβιέρας», ένα από τα Παγκόσμια Γεωπάρκα της UNESCO (που ήδη είναι περισσότερα από 170).
Το σπηλαιοσύστημα αποτελεί γεωλογικό Τόπο Ειδικού Επιστημονικού Ενδιαφέροντος από το 1952 και Αρχαίο Μνημείο από το 1957. Παρ’ όλα τα παραπάνω, το 2023, το Σπήλαιο Kents ετέθη προς… πώληση! Αγοράστηκε από την Tudor Hotel Collection για 2.500.000 λίρες – ΠΗΓΗ: “Prehistoric Kents Cavern caves sold to hotel and leisure firm”, BBC News, 1.3.2024.
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Λεξικο παραδοσεων». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 2.4.2024.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] ΠΗΓΗ: Wilson C. Κ.ά. “Revisiting the handaxes of Kent’s Cavern”, Quaternary International, 685: 1–13, doi:10.1016/j.quaint.2024.01.007, Μάρτιος, 2024.
[2] ΠΗΓΗ: White M. «The British Late Middle Palaeolithic: An Interpretative Synthesis of Neanderthal Occupation at the Northwestern Edge of the Pleistocene World», Journal of World Prehistory, 24(1), 25-97, https://doi.org/10.1007/s10963-011-9043-9, 2011.
[3] ΠΗΓΗ: Higham T., κ.ά. “The earliest evidence for anatomically modern humans in northwestern Europe”, Nature, 479 (7374), Nature Publishing Group, 521–524, doi:10.1038/nature10484, 24.11.2011.
[4] ΠΗΓΗ: Walker, 2009.
[5] ΠΗΓΗ: S. A. Parfitt, κ.ά. «Marine mammals and body ornaments in the Upper Palaeolithic: a rare example of a seal tooth pendant from Kents Cavern, Devon, U.K.», https://doi.org/10.1016/j.quascirev.2026.109902 , Quaternary Science Reviews, Vol. 382, 15.6.2026, 109902. Και Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου
[6] ΠΗΓΗ: Schulting R. J., κ.ά. “A Cut‐marked and Fractured Mesolithic Human Bone from Kent’s Cavern, Devon, UK”, International Journal of Osteoarchaeology, 25 (1): 31–44, doi:10.1002/oa.2261, Ιαν. 2015.
[7] Τα σπήλαια χρησιμοποιήθηκαν ως φωλιά χειμερίας νάρκης από αρκούδες των σπηλαίων (κατά την μετάβαση μεταξύ του αρχαϊκού Ursus deningeri και του μεταγενέστερου Ursus spelaeus). Τα υπολείμματα αρκούδων των σπηλαίων και άλλων ζώων από το Κεντς διανεμήθηκαν σε μουσεία σε όλον τον κόσμο! Τα Μουσεία και οι Πινακοθήκες του Λιντς διαθέτουν μεγάλη ποσότητα από αυτά. Το Μουσείο Μνήμης Royal Albert, το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, το Μουσείο Torquay, το Μουσείο National D’Histoire Naturelle, το Ινστιτούτο Smithsonian, το Μουσείο Victoria, το Μουσείο Hull και East Riding, το Μουσείο Bridport, το Μουσείο Horniman, το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, το Πανεπιστήμιο του Λέστερ, το Μουσείο Great North, το Μουσείο του Gloucester, το Εθνικό Μουσείο της Ιρλανδίας, το Μουσείο Bolton και το Βασιλικό Λογοτεχνικό και Επιστημονικό Ίδρυμα του Μπαθ.
Torquay, Devon Kents Cavern Kent’s σπηλαιοσυστημα ανθρωπος κατοικηση πριν 600.000 χρονια πωληση ιδιωτικη επιχειρηση Λεκακης ανθρωποι 478.000 ιδιωτικο σπηλαιο σπηλαιο Κεντς Τορκι Ντεβον αγγλι 50ος παραλληλος αρχαιολογια γεωλογια καρστικο ασβεστολιθος Δεβονια γεωλογικος Τοπο Ειδικου Επιστημονικου Ενδιαφεροντος 1952 αρχαιο Μνημειο χειροπελεκυς στρωμα Breccia αχελαια περιοδος Κατω Παλαιολιθικη Σταδιο 12 των Θαλασσιων Ισοτοπων 424.000 450.000 400.000 Θαλασσια Ισοτοπα ακατεργαστη κατασκευη Βρετανια, Lakenheath λεικενεχεθ Maidscross Hill, μειντσκρος χιλ γουορεν χιλλ Warren Hill μπραντον φιλντ Brandon Field αρχαιοτερη παλαιολιθικη τοποθεσια Βρετανιας, παλαιοτερη μποξγκροβ σασεξ μποξγκροουβ σασσεξ Boxgrove Sussex λιθινα εργαλεια μουστερια σπηλαια ανασκαφη19ος αιωνας μχ Νεαντερταλ υστερη Μεση Παλαιολιθικοι ανθρωποι 60.000 50.000 40.000 χρονων αντικειμενα χαμενα αρχαιοκαπηλια εργαλειο δυο οψεων, ξυστρα σουβλι τρυπα λεπιδα Levallois πυριτολιθος, πρασινη αμμος χρηση Homo sapiens προιστορια θραυσμα ανω γναθος συγχρονος ανθρωπος χομο σαπιενς ανασκαφες Εταιρεια Φυσικης Ιστοριας Τορκουει μουσειο ραδιοανθρακας 36.400 – 34.700 απολιθωμα 44.200 – 41.500 40.000 οδοντικη δομη αρχαιοτερο απολιθωμα συγχρονου ανθρωπου, βορειοδυτικη Ευρωπη λιθινο συμπλεγμα Lincombian Ranisian Jerzmanowician / Λινκομπιαν Ρανισιαν Γιερζμανοβιτσιαν λοφος Λινκομπ 36.000 γλυφιδα ωρινακια Aurignacian 37.000 πετρινη αιχμη μαιστερ Maisier γκραβετια Gravettian, 33.000 Μαυρη Ζωνη σπηλαιογη μαγδαληναια Magdalenian Creswellian ανωτερη αγκαθωτη κερατο ελαφι ραβδος μαλλιαρο μαμουθ ελεφαντοδοντο τροποποιημενα οστα ζωων 15.000 14.798 – 13.769 ολοκαινο μεσολιθικη Ρωμαικη Μεσαιωνικη μενταγιον κοσμημα προσωπικο στολιδι χαντρα κοινωνια κοινωνικη θεση, πολιτιστικη ταυτοτητα ατομικη εκφραση τεχνουργημα νοτιοδυτικη ενηλικη αρσενικη γκριζα φωκια δοντι αφαιρεση σαγονι ριζα, φθορα γυαλισμα Φυσικη Ιστορια οβαλ κορδονι αρχαιολογος βικτωριανη εποχη ιζημα Μαγχη πτωση σταθμη θαλασσας, παγετωνας αποικια ταξειδι ταξιδι μεταναστευτικα ζωα εξωτικο θαλασσιο θηλαστικο ανταλλαγη ομαδα εμποριο εμπορικο δικτυο αποκτηση αποστολη μεγαλων αποστασεων εποχικη μεταναστευσσ μεσολιθικο ευρημα ωλενη 10.000 10.070 οστουν καταγμα, θανατος σημαδια κοπη σπασιμο εξαγωγη μυελο τελετουργικη πραξη καννιβαλισμος κανιβαλισμος παλαιοπανιδα, θρησκευτικη πραξη λαικη πεποιθηση, αρκουδα σπηλαιου θηλαστικα μεγαλο εξαφανισμενο λιονταρι πανθηρ πανθηρας Panthera fossilis, αρχαικος εξαφανισμενος υδροβιος αρουραιος ειδος Arvicola cantiana, τουνδρας τουνδρα Microtus oeconomus, Pitymys gregaloides, γενεαλογια στενοκεφαλος αρουραιοι απολιθωματα 500.000 τελευταια Παγετωδης 90.000 – 25.000 αποθεση φωλια υαινα σπηλαιων αγριο αλογο, ιππος νεαρο μαμμουθ, μαλλιαρος ρινοκερως, ρινοκερος βισσονας βισσωνας βισσων στεπας, στεπα ταρανδος, κοκκινο ελαφι, λυκος κυνοδοντας κοπτηρας ομοθηριο Homotherium latidens δοντια σκοπιμα εμπορικο αγαθο τουριστικα αξιοθεατα τουριστικο αξιοθεατο βραβειο σημαντικοτεροι γεωτοποι Γεωπαρκο αγγλικη Ριβιερας Παγκοσμια Γεωπαρκα UNESCO ουνεσκο ξενοδοχειο Torquay, Devon Kents Cavern Kent’s handaxe πλειστοκενο Pleistocene mammal ornament χειμερια ναρκη μουσεια Πινακοθηκη Λιντς Ινστιτουτο σμιθσονιαν Smithsonian, βικτορια Victoria, Πανεπιστημιο Οξφορδη Λεστερ, εθνικο Ιρλανδια μπολτον Bolton Βασιλικο Λογοτεχνικο Επιστημονικο ιδρυμα Μπαθ
