Ο άγνωστος ναός του Ποσειδώνος και το λάλον Πεντεσκούφι – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Ο οικισμός Πεντεσκούφι βρισκόταν 2,7 χλμ. δυτικά του Ακροκορίνθου, στην βορειοδυτική πλαγιά του όρους Καστρακίου, στην περιοχή που λέγεται (τα ή η) Πεντεσκούφια, σε υψόμετρο 210 μ. στον 37^ο παράλληλο [37° 53′ 3,6″N, 22° 50′ 23,1″E]. Έχει πλέον σε μεγάλο βαθμό εγκαταλειφθεί. Ωστόσο, υπάρχει ακόμη το παρεκκλήσι του Αγίου Αντωνίου… Ο μικρός οικισμός έγινε διάσημος χάρη στην ανακάλυψη αρχαίων πινάκων οπτής κεραμικής. Τους ανακάλυψε ένας αγρότης από τα Πεντεσκούφια το 1879, περίπου 800 μ. βορειοδυτικά του χωριού και τους… πούλησε. Η επιστημονική κοινότητα έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον και έγιναν προσπάθειες για να προσδιοριστεί η προέλευση των πήλινων πινακίδων. Το Ποσειδώνιο ιερό, από το οποίο πιθανολογείται ότι προήλθαν οι πινακίδες, και το οποίο βρισκόταν κοντά στα Πεντεσκούφια, δεν έχει ακόμη εντοπιστεί.

Έκτοτε λέγονται «Οι πίνακες από την Πεντεσκούφια» – «corpus της Πεντεσκούφιας»! Πρόκειται για μια συλλογή από 1.200 θραύσματα, που ανήκουν σε τουλάχιστον 1.023(!) σωζόμενες ζωγραφισμένες πήλινες (τερακότα) πλάκες, οι οποίες ανακαλύφθηκαν το 1879 και έως και το 1905, κατά μήκος της Φλιασιανής οδού, σε δύο μικρές χαράδρες στην δυτική πλαγιά του λόφου Πεντεσκούφι, νοτιοδυτικά της αρχαίας Κορίνθου.

Χρονολογούνται στην ύστερη αρχαϊκή περίοδο (από τον 7^ο αι. π.Χ. – αν και τα περισσότερα είναι του 575 – 550 π.Χ. [ύστερος κορινθιακός μελανόμορφος ρυθμός]). Αποτελούν σπάνια μαρτυρία και απεικόνιση της καθημερινής ζωής των αρχαίων Ελλήνων, και δη των Κορινθίων, αφού εικονίζουν κεραμείς, αγγειοπλάστες, ζωγράφους, καμίνια, θρησκευτικές σκηνές, θαλάσσια και ιππικά χαρακτηριστικά, πλοία, τόρνους, κλιβάνους, ξυλοκόπους, ορύκτες (παρακάτω φωτ.)…

…και θεούς (Ερμής, Ποσειδών και Αμφιτρίτη, την βασίλισσα της θάλασσας)…

Κορινθιακή ελληνική γραφή: ΠΟΤΒΙΔΑΝ = ΠΟΣΕΙΔΩΝ και ΑΜΦΣΤΡΙΤΑ = ΑΜΦΙΤΡΙΤΗ

Οι πίνακες αυτοί… ανασκάφηκαν παρανόμως και φυγαδεύθηκαν επίσης παράνομα εκτός Ελλάδος… «Φυλάσσονται» τώρα σε διάφορα μουσεία, όπως:

• 700 στο Βερολίνο[1],
• 16 στο Λούβρο[2] στο Παρίσι
• και 400 την Κόρινθο[3]

– αλλά λόγω αρχαιοκαπηλίας κανείς δεν μπορεί να πάρει όρκο για το πού ευρίσκεται το corpus τους…

Κι όμως είναι η σημαντικότερη συλλογή αρχαίων ελληνικών πινάκων τουλάχιστον στον ηπειρωτικό ελληνικό κόσμο!

Αρχαίο θραύσμα μελανόμορφου πήλινου πίνακα της Πεντεσκούφιας, με άλογα σε τεθριππο (575-550 π.Χ.). Έργο υπογεγραμμένο από τον Μιλωνίδα. Ευρίσκεται στο Μουσείο Λούβρου, αλλά μέρος αυτού του πίνακα είναι στο… Βερολίνο!

Παρέχει μια μοναδική ιστορική τεκμηρίωση για την κατανόηση της ακολουθίας κεραμικής παραγωγής, των πρακτικών και των πεποιθήσεων των τεχνιτών που τις δημιούργησαν!

Πολλές πλάκες είναι διάτρητες, ώστε να μπορούν να αναρτηθούν, ίσως από κλαδιά δέντρων στον ναό. Η επιβίωση αυτή του αρχαίου ελληνικού αναθήματος / τάματος εξακολουθεί ακόμη και σήμερα σε πολλούς χριστιανικούς ναούς. – ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Ταματα και αναθηματα”. Πολλές είναι ζωγραφισμένες και στις δύο πλευρές.

Φόρτωμα σε πλοίο.

Παρόμοια έργα τέχνης έχουν βρεθεί στην Περαχώρα Λουτρακίου (γνωστή περιοχή της κεραμικής της Κορίνθου), αλλά και στην Επίδαυρο Αργολίδος και της Αθήνα. Ίσως ήταν συνήθεια των ναυτικών να προσφέρουν αυτούς τους πίνακες.

ΠΟΤΕΔΑΑ / ΠΟΣΕΔΑΑ

Προέρχονται, λένε, από τον κοντινό στο Πεντεσκούφι, κορινθιακό Ναό του Ποσειδώνος, αλλά αυτός δεν έχει ακόμη εντοπιστεί… Ίσως, λοιπόν, υπήρχε αρχαίο ιερόν του Ποσειδώνος, στην περιοχή, που καταστράφηκε κατά την διάρκεια εργασιών των Φράγκων για την οικοδόμηση του γνωστού κάστρου Πεντεσκούφι, προς κατάληψη του Ακροκορίνθου.

Σε αυτές τις πλάκες-βιβλία, επικρατούν σκηνές ψησίματος σε κλίβανο με κεραμείς, που έχουν ως πρότυπο τις αθηναϊκές απεικονίσεις αυτής της χειροτεχνικής παραγωγής. Οι αττικοί αγγειογράφοι απεικόνιζαν κεραμείς στον τροχό, να διαμορφώνουν ή να βάφουν αγγεία, αλλά έτειναν να απεικονίζουν και άλλες τέχνες πιο συχνά από τις δικές τους. «Μόνον από την Κόρινθο έχουμε μια τόσο μεγάλη ποικιλία βιομηχανικής εικονογραφίας», τονίζει η καθηγήτρια κ. Ελ. Χασάκη, και «αυτή η πλούσια κορινθιακή εικονογραφία αντισταθμίζει την έλλειψη κορινθιακών κεραμιστικών υπογραφών (μόνο τρία άτομα κατονομάζονται)». Τα πλακίδια περιγράφουν την σημασία των σκηνών ψησίματος σε κλίβανο για τους αρχαίους Κορινθίους κεραμείς. Το ψήσιμο ήταν η τελική δοκιμή ποιοτικού ελέγχου της συσσωρευμένης εμπειρίας ολόκληρου του εργαστηρίου: Από τους εργάτες που πατούσαν τον πηλό, μέχρι τον κεραμέα που τον διαμόρφωνε, μέχρι το άγρυπνο μάτι του εργάτη που επέβλεπε το στέγνωμα των αγγείων, την προσεκτική στοίβαξη του κλιβάνου και το σταδιακό ψήσιμο και ψύξη του φορτίου του κλιβάνου.

Μοναδικός πίνακας αυτός με την επιγραφή, που φέρει τον αρχαίο όρο κάμινος(*) στον κλίβανο. Η λέξις είναι ομηρική (Epigr. 14), από την ρίζα κα- (> καίω, κλπ.). Το σχήμα της καμίνου έδωσε την λέξη καμάρα > λατ. caminus, κλπ. Στην κορινθιακή αλφαβητική γραφή το Ι γραφόταν Σ και το Σ γραφόταν Μ. Σχέσιο Γ. Νάκας. 

Σημαντικό είναι ότι προέρχονται από τα χέρια των ιδίων των κεραμέων. Οι πλάκες είναι κατασκευασμένες στα εργαστήριά τους, χρησιμοποιώντας τα υλικά και τις βασικές τους δεξιότητες, και απεικονίζοντας το καθημερινό εργασιακό τους περιβάλλον. Σχεδόν σαν ένα οπτικό ιστολόγιο της καθημερινότητάς τους!

Το λαλούν θραύσμα… «φυλάσσεται» στο Μουσείο Antikensammlung στο Βερολίνο! ΠΗΓΗ: Inscriptiones Graecae IV.220). Γραφή από τα δεξιά προς τα αριστερά και κατοπτρική / αναποδογράμματη.

Αλλά πιο σημαντικό είναι ότι κάποιες από αυτές τις πλάκες, είναι ενεπίγραφες. Και μαθαίνουμε για την αρχαία ελληνική γλώσσα και γραφή με αδιαμφισβήτητα γραπτα τεκμήρια του 7^ου – 6^ου αι. π.Χ.:

Λ.χ. σε θραύσμα αρχαίας ελληνικής κεραμικής, που απεικονίζει ίππο και αναβάτη από μάλλον αναθηματικό πίνακα από το Ποσειδώνιο στο Πεντεσκούφι, του 7^ου αιώνα π.Χ. Η επιγραφή (παραπάνω φωτ.) αναφέρει [ΠΟΤΕΙΔΑΝ]Ι ϜΑΝΑΚΤΙ ([ποτειδάν]ι wanakti, δηλ. «στον βασιλιά Ποσειδώνα»), σε πτώση δοτική της αρχαιοτάτης λέξεως ἄναξ (της αττικής διαλέκτου). Η επιγραφή είναι γραμμένη σε αρχαϊκή κορινθιακή διάλεκτο, χρησιμοποιώντας το αρχαϊκό γράμμα δίγαμμα (ϝ), το οποίο προφερόταν ως w – γ – β. Στην δε τοπική ελληνική γραφή, το φωνήεν ι – ιώτα γραφόταν με το σχήμα Σ!

• ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Κανόνες της Καδμηίας Γραμματικής”, ΕΔΩ.

Στα αρχαία ελληνικά, οι λέξεις ϝάναξ / ἄναξ / άναξ / βάναξ (> θέμα άνακτ– > ανάκτορο, κλπ.) σημαίνουν «αυτός που διοικεί, ηγεμών, κύριος». Ο άναξ αρχικώς ήταν μια Αρχή, ανώτερη από τον ίδιο τον βασιλέα, ένα είδος «υπέρτατου βασιλιά», «βασιλιά των βασιλιάδων»! Ο όρος χρησιμοποιήθηκε ειδικώς στην επική ποίηση, όπου δόθηκε σε θεούς (τον Δία και τον Απόλλωνα), αλλά και σε ήρωες, όπως ο Αγαμέμνων, ο οποίος αποκαλείτο «ἄναξ ἀνδρῶν», καθώς ήταν ο ηγέτης της αργειακής συνομοσπονδίας, που οδήγησε στην συνθηκολόγηση της πόλεως της Τροίας. Στον Όμηρο, ο άναξ είναι ένας αρχαϊκός πολιτειακός τίτλος, που χρησιμοποιείται για ήρωες και θεούς της αρχαιότητας και όχι για σύγχρονούς του ηγεμόνες.

Ο όρος ϝάναξ / ἄναξ / υπάρχει ήδη στα μυκηναϊκά με την μορφή wanaka – και ο βασιλευς μαρτυρείται ως qasireu, που υποδηλώνει έναν κατώτερο αξιωματούχο στην βασιλική ιεραρχία. Θυμίζω ότι από το αρχαίο ελληνικό qasireu > καίσαρ, κάιζερ, τσαρος, κλπ.

ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 6.2.2017.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

• Broneer O. «Ανασκαφές στην Ισθμία: Τρίτη Εκστρατεία, 1955-1956», Hesperia, 27, 1958.
• D’agostino Br. «Potters, Hippeis and Gods at Penteskouphia (Corinth), Seventh to Sixth Centuries bc», σειρά The Archaic and Classical Greek World, εκδ. Cambridge University Press, 26.5.2017.
• Geagan H. «Μυθολογικά Θέματα στις Πλάκες από την Πεντεσκούφια», AA, JdI 85, 1970.
• Καρδιανού Μ. Αλ. «Αναθηματική πλάκα: Οι πλάκες που βρέθηκαν στα Πεντεσκούφια», Μουσείο του Λούβρου.
• Λεκάκης Γ. «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις».
• Palmieri M. G. «Pentescouphia: immagini e parole dipinte sui pinakes corinzi dedicati a Poseidon», Αθήνα, Scuola archeologica italiana di Atene, 2016.
• Stillwell R. κ.ά. “Πεντεσκούφια Κορινθία, Ελλάδα”, The Princeton Encyclopedia of Classical Sites / Princeton, NJ , 1976.

• Χασάκη Ελ. και Γ. Νάκας «Εικονογραφία πλοίων στους πίνακες της Πεντεσκούφιας από την Αρχαϊκή Κόρινθο (Ελλάδα). Κεραμική βιομηχανία και ναυτικό εμπόριο», στο «Πλοία και θαλάσσια τοπία», Eelde, 2017. Και Delahaye Α. «Hasaki Eleni, Potters at Work in Ancient Corinth: Industry, Religion, and the Penteskouphia Pinakes / Αγγειοπλάστες εν δράσει στην Αρχαία Κόρινθο: Βιομηχανία, Θρησκεία και οι πίνακες του Πεντεσκούφι» (Hesperia Supplement, 51), Athènes, The American School of Classical Studies at Athens, 2021, 1 vol. 21,5 × 28, 448 p., 234 fig. n/b et 8 coul.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] Το Μουσείο του Βερολίνου έχει… δανεισει κάποιες πλάκες και σε άλλα γερμανικά μουσεία!!!

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ για όσες πλάκες ευρίσκονται στο Βερολίνο: A. Milchhöfer “Greek Antiquaries in the Berline nationale Antiquarium” der Gegenwart , 7, 1882, σσ. 220–226; καταγράφηκε από τον A. Fürtwangler , Königliche Museen zu Berlin. Περιγραφή του Vasensammlung im Antiquarium , Βερολίνο, W. Spemann, 1885; E. Pernice, “Die korinthischen Pinakes im Antiquarium der Königlichen Museen”, JDAI, 12, 1897, σελ. 9-48.

Οι πίνακες ΕΔΩ.

[2] ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ για τις πλάκες του Λούβρου: O. Rayet , “Terracotta votive plaques found in Corinth”, Gazette archéologique , 6, 1880, σελ. 101–107; M. M. Collignon, “Painted terracotta votive tablets found in Corinth (Musée du Louvre),” Monuments grecs που εκδόθηκαν από την ένωση για την ενθάρρυνση των ελληνικών σπουδών στην Γαλλία, II, Παρίσι, 1897.

[3] Το υλικό από το μουσείο της Κορινθίας παρέμεινε σε μεγάλο βαθμό αδημοσίευτο.

(*) Στην αρχαιότητα αναφέρεται ο ηλιοκάμινος και ο πισσοκάμινος. Άλλες ελληνικές λέξεις σχετικές με την κάμινο: καμιναίος, καμίνιος, καμινίων, καμινόθεν, καμινώ, καμινώδης, καμινεύω, καμίνι, καμινιαίος, καμινάρης, καμινάδα. Και σύνθετες: καμινογραφία, καμινοκαύστης, καμινοβίγλια, ανθρακοκάμινος, ασβεστοκάμινος, γυψοκάμινος, κεραμοκάμινος, πυριτοκάμινος, υψικάμινος, φλογοκάμινος, φρεατοκάμινος, κλπ.

αγνωστος αρχαιος ναος Ποσειδωνος Πεντεσκουφι Λεκακης αρχαιοτητα ηλιοκαμινος πισσοκαμινος αρχαιες ελληνικες λεξεις καμινος καμιναιος, καμινιος, καμινιων, καμινοθεν, καμινω, καμινωδης, καμινευω, καμινι, καμιναρης, καμιναδα καμινογραφια, καμινοκαυστης, καμινοβιγλια, ανθρακοκαμινος, ασβεστοκαμινος, γυψοκαμινος, κεραμοκαμινος, πυριτοκαμινος, υψικαμινος, φλογοκαμινος, φρεατοκαμινος αγνωστοι ναοι Ποσειδωνα οικισμος Πεντεσκουφις Ακροκορινθος ορος Καστρακι 37^ος παραλληλος εγκαταλειμμενος παρεκκλησι ΙΝ ιερος ναος Αγιου Αντωνιου Αγιος Αντωνιος μικροοικισμος διασημος ανακαλυψη αρχαιος πινακας οπτη κεραμικη αγροτης 1879, χωριο πωληση προελευση πηλινη πινακιδα ποσειδωνιο ιερο πινακιδες, συλλογη θραυσματα, σωζομενες ζωγραφισμενες πηλινες τερακοτα πλακα 1905, φλιασιανη οδος χαραδρα λοφος αρχαια Κορινθος υστερη αρχαικη περιοδος 7^ος αιωνας πΧ 6ος 575 – 550 19ος 20ος μχ υστερος κορινθιακος μελανομορφος ρυθμος σπανια μαρτυρια απεικονιση καθημερινη ζωη αρχαιοι Ελληνες Κορινθιοι εικονα κεραμεις, αγγειοπλαστες, ζωγραφοι κεραμεας, κεραμευς αγγειοπλαστης, ζωγραφος καμινια, θεοι θεος Ερμης, Ποσειδων Ποσειδωνας Αμφιτριτη, βασιλισσα θαλασσας θρησκευτικες σκηνες, θαλασσα ιππος πλοιο τορνος, κλιβανος, ξυλοκοπος, ορυκτης ανασκαφη παρανομη Ελλαδος μουσεια, μουσειο Βερολινο γερμανια Λουβρο Παρισι γαλλια αρχαιολογικο μουσειο Κορινθου αρχαιοκαπηλια σημαντικοτερη συλλογη αρχαιων πινακων ηπειρωτικος ελληνικος κοσμος μοναδικη ιστορικη τεκμηριωση κατανοηση κεραμεικη παραγωγη πρακτικη πεποιθηση τεχνιτης διατρητη αναρτηση κλαδι δεντρο δενδρο ζωγραφικη επιβιωση ταμα αναθημα εργα τεχνης Περαχωρα Λουτρακιου Λουτρακι Κορινθιας επιδαυρος Αργολιδος αργολιδας αργολιδα αργολις Αθηνα συνηθεια εθιμο ναυτικων προσφορα ναυτικοι κορινθιακος καταστροφη Φραγκοι οικοδομηση καστρο καταληψη βιβλιο σκηνες ψησιμο κλιβανος κεραμιστας, αθηναικη απεικονιση χειροτεχνια αττικοι αγγειογραφοι αττικη αγγειογραφια τροχος διαμορφωση βαφη αγγειο τεχνη ποικιλια βιομηχανικη εικονογραφια Χασακη, κορινθιακη κορινθιακα κεραμιστες υπογραφη πλακιδιο δοκιμη ποιοτικος ελεγχος συσσωρευμενη εμπειρια εργαστηριο εργατες πηλος εργατης στεγνωμα στοιβαξη ψυξη φορτιο μοναδικος επιγραφη αρχαιος ορος κατασκευη εργαστηρια υλικο δεξιοτητα καθημερινο εργασιακο περιβαλλον καθημερινοτητα ενεπιγραφη ελληνικη γλωσσα γραφη θραυσμα ιππος αναβατης αναθηματικος ΠΟΤΕΙΔΑΝΙ ϜΑΝΑΚΤΙ ποτειδανι wanakti, πτωση δοτικη γραμματικη λεξις αναξ αττικη διαλεκτος επιγραφες αρχαικη αρχαικο γραμμα διγαμμα ϝ προφορα φωνηεν ι – ιωτα σχημα Σ σιγμα λεξη ϝαναξ / Fαναξ / αναξ / βαναξ ανακτορο, διοικητης ηγεμων, κυριος ανακτας πολιτειακη αρχη ανωτερη υπερτατος βασιλευς των βασιλεων βασιλιαδων επικη ποιηση, Διας ζευς Απολλωνας απολλων ηρωας, Αγαμεμνων, αναξ ανδρων ηγετης αργειακη συνομοσπονδια συνθηκολογηση πολη πολις πτωση Τροια ομηρος, αρχαικος πολιτειακος τιτλος, ηρωες μυκηναικα μορφη βανακα wa-na-ka qa-si-re-u, κατωτερος αξιωματουχος βασιλικη ιεραρχια Antikensammlung Βερολινος ανασκαφες Ισθμιαμυθολογια αναθηματικη νακας πλοια βιομηχανια ναυτικο εμποριο θαλασσια τοπια θρησκεια δανεισμος αρχαιοτητων γερμανικα μουσεια αδημοσιευτο μελανομορφο αλογα τεθριππο υπογεγραμμενο Μιλωνιδας λουβρο ομηρικη καιω, καμαρα λατινικα caminus, κορινθιακη αλφαβητικη γραφη γραμμα Ι Σ Μ μι δεξια προς τα αριστερα αναποδογραμματη αναποδογραμματος κατοπτρικη κορινθιακο αλφαβητο