Σύμφωνα με την μαρτυρία των πηγών, το υλικό που χρησιμοποιούσαν οι γυναίκες στην αρχαιότητα, προκειμένου να επιτευχθεί η εικόνα του ιδανικού λευκού δέρματος, ήταν το ψιμύθιο(*), ο ανθρακικός μόλυβδος. Πιθανόν, πρόκειται για το πρώτο τεχνητό παρασκεύασμα στον ελλαδικό χώρο, που σχετίζεται με την φροντίδα του σώματος. Από τον 5ο μέχρι τον 3ο αι. π.Χ., η αρχαία γραμματεία αποκαλύπτει ότι η χρήση τέτοιων ουσιών από τις γυναίκες συχνά αντιμετωπιζόταν με καχυποψία και κριτική, καθώς θεωρούνταν μέσον εξαπάτησης. Αντίθετα, η φυσική λευκότητα του δέρματος εξαίρεται ως αισθητικό και κοινωνικό ιδεώδες.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για το ΑΡΧΑΙΟ ΜΑΚΙΓΙΑΖ, ΕΔΩ.
Η πρώτη μνεία στο ψιμύθιο και στις ιδιότητές του συναντάται σε χωρίο του Ξενοφάνη (6ος – 5ος αι. π.Χ.)[1], όπου τονίζεται η ταύτιση του υλικού με την λευκότητα. Η σύνδεση αυτή επανεμφανίζεται και αργότερα, σε κείμενο του Αριστοτέλη, ο οποίος συγκρίνει την λευκότητα του ψιμύθιου με εκείνην του χιονιού.
Τα ψιμύθια που αναλύθηκαν στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο αποτελούνται από δύο ομάδες. Δισκία ολόκληρα ή θραυσμένα φυλάσσονται σε δύο πυξίδες, οι οποίες χρονολογούνται το 410 – 400 π.Χ. Την δεύτερη ομάδα αποτελούν τα 36 ψιμύθια, που βρέθηκαν σε ταφές της Τανάγρας Βοιωτίας και πιθανόν να χρονολογούνται από τα τέλη του 5ου μέχρι τα τέλη του 4ου αι. π.Χ, βάσει των ανεσκαμμένων τάφων της περιοχής. Για την διερεύνηση της σύνθεσής τους πραγματοποιήθηκαν αρχικά μη καταστρεπτικές pXRF[2] αναλύσεις στο σύνολο των δισκίων, ενώ στη συνέχεια XRD[3] αναλύσεις σε τρία πολύ αποσπασματικά δείγματα επιβεβαίωσαν την κυρίαρχη παρουσία ανθρακικού μολύβδου (κερουσσίτη) (PbCO3).
Ο τρόπος παρασκευής του ψιμυθίου περιγράφεται από τον Θεόφραστο, Έλληνα φιλόσοφο, διάδοχο του Αριστοτέλη στην Περιπατητική Σχολή τον 4ο αι. π.Χ., στο έργο του Περί Λίθων:
Μόλυβδος περίπου στο μέγεθος πλίνθου,
τοποθετείται στο πιθάρι, πάνω από όξο.
Όταν αποκτήσει πάχος, αυτό συμβαίνει περίπου
σε δέκα ημέρες, τότε ανοίγουν (το πιθάρι)
και αποξέουν τον ευρώτα (= μούχλα)
που έχει δημιουργηθεί. Και πάλι το τοποθετούν
και επαναλαμβάνεται η διαδικασία
μέχρι να εξαντληθεί όλο.
Αυτό που έχει αποξεστεί το τρίβουν
σε τριπτήρα και το φιλτράρουν συνεχώς,
ενώ αυτό που έχει απομείνει (στον πάτο του πιθαριού) είναι το ψιμύθιο.
(μτφρ. από την συγγραφέα)
Πρόκειται για πηγή σύγχρονη με τα δείγματα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, που παραδίδει ότι το ψιμύθιο είναι ένα σκευαστό προϊόν, δημιούργημα δηλαδή ενός εργαστηρίου, με πλήρως ελεγχόμενη και επαναλαμβανόμενη διαδικασία παραγωγής. H παρασκευή του βασίζεται στην αντίδραση μολύβδου και όξους σε κλειστό πίθο. Οι μικροοργανισμοί του όξους παράγουν διοξείδιο του άνθρακα, το οποίο δημιουργεί στην επιφάνεια του μετάλλου κρυσταλλικές φάσεις ανθρακικού μολύβδου. Μετά από έναν κύκλο δέκα ημερών, το υλικό πλένεται και απομονώνεται ο κερουσσίτης.
Μία τόσο σύνθετη διαδικασία, με συνεχείς χημικές μεταβολές μέσα στον πίθο, που ρυθμίζονταν από τις μικροβιακές κοινότητες και την αέρια σύσταση, απαιτούσε από τον αρχαίο τεχνίτη, ακριβή έλεγχο των συνθηκών. Ακόμη και μια μικρή παρέμβαση, όπως το άνοιγμα του πώματος, μπορούσε να διαταράξει την ισορροπία και να αλλοιώσει το τελικό προϊόν. Ο συνδυασμός αυτού του ελέγχου με την τυποποίηση στη μορφή και το βάρος των ψιμυθίων του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου υποδηλώνει οργανωμένη βιοτεχνική παραγωγή από εξειδικευμένους τεχνίτες, με βαθειά εμπειρική κατανόηση της αλληλεπίδρασης βιοτικών και αβιοτικών παραγόντων. Με σύγχρονους όρους, πρόκειται για μια πρώιμη μορφή βιοτεχνολογικής γνώσης.
- Στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, στην Συλλογή Αγγείων, αρ. ευρ. Α 13676α-β, Α 11332, το Α 13676α-β έχει προέλευση από Αθήνα, ευρέθη σε θεμέλια σπιτιού απέναντι από το Πολυτεχνείο: Διαστάσεις: Ύψος 11,7 εκατ. (13676α), 3,2 εκατ. Χρονολόγηση: 410-400 π.Χ. Χώρος έκθεσης: Αίθουσα 55, Προθήκη 115. Το Α 11332 έχει προέλευση από την Τανάγρα Βοιωτίας (εκτίθενται σε πήλινη ερυθρόμορφη πυξίδα με κιβωτίδιο στο πώμα. Πιθανώς από την Ρόδο. Γύρω στο 430 π.Χ. αρ. Ευρ. Α 14797). Χρονολόγηση: τέλη 5ου-τέλη 4ου αι. π.Χ. Χώρος έκθεσης: Αίθουσα 62, Προθήκη 25.
ΠΗΓΗ: δρ. Έφ. Οικονόμου, ΥΠΠΟΑ, έκθεμα του μήνα Φεβρ. 2016. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 15.2.2026.
Ενδεικτική Βιβλιογραφία:
- Photos-Jones E., κ.ά. ‘‘On metal and ‘spoiled’ wine: analysing psimythion (synthetic cerussite) pellets (5th–3rd centuries BCE) and hypothesising gas-metal reactions over a fermenting liquid within a Greek pot’, Archaeological and Anthropological Sciences 12, 243, 2020.
- Οικονόμου Ε. “Κατασκευάζοντας τη λευκότητα: τα ψιμύθια του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου”, στο “τό Μουσεῖον” τ. 8, 2014-2022, Αθήνα, 2025, 129-141.
- Oikonomou E. “Power and Powder: Material and Literal Traces of Psimythion, 5th-2nd Centuries BCE”, στο Deep White (working title), επιμ. I., Halland, T., Haugland Sørensen, H. E. Birkeli, εκδ. Brill (forthcoming).
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] όπως όταν λέμε ότι το ψιμύθιο είναι πάντα λευκό, δεν εννοούμε τίποτα άλλο εκτός από το ότι η λευκότητά του βρίσκεται σε όλην του την επιφάνεια – (Αριστ., Περί Ξενοφάνους, περί Ζήνωνος και περί Γοργίου, Fr. 28, 978 α, 10).
[2] Φορητή Φασματομετρία Φθορισμού Ακτίνων-Χ και στα αγγλικά Portable X-Ray Fluorescence.
[3] Φασματοσκοπία δομής και Structural / Phase analysis.
(*) ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: Η ετυμολογία του ψιμύθιου < όψις + μυθος: ψιμύθιον ἢ ψιμμύθιον (μεταγεν. ψιμίθιον, τό), ψίμυθος, αιολ. ψημύθιον > ρ. ψιμυθιόω = τὸ λευκὸν τοῦ μολύβδου, ὅπερ μετεχειρίζοντο πρὸς λεύκανσιν τῆς ἐπιδερμίδος τοῦ προσώπου, ἔτι δὲ καὶ τῶν τριχῶν, ἐντετριμμένην ψιμυθίῳ· περιπεπλασμέναι ψιμυθίοις, ἀνάπλεῳ ψιμυθίου· περὶ τοῦ τρόπου τῆς κατασκευῆς αὐτοῦ ἴδε Θεοφρ. περὶ Λίθ. 56. > λατ. cerussa. Το καλλυντικό, το φτειασίδι και το λευκό χρώμα που χρησιμοποιούσαν οι ζωγράφοι στο Βυζάντιο. – ΠΗΓΗ: Ἀριστοφ. Ἐκκλ. 878, 929, 1072. Πλάτ. ἐν Λυσ. 217D. Ξεν. Οἰκ. 10,2. Εὔβουλος ἐν «Στεφανοπώλισιν», 1. Ἀνθ. Παλ. 11.374, 408. Νικ. Ἀλεξιφ. 75. IG5(1).1390.22 (επιγραφη Ανδανιας Μεσσηνιας, 1ος αι. π.Χ.), POxy.1088.4 (1ος αι. μ.Χ.). PCair.Zen. 763.19, 789.11,12 (3ος αι. π.Χ.).
λευκο δερμα ιδανικο αρχαιοι ελληνες παρασκευη ψιμυθιου μακιγιαζ αρχαιες Ελληνιδες υλικο γυναικες αρχαιοτητα, ιδανικη ομορφια ιδανικα ομορφιας εικονα λευκοτης ψιμυθιο, ανθρακικος μολυβδος πρωτο τεχνητο παρασκευασμα ελλαδα φροντιδα σωμα 5ος 4ος 3ος αιωνας πΧ αρχαια γυναικα ελληνικη γραμματεια χρηση ουσιια γυναικεια καχυποψια κριτικη εξαπατηση φυσικη λευκοτητα δερματος αισθητικο κοινωνικο ιδεωδες ιδιοτητα Ξενοφανης 6ος υλικο Αριστοτελης, ψιμυθια χιονι αναλυση εαμ Εθνικο Αρχαιολογικο Μουσειο δισκιο θραυσμα πυξιδα 410 400 ταφη Ταναγρα Βοιωτιας ανεακαφη ταφος συνθεση κερουσσιτης Θεοφραστος, ελληνας φιλοσοφος, Περιπατητικη Σχολη εργο Περι Λιθων πλινθος πιθαρι, οξος ξιδι ξυδι παχος, ευρωτας μουχλα διαδικασια παρασκευης τριπτηρας φιλτρο πατος σκευαστο προιον, εργαστηριο ελεγχομενη επαναλαμβανομενη διαδικασια παραγωγης αντιδραση μικροοργανισμοι διοξειδιο ανθρακα, επιφανεια μεταλλο κρυσταλλικη φαση πλυσιμο κερουσιτης συνθετη χημικες μεταβολες μικροβιακη κοινοτητα αερια συσταση, αρχαιος τεχνιτης, ελεγχος συνθηκες παρεμβαση, πωμα ισορροπια αλλοιωση τελικο προιοντα συνδυασμος τυποποιηση μορφη οργανωμενη βιοτεχνικη βιοτεχνια εξειδικευμενος εμπειρικη κατανοηση αλληλεπιδραση βιοτικοι αβιοτικοι παραγοντες πρωιμη μορφη βιοτεχνολογικης γνωσης εξειδικευση εμπειρια βιοτικος αβιοτικος παραγοντας βιοτεχνολογια γνωση χημεια συλλογη Αγγειων, αρχαια αθηνα, θεμελια σπιτι Πολυτεχνειο ΕΜΠ 410 400 πηλινη ερυθρομορφη πυξις κιβωτιδιο Ροδος δωδεκανησα 430 οικονομου, εκθεμα βιβλιογραφια κρασι οινος μουσειον φορητη Φασματομετρια Φθορισμου Ακτινων Χ δομης Φθορισμος Ακτινες Χ δομη ψιμυθιον ψιμμυθιον ψιμιθιον, ψιμυθος λευκον μολυβδου, λευκανσις λευκανση επιδερμιδα προσωπο τριχα τριχες τριχων εντετριμμενη ψιμυθιῳ περιπεπλασμεναι ψιμυθιοις, αναπλεω λατινικα cerussa καλλυντικο φτειασιδι λευκο χρωμα ζωγραφος ζωγραφοι Βυζαντιο Πλατων Ευβουλος ανθολογια Παλλατιανη επιγραφη ανδανιας Μεσσηνιας, 1ος παπυρος οξυρρυγχος POxy μΧ ανδανια Μεσσηνια, παπυροι οξυρρυγχου αιολικα ψημυθιον ψιμυθιοω αιολικη διαλεκτος γλωσσα αιολεις ψημυθιο ετυμολογια ψιμυθιου οψις οψη μυθος
