Περί επιγραμμάτων – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

ἐπίγραμμα, -ατος, τό (ἐπιγράφω) = επιγραφή, σε Ηρόδ., Θουκ.· ιδίως λέγεται στην ποίηση, επίγραμμα, συνήθως στους Ελεγειακούς. Και έγγραφη αποτίμηση ζημιών, σε Δημ.

Επίσης: ἐπιγραμμάτιον, τό, υποκορ. του ἐπιγράμματος, σε Πλούτ.

ἐπίγραμμα: τό, (ἐπιγράφω) = ἐπιγραφή, Εὐρ. Τρῳ. 1191· ἰδίως ἐπὶ ἔργου τέχνης ἢ ἀφιερώματος ἡ ἐπιγραφὴ τοῦ ὀνόματος τοῦ ποιήσαντος ἢ ἀφιερώσαντος. Ἡρόδ. 5.59., 7.228, Θουκ. 6.54,59:-ἀκολούθως, ἐπειδὴ τὰ ἐπιγράμματα ἐκ τῶν ἀρχαιοτάτων χρόνων ἦσαν ἔμμετρα (πρβλ. Ἡρόδ. καὶ Θουκ. ἔνθ’ ἀνώτ.). ἡ λέξις ἔλαβε τὴν σημερινὴν αὑτῆς σημασίαν δηλοῦσα βραχὺ ποίημα συνήθως ἐν μέτρῳ ἐλεγειακῷ δι’ οὗ ἐκτίθεται περιληπτικῶς καὶ γλαφυρῶς εὐφυές τι διανόημα ἢ γεγονός τι ἄξιον μνήμης: συχνάκις ἐπιγράμματα καλοῦνται καὶ αἱ ἔμμετροι ἐπιτύμβιοι ἐπιγραφαί, Ἑλλην. Ἐπιγράμμ. 646.1 κ. ἀλλ.- Ἡ Ἑλληνικὴ Ἀνθολογία περιέχει περίπου 4500 πεποιημένα ὑπὸ 300 περίπου ἐπιγραμματοποιῶν.

• 2) ἐπιγραφή τις πρὸς διαμνημόνευσιν συμβάντος τινὸς κτλ. Δημ. 491.4: ἐντεῦθεν = ἐπιγραφὴ Ι.2, Αππ. Καρχηδ. 94.
• 3) ὄνομα ἢ ἐπιγραφὴ βιβλίου, Ἄλεξ. ἐν «Λίνῳ» 1.4 καί 10, Διον. Ἁλ. Τέχνη Ρητ. 8.8, κτλ.· εἰκόνος, Αἰλ Ποικ. Ἱστ. 9.11.
• 4) ἔγγραφος ἐκτίμησις ἢ ἀπαίτησις ἀποζημιώσεως, Δημ. 985. 11, Ἀριστ. Ρήτ. 1.13,9. – ΠΗΓΗ: LS.

Το επίγραμμα ως λογοτεχνικό είδος ήταν αρχικώς μια απλή επιγραφή επάνω σε έναν τάφο. Κυρίως ένα ελεγειακό δίστιχο, δηλ. δακτυλικό (ηρωικό) εξάμετρο κι ένας στίχος σε δακτυλικό πεντάμετρο.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΕΠΙΓΡΑΜΜΑΤΩΝ, ΕΔΩ.

Οι πρώτοι που σκέφτηκαν να γράψουν ή να συλλέξουν / ανθολογήσουν επιγράμματα ήταν οι (αλφαβητικώς):

• Αγαθίας «Κύκλος των νέων επιγραμμάτων», 6ος αι.
• Αθήναιος ο επιγραμματοποιός, αρχαίος Έλληνας ποιητής. Σώζεται ένα επίγραμμά του στην Παλατινή Ανθολογία (ΙΧ 496), Διογένης Λαέρτιος.[1]
• Αλκέτας («Περί των εν Δελφοίς αναθημάτων»).
• Ανακρέων «Ανακρεόντεια», στην Παλατινή Ανθολογία (ποιήματα 1ου – 6ου αι.), κ.ά.
• Ανύτη, αρχαία Ελληνίδα ποιήτρια και επιγραμματοποιός, από την Τεγέα Αρκαδιας (περί 300 π.Χ.), που έγραψε στην δωρική διάλεκτο.
• Αριστόδημος ο Θηβαίος «Θηβαϊκά επιγράμματα».
• Αριστοτέλης «Ομήρου Επιτάφια».[2]
• Αυσώνιος «Επιτάφια»[3], Αμβέρσα, 1571.
• Αυτομέδων ο Κυζικηνός, επιγραμματοποιός. Του αποδίδονται 12 επιγράμματα στην Παλατινή Ανθολογία.[4]
• Διογένης Λαέρτιος «Πάμμετρος», 3ος αι.
• Διογενιανος «Επιγραμμάτων ανθολόγιον περί ποταμών, λιμνών, κρηνών, ορών, ακρωρειών».
• Θεόκριτος (Συρακούσες 315 – 260 π.Χ.), ένας από τους σημαντικότερους ποιητές της εποχής του, πρωτοπόρος της βουκολικής ποίησης του 3ου π.Χ αιώνα. Του αποδίδονται 16 επιγράμματα της Παλατινής Ανθολογίας.
• Λεωνίδας ο Αλεξανδρεύς (με ισόψηφα επιγράμματα, δηλ. κάθε δίστιχο δίνει το ίδιο άθροισμα εάν τα γράμματά του υπολογιστούν ως ελληνικοί αριθμοί – λεξαριθμητικώς!). Ήταν Έλλην επιγραμματοποιός (του 1ου μ.Χ. αιώνα), που γεννήθηκε στην Αίγυπτο και εργάστηκε στην Ρώμη ως γραμματικός. Έγραψε τρία βιβλία επιγραμμάτων, τα οποία ονόμασε «Χάριτες». Τα αφιέρωσε στον αυτοκράτορα. Στην Παλατινή Ανθολογία σώθηκαν 43 περίπου επιγράμματά του.
• Μενέστωρ («Εν των περί αναθημάτων»)
• Νεοπτολεμος ο Παριανος «Περί επιγραμμάτων».
• Νικόδημος ο Ηρακλεώτης με τα ανακυκλικά επιγράμματα (που διαβάζονται με το ίδιο μέτρο και νόημα κι από το τέλος προς την αρχή!)
• Παλλαδάς, Συλλογή, 4ος αι.
• Παύλος Σιλεντιάριος, ένας ηδυπαθέστατος αυλικός ποιητής, Βυζαντινός αυτοκρατορικός αξιωματούχος[5] και επιγραμματοποιός του 6ου αιώνα μ.Χ. Σώζονται 73 επιγράμματά του, κυρίως ερωτικού περιεχομένου.[6]
• Πολέμων («Περί των κατά πόλεις επιγραμμάτων», 2ος αι. π.Χ.
• Ποσείδιππος ο Πελλαίος, επιγραμματοποιός από την Πέλλα Μακεδονίας (περί το 300 π.Χ.), που έζησε στην Σάμο, και την Αλεξάνδρεια. Στην Παλατινή Ανθολογία σώζονται 22 επιγράμματά του από τον Στέφανο Μελέαγρου, με ερωτικό κυρίως θέμα. Επιγράμματά του βρέθηκαν και στον Πάπυρο του Μιλάνου[7]. Δυο από τα 112 επιγράμματα στον πάπυρο αυτό αποδίδονται στον Ποσείδιππο ήδη από γραπτά του Ι. Τζέτζη.
• Ρουφίνος, κ.ά. «Sylloge Rufiniana».
• Σιμωνίδης ο Κείος, από την Ιουλίδα της Κέας Κυκλάδων (556 π.Χ. – Ακράγας ή Συρακούσες Σικελίας Μεγάλης Ελλάδος / Κάτω Ιταλίας, 469 π.Χ.), κυρίως λυρικός ποιητής, που διδάχθηκε ποίηση και μουσική και συνέθεσε παιάνες προς τον Απόλλωνα.
• Σωρός, επίσης 3ος αιώνας π.Χ., συλλογή στην οποία υπήρχαν επιγράμματα του Ποσείδιππου του επιγραμματογράφου.[8]
• Φιλόχορος («Αττικές επιγραφές») τον 3^ο αιώνα π.Χ.
• Στέφανος Μελεάγρου «Μελέαγρος», ανθολογία, 1ος αι. μ.Χ.[9]
• Στέφανος Φιλίππου του Θεσσαλονικέως, 1ος αι.
• Στράτων από τις Σάρδεις «Μούσα Παιδική», ανθολογία, 2ος αι.

Και πολλοί άλλοι…

Εκδόσεις επιγραμμάτων

• ΚΥΡΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΥ του Προδρόμου «Επιγράμματα ως παλαιότατα, ούτω ευσεβέστατα, εν οις πάντα του εκατόρας διαθήκης κεφάλαια, ως ολβιώτατα συλλαμβάνονται και τ’ άλλα τινά»[11], εκδ. Ι. Μπεμπελιουμ, Βασιλεία[12], 1536.
• «ΕΠΙΓΡΑΜΜΑΤΑ ελληνικά των παλαιών ποιητών, και επιτάφια μετά των γραμμάτων» εξεδόθη το βιβλίο του Ιωαχέμ του Καμεραρίου και Ιακώβου του Μικύλλου, στην Βασιλεία[10] της Ελβετίας, το 1538.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης «Ελληνικη ανθολογια». Γ. Λεκάκης «Ελληνικη Βιβλιογραφια». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 16.2.2018.

ΒΙΒΛΙΟΓΙΑΦΙΑ

• ΑΡΒΑΝΙΤΟΠΟΥΛΟΥ Θ. ΑΠ. «ΔΩΔΕΚΑ ΘΕΣΣΑΛΙΚΑ ΕΠΙΓΡΑΜΜΑΤΑ», εναίσιμος διατριβή προς απονομήν του διδακτορικού αξιώματος υπό της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα, 1935-1938. Σχημα 8ο, σελ. (5)-80.
• Γαλάβαρης Γ. «Η Αγία Σοφία», στην «Ιστορία του Ελληνικού Έθνους», εκδ. Εκδοτική Αθηνών, 1978.
• Δικταίος Άρ. «Anthologia Graeca, η λεγομένη Παλατινή», εκδ. Γκοβόστης 1980.
• Καραγιαννόπουλος Ι. «Η πολιτική θεωρία των Βυζαντινών», εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη, 1992.
• Λαζανάς Β. «Αρχαία ελληνικά επιγράμματα εμπνευσμένα από την Κόρινθο και την περιοχή της», Αθήναι, 1971.
• Μπαρούτας Κ. «Το πρόβλημα της ελευθερίας στην βυζαντινή τέχνη», εκδ. Σαββάλας, Αθήνα, 2002.
• Τρυπάνης Κ. «Η Αλεξανδρινή ποίηση», Αθήνα, 1943.
• Χρήστου Π. «Ελληνική Πατρολογία», εκδ. Κυρομάνος, Θεσσαλονίκη 2006.
• Hunger H. «Βυζαντινή Λογοτεχνία», εκδ. Μ.Ι.Ε.Τ., Αθήνα, 1992.
• Jay P. «The Greek Anthology», εκδ. Allen Lane, 1973.
• Lesky A. «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας», μτφρ. Αγ. Τσοπανάκη, Θεσσαλονίκη, 1964.
• von Christ W. «Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας», μτφρ. Λ. Γ. Χ. Κώνστα και Ν. Γ. Πολίτη, Αθήναι, 1905.
• Waltz P. «Anthologie Grecque», εκδ. Les Belles Lettres, Παρίσι / Paris, 1960.
• «The Greek anthology The garland of philip and some sontemporary epigrams», A. S. F. Gow και D. L. Page (επιμ.), εκδ. London Cambridge University Press 1968.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] ΠΗΓΗ: Διογένης Λαέρτιος.

[2] Πλήρης τίτλος «ARISTOTELIS Stagiritae, Pepli Fragmentum siue Heroum Homericorum Epitaphia, fideliter auctori suo restituta, Latinè versa, et annotationibus illustrata per Gulielmum Canterum. His adiecta sunt propter argumenti similitudinem».

[3] Πλήρης τίτλος «Ausonii Epitaphia heroum, qui bello Troiano interfuerunt, aliquot locis ab eodem emendata. Editio secunda, cum aliis, tum integra tabula recens aucta», Antuerpiae, ex officina Christophori Plantini, 1571. Σχήμα 8o, σελ. 31.

[4] Στην Ανθολογία του Πλανούδη, από αυτά τα 12, μόνο 5 σώζονται με το όνομά του, δυο εμφανίζονται ως ανώνυμα και ένα αποδίδεται σε άλλον.

[5] από οικογένεια ευγενών και ο πατέρας του ήταν ο «ύπατος Κυρος». «Σιλεντιάριος» = αξίωμα επί Ιουστινιανού, μέλος του ανώτατου αυτοκρατορικού Συμβουλίου, του Σιλεντίου ή Σιγής.

[6] Συνέταξε επίσης και τις «Εκφράσεις», δηλ. έμμετρες περιγραφές αρχιτεκτονικών μνημείων της εποχής του: Η πρώτη έκφραση γράφτηκε κατόπιν εντολής του Ιουστινιανού, επ’ αφορμής την ανοικοδόμηση της Αγίας Σοφίας, μετά την κατάρρευση του τρούλλου (558 μ.Χ.). Αποτελείται από 1.029 στίχους, κυρίως εξάμετροι – οι αποστροφές προς τον αυτοκράτορα και τον πατριάρχη είναι 134 ιαμβικά τρίμετρα. Απαγγέλθηκε στην εορτή των Θεοφανίων το 563. Μεταξύ άλλων μνημονεύει την λαμπρότητα των χρωματιστών μαρμάρων, τον τρόπο στήριξης του τρούλλου, τα ψηφιδωτά των τόξων τα οποία παρομοιάζει με το «πολύχρωμο τόξο της Ίριδος», το ασημένιο κιβώριο, και την ολόχρυση πλάκα της Αγίας Τράπεζας στηριγμένης σε χρυσούς κίονες, το μεταξωτό κάλυμμά της επενδυμένο από χρυσό και άργυρο. Αργότερα γράφτηκε η β΄ έκφραση («Έκφρασις εἰς τὸν ἄμβωνα» του ναού της Αγίας Σοφίας») σε 275 εξαμέτρους και εισαγωγή σε ιαμβικό μέτρο. Αποτελείται από 29 ιάμβους.

[7] Ο P. Mil. Vogl. VIII 309 του τέλους του 3ου αιώνα π.Χ. έχει 112 επιγράμματα, 606 στίχους, που αποδίδονται στον Ποσείδιππο τον Πελλαίο. Στον πάπυρο υπάρχουν δυο επιγράμματα, τα οποία βρίσκονται στην Παλατινή Ανθολογία.

[8] Υπάρχει και συλλογή με τίτλο «Επιγράμματα», επίσης του 3ου αιώνα π.Χ., που αποδίδεται στον Ποσείδιππο.

[9] Η «Ανθολογία του Κεφαλά» (περιείχε ποιήματα των Στέφανου Μελεάγρου, Φιλίππου Θεσσαλονικέως και του Αγαθία), ερανισμένα από τον Κωνσταντίνο Κεφαλά (10ος αιώνας). Δεν έχει σωθεί, αλλά σε αυτήν βασίζεται η Παλατινή Ανθολογία και του Πλανούδη.

[10] Basileae ex Officina Heruagiana. σχημα 8o, σελ. 160, στα ελληνικά.

[11] Ο τίτλος συνέχιζε «α πίναξ τη επομένη σελίδι ιδία δικλοί».

[12] Basileae, apud Ioannem Bebelium.

Περι επιγραμματων Λεκακης επιγραμματα επιγραμμα εκδοσις εκδοσεις βιβλιο χαμενα βιβλια ποταμωνυμικα Επιγραμματων ανθολογιον ποταμος, λιμνη, κρηνη, ορος, ακρωρεια ποταμοι λιμνωνυμιμα, κρηνωνυμικα, ορωνυμικα, ακρωρειο επιγραμματα επιγραφω επιγραφη Ηροδοτος Θουκυδιδης ελεγειακη ποιηση ελεγειακος εγγραφη αποτιμηση ζημιων, επιγραμματιον, υποκοροστικο Πλουταρχος Ευριπιδης εργο τεχνης αφιερωμα ονομα αφιερωμα αρχαιοτητα εμμετρα λεξις βραχυ ποιημα μετρο ελεγειακο γλαφυρο ευφυες διανοημα γεγονος αξιον μνημης εμμετρες επιτυμβιες επιγραφες ελλην ελληνικη ανθολογια αρχαιοι ελληνες επιγραμματοποιοι διαμνημονευση συμβαν βιβλιου, εικονα Αιλιανος εγγραφος εκτιμησις απαιτησις αποζημιωση αριστοτελης αρχαια λογοτεχνια λογοτεχνικο ειδος ταφος διστιχο, δακτυλικο ηρωικο εξαμετρο στιχος δακτυλος πενταμετρο συλλογη αγαθιας Κυκλος 6ος αιωνας πχ μα αθηναιος επιγραμματοποιος, Παλλατινη Παλατινη Ανθολογια Διογενης Λαερτιος αλκετας Δελφοι αναθημα ανακρεων ανακρεοντεια ποιηματα 1ος ανυτη, αρχαια Ελληνιδα ποιητρια Τεγεα αρκαδια 4ος 300 δωρικη διαλεκτος αριστοδημος Θηβαιος θηβα Θηβαικα βοιωτια αριστοτελης ομηρος Ομηρου Επιταφια αυσωνιος επιταφιο αμβερσα, 1571 16ος αυτομυδων Κυζικηνος, κυζικος παμμετρος 3ος διογενιανος ανθολογιο θεοκριτος Συρακουσες σημαντικοτεροι ποιητες πρωτοπορος βουκολικη ποιησις λεωνιδας Αλεξανδρευς ισοψηφο αθροισμα γραμματα ελληνικος αριθμος λεξαριθμητικη αιγυπτος Ρωμη γραμματικος βιβλια Χαριτες αυτοκρατορας μενεστωρ αναθηματα νεοπτολεμος Παριανος παρος κυκλαδων νικοδημος Ηρακλεωτης ανακυκλικο μετρο νοημα παλλαδας, 4ος παυλος Σιλεντιαριος, ηδυπαθεστατος αυλικος βυζαντινος αυτοκρατορικος αξιωματουχος ερως ερωτας ερωτικο πολεμων πολις πολη 2ος ποσειδιππος Πελλαιος, Πελλα Μακεδονιας μακεδονια Σαμος, αλεξανδρεια Στεφανος Μελεαγρου, παπυρος Μιλανου μιλανο ιαλια Τζετζης ρουφινος, σιμωνιδης Κειος, Ιουλιδα Κεας κεα Κυκλαδες 556 ακραγας Σικελια μεγαλη Ελλαδα Κατω Ιταλιας, 5ος 469 λυρικος μουσικη παιανας παιαν θεος Απολλωνας απολλων σωρος, επιγραμματογράφος φιλοχορος αττικες επιγραφες αττικη Μελεαγρος Φιλιππου Θεσσαλονικευς, Θεσσαλονικεας Θεσσαλονικη στρατων Σαρδεις Μουσα Παιδικη ελληνικα παλαιοι επιταφια γραμμα Ιωαχεμ ιωακειμ Καμεραριος Ιακωβος Μικυλλος Βασιλεια ελβετια ΚΥΡΟΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ Προδρομος παλαιοτατα, ευσεβεστατα, εκατορας διαθηκης κεφαλαια, ολβιωτατα Μπεμπελιουμ, βεβελιος ΘΕΣΣΑΛΙΑ διατριβη διδακτορικο Φιλοσοφικη Σχολη Εθνικο και Καποδιστριακο Πανεπιστημιο Αθηνων, δικταιος πολιτικη θεωρια Βυζαντινοι κορινθος ελευθερια βυζαντινη τεχνη αλεξανδρινη χρηστου ελληνικη Πατρολογια Κυρομανος, ΜΙΕΤ κωνστας Πολιτης, Παρισι λονδινο πλανουδης, ονομα ανωνυμα οικογενεια ευγενων υπατος Κυρος σιλεντιαριος αξιωμα Ιουστινιανος ανωτατος αυτοκρατορικο Συμβουλιο Σιλεντιος σιγη εκφρασεις εμμετρη περιγραφη αρχιτεκτονικη μνημειο ανοικοδομηση ΙΝ εκκλησια ιερος ναος Αγιας Σοφιας, Αγια Σοφια καταρρευση τρουλος τρουλλος 558 στιχοι εξαμετρος αποστροφη αυτοκρατωρ οικουμενικος πατριαρχης ιαμβος τριμετρο απαγγελια εορτη γιορτη Θεοφανια θεοφανεια 563 λαμπροτητα χρωματιστα μαρμαρα ψηφιδωτο τοξο πολυχρωμο ιριδος, ιριδας ιρις ιριδα ασημενιο κιβωριο, ολοχρυση χρυση πλακα αγια Τραπεζα χρυσος κιονας, μεταξωτο καλυμμα επενδυση χρυσος αργυρος αμβωνας εξαμετρα ιαμβικο μετρο ιαμβοι 3ος Κεφαλα Κεφαλας 10ος