Δρήρος Κρήτης: ἆδ’ ἔϝαδε πόλι – Ο πρώτος δημοκρατικός νόμος

Τοῦ Ἰωάννη Μαρκάκη, προέδρου Ἐφετῶν, Ἱστορικοῦ (MSc) 

Ι. Νόμος είναι η γενική (απρόσωπη) και αναγκαστική ρύθμιση των σε ορισμένη κοινωνία βιοτικών σχέσεων, για την διασφάλιση δε της μη αλλοιώσεώς του και, συναφώς, της τηρήσεώς του απαιτείται επί πλέον να είναι γραπτός. Δημοκρατικός, όμως, νόμος είναι, επιπροσθέτως, ο εκπορευόμενος από την βούληση των πολιτών και, κατ’ ανάγκην, από την πλειοψηφία τους, συνακολούθως ο προάγων την εν όλω ελευθερία και το αριστοτελικό κοινόν συμφέρον, ο έχων πράγματι δημοκρατικό περιεχόμενο.

ΙΙ. Τέτοιον νόμο, γραπτό και δημοκρατικό ομού, περιέχει η δικαιική επιγραφή η ανευρεθείσα το 1936 από Γάλλους αρχαιολόγους στο ανατολικό τμήμα της Κρήτης, στα ερείπια της λησμονημένης σήμερα αρχαίας κρητικής-δωρικής πόλεως της Δρήρου, εγγύς της νυν Νεαπόλεως Λασιθίου (καταχώρηση της επιγραφής στην συλλογή των Η. Van Effenterre – F. Ruzé 1994 «Nomima Ι» αρ. 81).

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΔΡΗΡΟΥ, ΕΔΩ. 

Ο νόμος αυτός, γνωστός ως «Θεσμικός Νόμος της Δρήρου», χρονολογείται στις αρχές ή τα μέσα του 7^ου π.Χ. αιώνος και, ως εκ τούτου, είναι ο αρχαιότερος από τους μέχρι σήμερα ανευρεθέντες στην ευρωπαϊκή ήπειρο γραπτούς νόμους, στον οποίο και το πρώτον σε αρχαιοελληνική επιγραφή εμφαίνεται η περιύμνητος πόλις του Αρχαιοελληνικού Κόσμου, ήτοι η πολιτική κοινότητα, ως κυρίαρχη οντότητα^. επιπροσθέτως, όμως, είναι ο πρώτος σε παγκόσμιο επίπεδο δημοκρατικός νόμος, και δη πολιτειακός (θεσμικός), δοθέντος ότι νόμοι υπήρχαν μεν και παλαιότερα (ήδη κατά τον 21^ο αιώνα π.Χ. στην Μεσοποταμία) ή περίπου συγχρόνως του προκειμένου νόμου, πλην, όμως, στερούντο δημοκρατικής εκπορεύσεως (δημοκρατικής νομιμοποιήσεως)[1].

ΙΙΙ. Ορίζει, συγκεκριμένα, ο «Θεσμικός Νόμος της Δρήρου» (εφ’ εξής Νόμος) σε κατά το δυνατόν πιστή, ως προς το νόημα, απόδοση: «Αυτά απεφάσισε η πόλις^. εάν κάποιος πολίτης διετέλεσε κόσμος, να μην αναλάβει εκ νέου το ίδιο αξίωμα επί δέκα έτη^. εάν, παρά την απαγόρευση αυτή, γίνει κόσμος, για όποια δικαστική απόφαση εξέδωσε να οφείλει το διπλάσιο του χρηματικού αντικειμένου της και να καταστεί δια βίου άκρηστος, όσα δε διενήργησε με την ιδιότητα του κόσμου να θεωρούνται ως μηδέποτε γενόμενα^. να ορκισθούν, ο κόσμος, οι δάμιοι και οι ίκατοι της πόλεως»[2].

IV. Το λιτό και σαφές προοίμιο του Νόμου – ἆδ’ ἔϝαδε πόλι – δεν καταλείπει αμφιβολίες για το ότι ο Νόμος θεσπίσθηκε από την πόλιν, ήτοι την κοινότητα των πολιτών δια των τεταγμένων της οργάνων[3], και όχι, επομένως, αυθαιρέτως από κάποιο φίλαρχο ηγεμόνα ή κάποια ελίτ εξουσίας ή μιά ολιγαρχία ή ένα ιερατείο.

Εκ της μνείας στον ακροτελεύτιο στίχο ότι εγγυητές της τηρήσεως του Νόμου είναι ο κόσμος, οι δάμιοι και οι ίκατοι, σε συνδυασμό με τα προκύπτοντα από τις επιγραφές των αρχαίων κρητικών πόλεων (αρχαϊκής έως ελληνιστικής περιόδου) και τις μαρτυρίες των Αρχαίων Ελλήνων Συγγραφέων (ιδίως του Αριστοτέλους) περί της εν γένει πολιτειακής συγκροτήσεως της δωρικής Κρήτης[4], συνάγεται ότι ο Νόμος θεσπίσθηκε με σύμπραξη των ανωτέρω μνημονευομένων οργάνων της πόλεως στην βάση της αρχής της πλειοψηφίας. Συγκεκριμένα, θεσπίσθηκε με σύμπραξη:

• αφ’ ενός μεν των δαμίων, μελών του δήμου (δάμος στην κρητική-δωρική διάλεκτο), ήτοι της συνελεύσεως των πολιτών,
• αφ’ ετέρου δε του κόσμου, νοουμένου ως του συμβουλίου των κόσμων (ανωτάτων αρχόντων ετήσιας θητείας, κατεχόντων πολιτικοστρατιωτικές αρμοδιότητες, δέκα, συνολικά, το πολύ), ή, ενδεχομένως, του επί κεφαλής τους, καλουμένου σε μεταγενέστερες κρητικές επιγραφές πρωτόκοσμου, οι οποίοι εκλέγοντο από τον δήμον αλλά με δικαίωμα εκλογής μόνο των μελών των μαρτυρουμένων από τον Αριστοτέλη κοινωνικοοικονομικώς ισχυρών τινών γενών («Πολιτικά» 1272a 34-35), και, επιπροσθέτως,
• των ικάτων (των «είκοσι»), ήτοι των μελών της ολιγαρίθμου βουλής (βολά ή βουλά στην κρητική-δωρική διάλεκτο), με νομοθετικές και συμβουλευτικές, κυρίως, αρμοδιότητες, επίσης εκλεγομένων από τον δήμον [5].

V. Ο θεσπιζόμενος με τον Νόμο πολιτειακός κανόνας είναι ρηξικέλευθος^. σε ουδένα επιτρέπει, και τον πλέον ικανό και ευδοκίμως τελέσαντα την θητεία του στο ύπατο αξίωμα του κόσμου, να επανεκλεγεί στο ίδιο αξίωμα παρά μόνο μετά την παρέλευση δεκαετίας από την λήξη της προηγουμένης θητείας του στο αξίωμα αυτό. Σκοπός (ratio) του Νόμου είναι η αποφυγή της επί μακρόν ασκήσεως της πολιτικής εξουσίας από το ίδιο πρόσωπο, έστω και το πλέον χαρισματικό, καθ’ όσον, για τον νομοθέτη της Δρήρου (την βούληση των Δρηρίων πολιτών συλλογικώς) στην επί μακρόν νομή της πολιτικής εξουσίας ελλοχεύει ο κίνδυνος επιβολής της γνωστής στην ελληνική αρχαιότητα τυραννίδος, γενικότερα δε φαινομένων αυταρχισμού, δεσποτισμού και των παρεπομένων φαινομένων της ηθικής-οικονομικής διαφθοράς, της οικογενειοκρατίας και του νεποτισμού, τεινόντων στην κατάλυση της πολιτικής ελευθερίας και της ισονομίας αλλά και στην διασπάθιση του δημοσίου χρήματος, τελικώς στην εξυπηρέτηση του ιδίου συμφέροντος και όχι του αριστοτελικού κοινού συμφέροντος. Ο νομοθέτης της Δρήρου, αντιλαμβανόμενος το επί το χείρον ευαλλοίωτο της ανθρωπίνης φύσεως εκ της κατοχής της εξουσίας, λόγω της εγγενούς στον άνθρωπο φιλαυτίας και ιδιοτελείας του, τάσσεται με τον παρόντα δικαιικό κανόνα υπέρ της εναλλαγής των πολιτών στο ύπατο αξίωμα του κόσμου, περιορίζοντας χρονικώς, στο αναγκαίο μέτρο, το δικαίωμα του επανεκλέγεσθαι στο αξίωμα τούτο με σκοπό να ελαχιστοποιηθούν οι κίνδυνοι ανατροπής ή αλλοιώσεως του πολιτεύματος, δυνάμενοι να αναιρέσουν την θεμελιώδη αρχή αδ’ έϝαδε πόλι και, βαθύτερα, την ίδια την πόλιν παρά την κατά τον τρόπο αυτόν στέρησή της, για το συγκεκριμένα ορισθέν χρονικό διάστημα (δεκαετία), από πρόσωπα ικανότατα πολιτικώς στην διακυβέρνησή της. Η νομοθετική αυτή επιλογή καθίσταται πλέον εύλογος εάν συνεκτιμηθεί ότι οι κόσμοι, όλοι ανεξαιρέτως, ήσαν μέλη των κοινωνικοοικονομικώς ισχυρών τινών γενών, ως προεξετέθη (υπό IV), ώστε μία χωρίς χρονικό περιορισμό επανεκλογή στο αξίωμα του κόσμου θα επέφερε παγία σύμφυση κοινωνικοοικονομικής και πολιτικής ισχύος με πιθανότατη την εκκόλαψη των εν λόγω πολιτικών κινδύνων.

Με τον υπό εξέταση πολιτειακό κανόνα, σε συνδυασμό με τον έτερο, επίσης σημαντικότατο, πολιτειακό κανόνα της βραχυχρονίου (ετησίας) θητείας των κόσμων [6], αποσκοπούντες στον περιορισμό των πολιτικών κινδύνων εκ της φιλαρχίας ή σπουδαρχίας και, συγχρόνως, διαπαιδαγωγούντες τους πολίτες στην αποτροπή της φιλαρχίας[7], πραγματώνονται τα αυθεντικώς δημοκρατικά βασικά αρχαιοελληνικά αξιώματα του άρχειν και άρχεσθαι και μη δις τον αυτόν άρχειν και ολιγοχρονίους είναι τας τιμάς (βλ. Αριστοτέλους «Πολιτικά» 1317b 18-25), ώστε να έχει ο προκείμενος κανόνας γνησίως δημοκρατικό περιεχόμενο.

VI. Περαιτέρω, ο Νόμος ορίζει συγκεκριμένες κυρώσεις για τους φερομένους ή εμφανιζομένους ως κόσμους, αποκτήσαντες το αξίωμά τους κατόπιν παρανόμου επανεκλογής τους, κατά παράβαση του ανωτέρω θεσπιζομένου δικαιικού κανόνα. Πρόκειται για κυρώσεις αφορώσες το πρωτοεμφανιζόμενο στην Ελλάδα και την Ευρώπη αδίκημα της «νοσφίσεως εξουσίας» ή «σφετερισμού εξουσίας» ή «αντιποιήσεως αρχής», κατά την ορολογία του συγχρόνου διοικητικού δικαίου[8].

Οι προβλεπόμενες κυρώσεις είναι, αφ’ ενός μεν η χρηματική κύρωση, ποσού ίσου με το διπλάσιο της αξίας του χρηματικού αντικειμένου της δικαστικής αποφάσεως η οποία εξεδόθη από τον παρανόμως επανεκλεγέντα κόσμο, αφ’ ετέρου δε η κύρωση της ακρηστίας, πλήττουσα την προσωπικότητα του παρανόμως επανεκλεγέντος κόσμου, ασφαλώς βαρυτέρα της χρηματικής κυρώσεως αλλά ίσως βαρυτέρα ακόμη και της θανατικής ποινής εάν ληφθεί υπ’ όψιν το αξιακό πλαίσιο της αρχαιοελληνικής κοινωνίας και δη της κρητική-δωρικής. Άκρηστος σημαίνει ο ακατάλληλος ή ανώφελος, ο μη χρησιμεύων, δηλαδή αυτό το οποίο και σήμερα σημαίνει στην νεοελληνική γλώσσα. Επομένως, η εν προκειμένω κύρωση της ακρηστίας πρέπει να θεωρηθεί ότι αφορά το να καταστεί ακατάλληλος, άχρηστος, για την πόλιν ο παρανόμως επανεκλεγείς κόσμος, ήτο περιλαμβάνει όχι μόνο την στέρηση των πολιτικών του δικαιωμάτων αλλά και τον εν γένει αποκλεισμό του από την πολιτική κοινότητα, την νομική και κοινωνική του εκμηδένιση, κύρωση αντίστοιχη, ίσως, της από την αρχαία αττική νομοθεσία προβλεπομένης ποινής της ατιμίας.

Όσον αφορά στην σχέση της πόλεως με τα πάσης φύσεως ενεργήματα των παρανόμων κόσμων (πολιτικές-κυβερνητικές, εκτελεστικές, νομοθετικές και δικαστικές πράξεις, αποφάσεις ή ενέργειες), ο Νόμος κατηγορηματικά θεωρεί τούτα ως μηδέν, ήτοι όχι απλώς νομικώς άκυρα αλλά μηδέποτε γενόμενα, ανύπαρκτα, εξοβελίζοντάς τα από την έννομη τάξη της πόλεως. Συνάγεται, επομένως, ότι η πόλις ουδόλως δεσμεύεται εκ των ενεργημάτων των παρανόμων κόσμων ούτε, ενδεχομένως, ως προς τρίτους (ξένους πολίτες ή ξένες πόλεις και δυνάμεις), οι οποίοι τυχόν εμπλέκονται (όπως για παράδειγμα από συναφθείσα μετ’ άλλης πόλεως συνθήκη συμμαχίας ή ισοπολιτείας), ώστε να διαφαίνεται στον Νόμο η μη υπ’ αυτού αναγνώριση της συνέχειας της οντότητας της πόλεως στις ως άνω περιπτώσεις.

O Νόμος δεν προβλέπει κυρώσεις για τα πολιτειακά όργανα ή τους πολιτειακούς παράγοντες που θα συνεργήσουν, άμεσα ή έμμεσα, σε μια παράνομη επανεκλογή στο αξίωμα του κόσμου ή θα την ανεχθούν, ήτοι, προεχόντως, για τους προαναφερθέντες δαμίους, ικάτους και το συμβούλιο των κόσμων (ή τον πρωτόκοσμον) ούτε για τους πολίτες που ενδεχομένως θα συμβάλουν σε τούτο. O Νόμος αρκείται για τους δαμίους, ικάτους και το συμβούλιο των κόσμων (ή τον πρωτόκοσμον) στην δέσμευσή τους εκ μόνου του όρκου τους για την τήρησή του, σύμφωνα με τον προαναφερθέντα ακροτελεύτιο στίχο του Νόμου, καθώς και στην επαπειλουμένη κατάρα του θιοσόλοιον, ήτοι του ολέθρου ή αφανισμού τους από την θεία δύναμη.

VII. Ασφαλώς κάποιοι φιλόδοξοι Δρήριοι των ισχυρών τινών γενών καταψήφισαν τον Νόμο, σφόδρα δυσαρεστηθέντες από τις ρυθμίσεις και κυρώσεις του. Αλλά η πόλις – κατά πλειοψηφία – αυτά απεφάσισε (αδ’ έfαδε) ακριβώς για την προστασία της και την διασφάλιση της αρχής του αδ’ έfαδε πόλι. Αυτό το αδ’ έfαδε πόλι συνιστά την πραγμάτωση της για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία συντελεσθείσης στον Αρχαιοελληνικό Κόσμο επιγνώσεως σε πολιτικό επίπεδο του αυτεξουσίου και της αξιοπρεπείας του ανθρώπου. Διά τούτο ο πρώτος γραπτός και δημοκρατικός Νόμος της λησμονημένης σήμερα Δρήρου σηματοδοτεί την γένεση παγκοσμίως της δημοκρατικής αρχής.

• ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Al. Marinucci, Γ. Λεκάκης “Η αρχαία ελληνική πόλη των Λοκρών Μεγάλης Ελλάδος, η πρώτη πόλη στην Ευρώπη, που είχε γραπτό σύνταγμα (7ος αι. π.Χ.)-Θεϊκή προσφορά Αθηνάς και Απόλλωνος!” – ΕΔΩ.

Το αρχαίο βουλευτήριο της Δρήρου.

VIII. Ο προκείμενος Νόμος δεν δύναται να θεωρηθεί ως ένας μεμονωμένος – αποσπασματικός – γραπτός πολιτειακός νόμος. Αντιθέτως, ετέθη ως αναγκαία συμπλήρωση ή τροποποίηση ενός προϋφισταμένου, ήδη διαμορφωμένου, στην πόλιν της Δρήρου του 7^ου π.Χ. αιώνος πλαισίου ή πλέγματος πολιτειακών (πολιτικών) κανόνων, πιθανότατα ρητώς θεσμοθετηθέντων (διά των καλουμένων στην δωρική Κρήτη γραμμάτων, δηλαδή των γραπτών νόμων), παρά την μη μέχρι σήμερα ανεύρεση στην Δρήρο άλλων γραπτών πολιτειακών νόμων, η οποία (ανεύρεσή τους) αποτελεί ζητούμενο[9]^. διότι, με δεδομένο ότι ο προκείμενος Νόμος γραπτώς εθεσμοθετήθη ως ανάχωμα στην επιβολή τυραννίδος, λόγω των πολιτικών κινδύνων των ελλοχευόντων ακριβώς ένεκα των σημαντικοτάτων αρμοδιοτήτων των κόσμων («υπερεξουσιών» θα λέγαμε), ρυθμίζων τα ειδικότερο (επί μέρους) ζήτημα της επανεκλογής των κόσμων, εύλογο είναι ότι θα είχαν ομοίως ρητώς (γραπτώς) θεσμοθετηθεί σε προγενέστερο χρόνο, ως κατ’ ανάγκην πρότερα, τα ευρύτερα – μείζονα – ζητήματα της εν γένει πολιτειακής (πολιτικής) συγκροτήσεως, ήτοι, προεχόντως, οι αρμοδιότητες και ο τρόπος ή διαδικασία εκλογής των κόσμων, πιθανώς δε και των λοιπών εμφαινομένων στον ίδιο Νόμο βασικών πολιτειακών οργάνων, χωρίς τούτο να έχει επισημανθεί στην υφισταμένη βιβλιογραφία[10]. Διαφαίνεται, συνακολούθως, η ύπαρξη το πρώτον στην Δρήρο, ήδη κατά τον 7^ου π.Χ. αιώνα, όχι μόνο της πόλεως αλλά και της πόλεως της τα μάλα συγκροτημένης, της συντεταγμένης, ώστε, κατά τον Κ. Καστοριάδη («Η ελληνική ιδιαιτερότητα» τ.Α-2008, σ. 41 και 471), στην Δρήρο αναδύθηκε η αρχαιοελληνική πόλις. – ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: Παρ’ όλα αυτά, το υπουργειο Πολιτισμου της Ελλάδος στην επίσημη ιστοσελία του δεν έχει ούτε μια λέξη για την Δρήρο – ΔΕΙΤΕ το ΕΔΩ.

IX. Μετά ταύτα, εάν θεωρηθεί βάσιμη η ανωτέρω παραδοχή, ευλόγως ανακύπτει το ερώτημα: Γιατί η πρώιμη αυτή γένεση και συγκρότηση της αρχαιοελληνικής πόλεως στην Δρήρο, την δωρική Κρήτη γενικότερα, την Κρήτη των ορεσίβιων «απαίδευτων» κτηνοτρόφων και πολεμάρχων Δωριέων, μια Κρήτη εν πολλοίς απομονωμένη και μη εμποροκρατούμενη, αντιθέτως προς άλλες περιοχές του Αρχαιοελληνικού Κόσμου με ακμάζον εμπόριο και σφύζουσα οικονομική δραστηριότητα; Η απάντηση, νομίζω, πρέπει να αναζητηθεί στο μινωικό υπόστρωμα της Κρήτης, στον προϋπάρξαντα κρητικό-μινωικό πολιτισμό, τον πρώτο ελληνικό[11] (και ευρωπαϊκό) πολιτισμό, πολιτισμό πολυπαινεμένο κατά την αρχαιοελληνική μυθολογική και φιλολογική παράδοση, βαθύτατα δε επηρεάσαντα τους Δωριείς και, γενικότερα, τον Αρχαιοελληνικό Κόσμο. Πράγματι, η απαιτουμένη πρώτη ύλη για την γένεση της αρχαιοελληνικής πόλεως, δηλαδή η αστική συγκρότηση και νομοθεσία, ήδη υφίστατο στην μινωική Κρήτη, καθ’ όσον υφίσταντο σ’ αυτήν, αφ’ ενός μεν πόλεις υπό την έννοια του άστεως[12], αστικά (οικιστικά), δηλαδή, κέντρα, όπως προκύπτει από τις αρχαιολογικές ανασκαφές[13], αφ’ ετέρου δε οι αναγκαίως συναπτόμενοι νομικοί κανόνες, μάλιστα δε ένας σημαντικότατος νομικός πολιτισμός, του οποίου ο απόηχος εντονότατος στην αρχαιοελληνική Γραμματεία και μυθολογική παράδοση[14]. Πέραν τούτων, ο δεσποτισμός της μινωικής Κρήτης ήταν μάλλον αμβλυμμένος, ήπιας μορφής, όπως συνάγεται από τις ανασκαφικές έρευνες, ιδίως στην μινωική πόλη των Μαλίων[15], και τον εν γένει χαρακτήρα του μινωικού πολιτισμού, χαρακτήρα αισιόδοξο και εξωστρεφή, αποπνέοντα την χαρά της ζωής, ως εμφαίνεται στην μινωική τέχνη[16], μη συνάδοντα προς έναν ανατολικού τύπου δεσποτισμό, γεγονός το οποίο επίσης ευνόησε την γένεση της αρχαιοελληνικής πόλεως.

X. Τυπολογική συνέχεια της πόλεως της Δρήρου – της αρχαιοελληνικής πόλεως – δύναται να θεωρηθεί, υπό ορισμένη οπτική[17], και η του Κωνσταντίνου Πόλις, μητροπολιτική πολιτεία και βασιλίς των πόλεων του Βυζαντίου, εφ’ όσον τούτο συνιστά, σύμφωνα με την ίδια οπτική[18], «ευθεία προέκταση» και «απλώς μορφολογική εκδήλωση» του «ελληνικού κοσμοσυστήματος» των πόλεων, του «πρώτου ανθρωποκεντρικά διατεταγμένου πολιτισμού», με τις ρίζες του στους κρητομυκηναϊκούς χρόνους. Από την πόλιν, επομένως, της Δρήρου στην Κωνσταντινούπολιν…

XI. Η αρρήκτως συναρτωμένη προς την πόλιν δημοκρατική αρχή, εμβληματική έκφανση της οποίας ο «Θεσμικός Νόμος της Δρήρου», που διαπότισε επί αιώνες τον βίο των προγόνων μας και ιδεατό θεμέλιο του λεγομένου «δυτικού πολιτισμού», διακυβεύεται σήμερα από έναν διάχυτο ευδαιμονισμό, ιδιωτεία και ακηδία, υπό την ασφυκτική πίεση της επικρινομένης από τον Αριστοτέλη χρηματιστικής οικονομίας. Πρέπον είναι να διαφυλάξουμε τις ρίζες μας αυτές και δημιουργικά να τις αξιοποιήσουμε για το παρόν και το μέλλον μας, αντιτάσσοντας το αδ’ έfαδε πόλι στο διαρκώς ογκούμενο σήμερα δημοκρατικό έλλειμμα.

ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 10.3.2026.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

1. Από τους προγενεστέρους ή περίπου συγχρόνους του προκειμένου Νόμου της Δρήρου γνωστούς, μέχρι σήμερα, νόμους, για τους οποίους πληροφορούμεθα, σε κάποιο βαθμό, από άμεσες ή έμμεσες διαγνωστικές πηγές, οι στην Μεσοποταμία κώδικες νόμων του Ουρ Ναμού (21^ου αιώνος π.Χ.) και του Χαμουραμπί (18^ου αιώνος π.Χ.) αναμφιβόλως ήταν δεσποτικοί, ενώ η νομοθεσία του Λυκούργου (τέλη 8^ου αιώνος π.Χ. ή αρχές 7^ου αιώνος π.Χ.) κατ’ αρχάς δεν ήταν γραπτή, ενώ δεν είχε τυπολογικώς δημοκρατική εκπόρευση, διότι φέρεται να θεσπίσθηκε από ένα πρόσωπο και καθ’ υπαγόρευση θεϊκού χρησμού, σύμφωνα με την αρχαιοελληνική παράδοση ^. ομοίως δεν είχαν τυπολογικώς δημοκρατική εκπόρευση οι νομοθεσίες του Ζαλεύκου (περί τα μέσα του 7^ου αιώνος π.Χ.) και των Χαρώνδα και Δράκοντος (περί τα τέλη του 7^ου αιώνος π.Χ.), καθώς και του Σόλωνος (αρχές 6^ου αιώνος π.Χ.).
2. Το στην αρχαία κρητική-δωρική διάλεκτο κείμενο του Νόμου έχει ως εξής:

 *ἆδ’ ἔϝαδε | πόλι· | ἐπεί κα κοσμησίε, | δέκα ϝετίον τον ἀ-

 ϝτὸν | μὴ κοσμε̄ν· | αἰ δὲ κοσμησίε, | ὀ[π]ε δικακσίε | ἀϝτὸν ὀπῆλεν |

διπλεῖ κἀϝτὸν

ἄκρηστον | ἦμεν, | ἆς δόοι, | κὄτι κοσμησίε | μηδὲν ἤμην.

ὀμόται δὲ | κόσμος | κοἰ δάμιοι | κοἰ | ἴκατοι | οἰ τᾶς πόλ[ιο]ς.

 *Στο κείμενο της επιγραφής παρεμβάλλεται η λέξη θιοσόλοιον (Θιός / Θεός και όλοιον, εκ του όλλυμι), ήτοι θεία τιμωρία (ο εκ του Θεού όλεθρος ή αφανισμός), πιθανώς τεθείσα εκ των υστέρων, με αρχική θέση πριν το κείμενο.

3. Υποστηρίχθηκαν οι απόψεις ότι στον προκείμενο Νόμο ως πόλις νοείται αποκλειστικώς η συνέλευση των πολιτών (P. Demargne – H.Van Effenterre «Recherches à Dréros II» σε BCH 61/1937 σ.341-342 κ.ά.)[*] ή ένα συμβούλιο αρχόντων (V. Ehrenberg «An Early Source of Polis-constitution» σε CQ 37/1943 σ.15 κ.ά.). Aντιθέτως Κ. Καστοριάδης «Η ελληνική ιδιαιτερότητα» 2008 τ.Α.σ.41,471, Ι. Τριανταφυλλόπουλος «Ελληνικά Δίκαια 1» 1978 σ.27 κ.ά., και, διεξοδικώς, Ι. Μαρκάκης «άδ’ έfαδε πόλι. Η κρητική-δωρική πολιτειακή τάξις» 2014 σ.77 κ.επ. Για την πολυσημία της πόλεως, με κυρίαρχη, πάντως, την έννοια της πολιτικής κοινότητος, βλ. P. Flensted-Jensen – M. H.Hansen – Th. Heine Nielsen 2007 «Inscriptions».

[*] ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη: Σε “δεξαμενή” η οποία είχε τεθεί υπό την προστασίαν του θεού Δελφινίου Απόλλωνος (βρέθηκαν το 1936), θραύσματα 9 επιγραφών, όλες του 7ου αιώνα π. Χ., οι οποίες όλες αφορούν νομικά και πολιτειακά θέματα. Οι ερευνητές, υποθέτουν ότι οι επιγραφές ήταν αρχικώς ανηρτημένες στον ανατολικό τοίχο του ναού του Δελφινίου Απόλλωνος, ο οποίος, πριν την κατασκευή της δεξαμενής, ήταν το πλέον κοντινό και ορατό από την Αγορά σημείο του ανδήρου. Έτσι, οι πολίτες θα μπορούσαν πολύ εύκολα να συμβουλευτούν τους νόμους, των οποίων το κύρος εγγυόταν η θεϊκή παρουσία – βλ. Demargne – Van Effenterre 1937, 27-32, ιστορικός-επιγραφολόγος P. Perlman “Writing on the Walls. The Architectural Context of Archaic Cretan Laws” στο L. Preston Day – M. S. Mook – J. D. Muhly (επιμ.) “Crete Beyond the Palaces: Proceedings of the Crete 2000 Conference” (Φιλαδελφεια, 2004), 181-197, κ.ά.

3. Περί της πολιτειακής οργανώσεως των πόλεων της δωρικής Κρήτης, κοινής κατά τα ουσιώδη παρά τις επί μέρους διαφορές, βλ. Ε. Kirsten «Das dorische Kreta, I: Die Insel Kreta im funften und vierten Jahrhundert» 1986, A. Chaniotis «Die Verträge zwischen kretischen Poleis in der hellenistischen Zeit», 1996, Αικ. Μανδαλάκη «Κοινωνία και Οικονομία στην Κρήτη κατά την Αρχαϊκή και Κλασσική Εποχή» 2004, Μ. Γιούνη «Η γένεση του γραπτού νόμου στη δωρική Κρήτη» 2011 κ.ά., ειδικότερα δε Ι. Μαρκάκης ό.π.
4. Για τον συγκεκριμένο τρόπο συμπράξεως των πολιτειακών οργάνων των πόλεων της δωρικής Κρήτης ως προς την άσκηση, μεταξύ άλλων, της νομοθετικής λειτουργίας βλ. Ι. Μαρκάκης «άδ’ έfαδε πόλι. Η κρητική-δωρική πολιτειακή τάξις» 2014, σ. 62-65 και 77-87, όπου και αντικρούονται οι απόψεις περί του ότι ως δάμιοι νοούνται κάποιοι οικονομικοί αξιωματούχοι (V. Ehrenberg ό.π. σ.17-18 κ.ά.) ή μια εποπτεύουσα τους κόσμους επιτροπή (R. F. Willetts «Aristocratic Society in Ancient Crete»1955 σ.168 κ.ά.) ή οι δαμιοργοί (F. Ruzé «Délibération et pouvoir dans la cité de Nestor à Socrate» 1997 σ.115).
5. Και για άλλα πολιτειακά όργανα είχε θεσμοθετηθεί βραχυχρόνιος θητεία, όπως για τους μνάμονας, και, επί πλέον, απαγόρευση επανεκλογής τους (καθώς για τους γνώμονας) πριν την παρέλευση ορισμένου χρονικού διαστήματος από την λήξη της θητείας τους (βλ. Μ. Γιούνη ό.π. κ.ά.).

[7]. Αλλά και η αγωγή των νέων στην δωρική Κρήτη απέβλεπε στον περιορισμό του εγωισμού και της αρχομανίας, στην κατά τον Πλούταρχο («Λυκούργος» XVI.5) μελέτη ευπειθείας, χωρίς τούτο να αναιρείται από το φρόνημα αγωνιστικότητας και άμιλλας το οποίο συστηματικά καλλιεργούσε (βλ. Α. Παναγόπουλος «Η αγωγή των νέων στην δωρική Κρήτη και Σπάρτη» Αρχαιολογία 25-1987 κ.ά.).

[8]. Βλ. Επ. Σπηλιωτόπουλος «Εγχειρίδιο Διοικητικού Δικαίου» 1999 σ. 129-130.

9. Προς τούτο πολλά μπορούν να αποδώσουν οι εισέτι συνεχιζόμενες στην περιοχή της Δρήρου ανασκαφές (υπό τους αρχαιολόγους Al. Farnoux και Β. Ζωγραφάκη).

10. Αντιθέτως υποστηρίχθηκε ότι στην Δρήρο δεν υφίστατο ένα ρητώς θεσμοθετημένο σύνολο πολιτειακών κανόνων (Μ. Γιούνη ό.π. σ. 47 και 67), άποψη, νομίζω, εσφαλμένη.

[11]. Στην αρχαιοελληνική παράδοση (φιλολογική-μυθολογική) διαφαίνεται ο ελληνικός χαρακτήρας του μινωικού πολιτισμού. Προς τούτο συγκλίνουν, όσον αφορά την φυλετική ταυτότητα του μινωικού πληθυσμού, πρόσφατες γενετικές έρευνες σκελετών Μινωιτών του Ιατρικού Κέντρου Markey Molecular του Πανεπιστημίου της Ουάσιγκτον υπό τον καθηγητή Γ. Σταματογιαννόπουλο (βλ. Nature Communications Μαΐου 2013).

12. Η πόλις υπό την έννοια αποκλειστικώς του άστεως, της πυκνοκατοικημένης, δηλαδή, περιοχής ή του οικοδομημένου-οικιστικού τμήματος (υπό την έννοια περίπου της σύγχρονης πόλης), εμφαίνεται σε ορισμένες (ολίγες) περιπτώσεις στα αρχαιοελληνικά επιγραφικά κείμενα βλ. P. Flensted-Jensen – M. H. Hansen – Th. Heine Nielsen ό.π.
13. Βλ. Γ. Σακελλαράκης – Ε. Σακελλαράκη «Νεολιθική και Μινωική Κρήτη» σε Κρήτη: Ιστορία και Πολιτισμός 1987, σ. 3 κ.επ., κ.ά.. Αλλά και οι γνωστές αναφορές του Ομήρου («Ιλιάς» και «Οδύσσεια») για τις πολυάριθμες και πολυάνθρωπες κρητικές πόλεις κατατείνουν σε τούτο.
14. Συχνές είναι οι μαρτυρίες των Αρχαίων Ελλήνων Συγγραφέων για τον νομομαθή και δίκαιο κριτή Ραδάμανθυ, για το ότι Κρήτες πρώτοι Ελλήνων νόμους έσχον, Μίνωος θεμένου …, για την ευνομίαν, γενικώς, της Κρήτης, καθώς και για την μεγίστη επιρροή της μινωικής νομοθεσίας σε φιλοσόφους και νομοθέτες, όπως ο Λυκούργος, αναζητήσας στα μινωικά νόμιμα, ζωντανά ακόμη την εποχή του (8^ος π.Χ. αιώνας), τα νομοθετικά θεμέλια της πατρίδος του Σπάρτης, αλλά και ο Ζάλευκος, ο Χαρώνδας, κ.ά.
15. Βλ. Γ. Σακελλαράκης – Ε. Σακελλαράκη ό.π. σ.76, Τριανταφυλλόπουλος ό.π. σ.26, κ.ά.
16. Βλ. Γ. Σακελλαράκης – Ε. Σακελλαράκη ό.π., κ.ά..

 17. Γ. Κοντογιώργης «Η Δημοκρατία ως Ελευθερία. Δημοκρατία και Αντιπροσώπευση» 2007 / ιδίως σ.314 – 372.

18. Γ. Κοντογιώργης ό.π. σ.346, 354, 319-320, 704-705.

Δρηρος λασυθιου Κρητης αδ’ εϝαδε πολι αρχαιοτερος πρωτος δημοκρατικος νομος λασιθιου λασυθι λασιθι αρχαιοτερη πρωτη δημοκρατια πρωτος ανθρωποκεντρικα διατεταγμενος πολιτισμος κρητομυκηναικα χρονια πολις, Κωνσταντινουπολις Μαρκακης, γενικη απροσωπη αναγκαστικη ρυθμιση ορισμενη κοινωνια βιοτικες σχεσεις διασφαλιση αλλοιωση τηρηση γραπτος βουληση πολιτων πλειοψηφια ελευθερια αριστοτελικο κοινον κοινο συμφερον, δημοκρατικο περιεχομενο δικαιο δικαιικη επιγραφη 1936 Γαλλος αρχαιολογος ανατολικη Κρητη ερειπια αρχαια κρητικη δωρικη πολις Δρηρου, νεαπολις Νεαπολη συλλογη Θεσμικος Νομος Δρηρου 7^ος πΧ αιωνας αρχαιοτερος ευρωπη γραπτοι νομοι αρχαιοελληνικη περιυμνητος πολη αρχαιοελληνικος Κοσμος πολιτικη κοινοτητα, οντοτητα παγκοσμιος  παγκοσμιως πολιτειακος παλαιοτερος 21^ος αιωνας Μεσοποταμια εκπορευση νομιμοποιηση αποφαση πολιτης κοσμος, αξιωμα επι 10 δεκα ετη δεκαετια απαγορευση δικαστικη αποφαση χρηματικο αντικειμενο δια βιου ακρηστος, ορκος δαμιος ικατος τεταγμενο οργανο αυθαιρετως φυλαρχος ηγεμονας ελιτ εξουσια ολιγαρχια ιερατειο στιχος εγγυητης δαμιοι ικατοι, επιγραφες αρχαιες κρητικες πολεις αρχαικη ελληνιστικη περιοδος εποχη αρχαιοι Ελληνες Συγγραφεις αριστοτελης πολιτειακη συγκροτηση δωριεις συμπραξη οργανα πλειοψηφια δημος δαμος διαλεκτος, συνελευση συμβουλιο των κοσμων ανωτατος αρχοντας ετησια θητεια πολιτικοστρατιωτικες αρμοδιοτητες, πρωτοκοσμος δικαιωμα εκλογης κοινωνικοοικονομικως ισχυροι γενος Πολιτικα εικοσι βουλη βολα βουλα νομοθετικες συμβουλευτικες, πολιτειακος κανονας ρηξικελευθος θητεια υπατο αξιωμα κοσμου, επανεκλογη παρελευση δεκαετιας σκοπος ratio επι μακρον ασκηση πολιτικης εξουσιας προσωπο, χαρισματικο νομοθετης βουληση Δρηριων συλλογικη νομη κινδυνος επιβολη ελληνικη αρχαιοτητα τυραννιδα, αυταρχισμος δεσποτισμος παρεπομενα φαινομενα ηθικη οικονομικη διαφθορα οικογενειοκρατια νεποτισμος κατελυση ισονομια διασπαθιση δημοσιο χρημα εξυπηρετηση χειρον ευαλλοιωτο ανθρωπινη φυση κατοχη ανθρωπος φιλαυτια ιδιοτελεια δικαιικος κανονας εναλλαγη μετρο, δικαιωμα επανεκλεγεσθαι κινδυνοι ανατροπης πολιτευμα αναιρεση θεμελιωδης αρχη στερηση διακυβερνηση νομοθετικη επιλογη ευλογος κοινωνια οικονομια ισχυρος συμφυση κοινωνικοοικονομικη ισχυς βραχυχρονια ετησιος σπουδαρχια διαπαιδαγωγηση αποτροπη δημοκρατικα βασικα αρχαιοελληνικα αξιωματα αρχειν αρχεσθαι αρχω ολιγοχρονιος τιμη αριστοκρατια κυρωσεις παρανομη παραβαση δικαιον αδικημα νοσφισεως εξουσιας νοσφιση νοσφισις σφετερισμος αντιποιηση αρχης ορολογια συγχρονο διοικητικο δικαιο χρηματικη κυρωση, ποσο ποσον αξια δικαστικη αποφασις παρανομια επανεκλεγεις ακρηστιας, προσωπικοτητα θανατικη ποινη αξιακο πλαισιο ακρηστος ακαταλληλος ανωφελος, χρηση νεοελληνικη γλωσσα κυρωσις ακρηστια ακαταλληλος, αχρηστος, στερηση πολιτικα δικαιωματα αποκλεισμος κοινωνικη εκμηδενιση, αττικη νομοθεσια ποινη ατιμια ενεργημα πολιτικες κυβερνητικες, εκτελεστικες, νομοθετικες δικαστικες πραξεις, αποφασεις ενεργειες μηδεν, νομικως ακυρα μηδεποτε γενομενα,  ανυπαρκτα, εννομη ταξη ενεργηματα παραναμοι ξενοι πολιτες ξενες πολεις δυναμεις συνθηκη συμμαχια ισοπολιτεια οντοτητες πολιτειακα πολιτειακοι παραγοντες συνεργεια συμβουλιο καταρα θιοσολοιον, ολεθρο αφανισμος θεια δυναμη φιλοδοξοι γενη καταψηφιση προστασια διασφαλιση πραγματωση πρωτη φορα ανθρωπινη ιστορια αρχαιος ελληνικος Κοσμος πολιτικο επιπεδο  αυτεξουσιο αξιοπρεπεια πρωτος γραπτος δημοκρατικος Νομος γενεση παγκοσμιως δημοκρατικη αρχη αναγκαια συμπληρωση τροποποιηση πλαισιο πλεγμα πολιτειακοι πολιτικοι κανονες θεσμοθετημενος γραμματα τυραννια υπερεξουσια ειδικοτερο επι μερους ζητημα ρητως γραπτως θεσμοθετηση βιβλιογραφια συγκροτημενη Καστοριαδης ελληνικη ιδιαιτεροτητα αρχαιοελληνικη πρωιμη συγκροτηση ορεσιβιος απαιδευτος κτηνοτροφος κτηνοτροφια πολεμαρχοι απομονωμενη νησος νησι μεγαλονησος εμποροκρατουμενη, εμποριο οικονομικη δραστηριοτητα μινωικος πολιτισμος κρητικομινωικος πρωτος ελληνικος ευρωπαικος πολιτισμος μυθολογια φιλολογικη παραδοση, αστικη συγκροτηση μινωικη πολεις αστυ αστικο οικιστικο κεντρο αρχαιολογια ανασκαφη νομικοι κανανες, νομικος πολιτισμος, αρχαιοελληνικη γραμματεια μυθολογικη δεσποτισμος ανασκαφες Μαλια αισιοδοξος εξωστρεφης χαρα της ζωης, τεχνη ανατολικου τυπου τυπολογικη Κωνσταντινου Πολις, μητροπολιτικη πολιτεια βασιλις Βυζαντιο μορφολογικη εκδηλωση ελληνικο κοσμοσυστημα πρωτος ανθρωποκεντρικα διατεταγμενος πολιτισμος κρητομυκηναικοι χρονοι Κωνσταντινουπολις Κωνσταντινουπολη προγονοι ιδεατο θεμελιο δυτικος ευδαιμονισμος ιδιωτεια ακηδια, χρηματα χρημα χρηματιστικη οικονομια δημοκρατικο ελλειμμα κωδικας νομων Ουρ Ναμου Χαμουραμπι 18^ος αιωνας πΧ δεσποτικοι Λυκουργου Λυκουργος 8^ος γραπτη θεικη υπαγορευση θεικος χρησμος Ζαλευκου Ζαλευκος Χαρωνδας Δρακοντος Δρακοντα Δρακων Σολωνος Σολωνας 6^ος επει κα κοσμησιε, ϝετιον ετων αϝτον μη κοσμεεν δικακσιε οπηλεν διπλει καϝτον ακρηστον ημεν, ας δοοι, κοτι μηδεν ημην αμοται πολιος θιοσολοιο Θιος / Θεος ολοιον, ολλυμι θεια τιμωρια εκ Θεου ολεθρος αφανισμος συνελευσις αρχοντες Τριανταφυλλοπουλος Ελληνικα Δικαια πολυσημια Inscriptions πολιτειακη χανιωτης Chaniotis Μανδαλακη Αρχαικη Κλασσικη Γιουνη ασκησις νομοθετικη λειτουργια ταξις ταξη οικονομικοι αξιωματουχοι εποπτεια επιτροπη δαμιοργος μναμονας, μναμονες μναμων γνωμονας γνωμονες γνωμων αγωγη νεων νεοι νεος περιορισμος εγωισμος αρχομανια Πλουταρχος ευπειθεια φρονημα αγωνιστικοτητα αμιλλα Παναγοπουλος Σπαρτη σπηλιωτοπουλος Ζωγραφακη φυλετικη ταυτοτητα πληθυσμος γενετικη σκελετος Μινωιτης Σταματογιαννοπουλος αστεα πυκνοκατοικημενη περιοχη οικοδομημενο οικιστικο τμημα αρχαιοελληνικα επιγραφικα κειμενα σακελλαρακης σακελλαρακη νεολιθικη Ομηρος Ιλιας Οδυσσεια πολυανθρωπη νομομαθη δικαιος κριτης Ραδαμανθυς, αρχαιοι Κρητες πρωτοι Ελληνων νομους εσχον, Μινωος θεμενου μινωας μινως ευνομια φιλοσοφος νομοθετες, μινωικα νομιμα, κοντογιωργης αντιπροσωπευση δεξαμενη προστασια θεος Δελφινιος Απολλωνας 1936 θραυσμα νομικα πολιτειακα θεματα τοιχος ναος Δελφινιου Απολλωνος, Απολλωνα Απολλων αγορα ανδηρο πολιτες θεικη παρουσια Philadelphia τοιχοι